אי אָרן
באד בוי
צו אֶרן גערן האָבֿ שאָרויק
רש ישע אוי"
ייקט
פּאָד דער ארה ישע פנט גש
אָרט צוע -אלן ועגן אפּור" פון אָד גווידי זער/איז זצוע
זעסדער
אן אפעדער
אין. א אֶן און.. זארן
יא
-=
ייישט יי ייס דנע העיגי=
) די ביוראָען װי א טעפיך אונטער רי
נר. 142
ה. א. שטאָלפּער
דער סערזשאנט וואסילע פֿאָפּ
דעם פֿאָרעך אָפּעגעוואשן האָט א דינער רעגן,
און צוגעגרייט דער שטאָט א שמעקנדיקן פארנאכט,
דאן האָט זיך אויף דער סצענע דער בלויער פונעם היטל, די לבנה וי א רעפלעקטאָר--- פּלאץ געמאכט.
ס'האָט אָנגעהויבן שיטן זיך דאָס פאלק פון גאסן, פריילעך, וי א רוישנדיקער?עבעדיקער קוואל.
און שטראָמענווייז פארשווינדן, מיט גלעקער פון געלעכטער, אין הויכן, ברייטן טויער פון טעאטער-נאציאנאל.
און וי איך שטיי און קוק, און ס'באָדט מיין הארץ אין פרייד זיך--גייט א גרופּע זעלנער, נאָענט ביי מיר פארביי.
געזונטע, יונגע, יאטן, וי גייענדיקע טאנען,
מיט אויגן פֿו? מיט פרילינג און העלע וי דער מאי.
,ואס שפּילט מען היינט דאָ, חבר?" בלייבט שטייען פאר מיר
איינער,
און ס'קלעבט זיך צו זיין מיצל? צו א פעסטע האנט. ,יירישער טעאטער, ,עס זינגט דאָס פאלק"--- איך ענטפער,
,א דאנק,
דערלויבט מיין נאָמען: װאַסילע פּאָפּ, סערזשאַנט,
,און איר? איר זענט קיין היגער?" הויבט ער אֶן א דיסקוסיע--;איך שפּי? אין דעם טעאטער", האָ/מיר זיך צערעדט. זאָגט ער מיר פארלעגן: ,,כ'ווי? זען דעם ספּעקטאקל
צוזאמען מיט מיין נרופּע"-
ביטע", האָב איך געענטפערט, ,גיכער ווייל ס'איז שפּעט!"
א פרייד האָט זיך צעגאָסן איבער די יונגע טאנען,
און דער סערזשאנט, מיט דאנק, געדריקט האָט מיר די האנט... דאן האָבן מיר צעשיידט זיך; ער צו דעם כפּעקטאקל,
און איך ארויף צור בינע, מיט די לייוונטענע ווענט.
מיין פרייד האָט זיך צעגאָסן וי א שטראָם אויף די חברים און פייער האָט צעשפּריצט זיך פון אונטער יערן טאנץ,
די לידער האָבן הייסער און פריילעכער געקלונגען
און זיך פארהעפט צום עולם וי א לעבעדיקער קראנץ,
און ווען צום סוף דער פארהאנג, פארמאכט האָט זיינע פליג?, און ווידער זיך געעפנט--- אין דאנק פאר דעם אפּלױיז,
האָב איך דערזען אין ים פון פּלעסקענדיקע יידן
דעם סערזשאנט וואסילע פּאָפּ, שטייענדיק אין גרופּ.
--- ,די פריינטשאפט פון די פעלקער זאָל לעבן און זאָל וואקסן!" האָט ער פון הארצן געשריגן, געבנדיק דעם טאָן,
און צװאָנציק יונגע זעלנער, ווי גייענדיקע טאנען,
האָבן אים געענטפערט, ווידא גאנצער באטאליאָן!
כ'האָב נאָכאמאָ? פארשטאנען אז אויף דער וועלט, דער אלטער, געפאלן איז דער פאָרהאנג--- איר אָפּגעהאקט דעם קאָפּ,
און אז אין היימלאנד מיינעם, איך בין א מענטש א פּרייער,
און ס'איז א גוטער ברודער מיר וואסילע פּאָפּ!
קראיאווא, 51 17/6
הי ט
ער ד
פון באלא קאראָל
מיר ברענגען אין פאָרזעצונגען די נאָועלע װואָס אין דערשינען אין אונגארישן ליטערארישן אלמאנאך פון קלוזשׁ
אויף דעם גרויסן ראָד, האָט שוואך אָבער אל?ץ געדיכטער געקנאקט דער ברייטער טראנסמימיע-רימען און דאָס אָנגעלאָדענע קלעצ? מיט פעדעם,האָט זיך אָנגעהויבן דרייען, קוֹדם לאנגזאם דערנאָך זיך צעלאָזט אלץ שנעלער. ווען די וועב-מאשינען האָבּן אויך אָנגעהויבן גיין, איז דאָס קל?עצ? צוערשט אביסל? לאנגזאם געגאנגען, גלייך עס האָט זיך דערשראָקן פונעם ליארם, דערנאָך האָט עס אָנגעהויבן גיין מיט דער געווענטלעכער שנעלקייט. דער גראגערנדיקער גערודער פון די וועבמאשינען האָט זיך פארשפּרייט אין דער אוזינע און האָט אפילו ביז אין דער נאס זיך ארויסגעגאָסן. פון דער שפּולעריייסעקציע איז דאָס זשומען נישט געגאנגען ווייטער פון די פענצטער,
דורך א ווענטילאציע-עפענונג איז אריין א?יכטשטרא? פון דער מאיזון אין דער גרויסער וועב-סעקציע. איר דינער קאנט האָט דערגרייכט ביז צומ קאָרידאָר ואס האָט געפירט צו און האָט זיך צעשפּרײיט פים אויף דער שווארצער באאיילטער בריק. מען האָט אויף איר געטרעטן. עס האָבן זיך דערנעעטערט צוויי מענטשן פונעם ביוראָ צום וועב-זאל. איינער-- דער מיטן לאנגן כאלאט--- פארטיפט אין
זיינע געדאנקען, האָט דערקלערט:
-- בעסער היינט, וי מאָרגן. איי בערצייגט זיי, אז ביים צווייטן שיכט זאָלן זיי אָנהויבן דעם קניפּן-עקספּערימענט. הבר ראטמאן, איך ויל? אייך נאָר עפּעפ זאָגן, אָבער בעסער געזאָגט, פרעגן...--דער אוזינע-שעף שאנדאָר בעלא האָט געפאָרשט מיט זיין בליק ראטמאנס רויט, פֿארשפּרענקלט פּנים.
דער וועבערימייסטער האָט פארמאכט זיינע אויגן און ווען ער האָט זיך פאָרויסנעבויגן, האָבן א בלישטשע נעטון די זונען-שטראלן אויף זיינע בראָנז-פארביקע האָר.
וי געדיכט דארף זיין דער שוךפוטער?-- האָט פּלוצים געפרעגט דער אוזינע-שעף.
ראטמאן האָט אויפגעהויבן דעם קאָםּ. מען האָט שוין אסך גערעדט ועגן דעם שוך-פוטער. מען האָט א סך עקספּערימענטירט, כדי אים צו פּֿראָדוצירן. אים האָט מען געהאלטן פארן בעסטן וועבער-מייסטער. פון אים האָט מען געווארט ער זאָ? מאכן די אינסטאלאציע. ער האָט נישט געקאָנט רוען. ס'איז אים נישט געלונגען.
-- דער עקספּערימענט איז נישט געלונגען-- האָט ער שטי? גענטפערט.
= איך ווייס... װאָס טראכט אירי?... איך וויים אז ס'איז נישט געלונגען.
איקוף-בלעטער"
ליטערארישע ביכער|| אויף די שפּראכן פון די מיטלעבנריקע נאציאָנאליטעטן,
| נאָר אויף דער אונגארישער שפּראך| | זענען למשל? געדרוקט געוװואָרן 85.000 { עקזעמפּלארן ליטערארישע ווערק, ווין ,דער ווייטער נעגער"? פון י. קרעאַנגא, {אלעקסאנרו לעפּושנעאנו" פון ק. נעגרוצי, ,דער רעוואָלט אין פּאָרט? פון א. סאכיא, ,דער גרויסער טאָג" פון מאריא באנוש, ,פונקען איַן חשכות" פון| א. ג. וואידא. אין דערזעלבער צייט זענען| אויך געדרוקט געוואָרן אָריגינעלע ווערק פון די מאגיארישע שרייבער ווי: ,דער שיכט" פון האָרוואט אישטוואן, דער פּאָעם ,ביזן טוים? פון היידו זאָלטאָן, נעווידמעט דער העראָישער פיגור וואסילע ראאיטע, ,,מיט די נעג? און מיט די | ציין' פון געאָרגע קאָוואטש און דאָס טעאטער-שטיק ,די לעצטע שעה" פון ערדעש געאָרג.
אויף דער סערבישער שפּראך האָט דער מלוכה-פארלאג פאר?יטעראטור און| קונסט ארויסגעגעכבן דעם באנד ,פאר שלום, קעגן טיטאָן?, א ווערטפולע לידערזאמלונג פון די יוגאָסלאווישע דיכטער, אימיגרירטע אין אונדזער לאנד. די ביז איצט געדרוקטע צוויי אויפלאגעס פון דעם דאָזיקן בוך זענען גיך עפּויזירט געוװואָרן, זייענדיק שטארק געזוכט אין די רייען פון די רומענישע בירגער פֿון סערבישער נאציאָנאליטעט. פון דער רומענישער ליטעראטור זענען אויף סערביש איבערזעצט און געדרוקט געוואָרן אין 85.000 עקזעמפּלארן די ביכער: ,,מיטרעא קאָ קאר" פון מיכאי? סאדאוועאנו און ,רער װאָלט אין פּֿאָרט? פון אלעקסאנדרו סא" כיא.
אויף דער דייטשער שפּראך זענען איבערזעצט געוואָרן די ווערק: ,די געברענטע שטיינער" פון ארמאנד ראדו, ,די זון פון די שווערע יאָרן" פון א. נ. וואידא, ;רעוואָלט אין פּאָרט" פון א. סאכיא און ,אנטידינאסטישע פּאמפלעטן" פון נ. ד. קאטשעא. אין דערזעלבער צייט איז פארעפנטלעכט געוואָרן אן אנטאַלאגיע. מיט אָרינינעלע לידער פון די דייטשע דיכטער.
אויף דער יידישער שפּראך זענען דערשימען געזאמ?טע לידער פוז ה. א. שטאָלפּער ,,ליכט אין אונדזער לעבן" און עס ווערט צוגעגרייט דער ראָמא! ,בי דער ברעטעריזעג" פון ד. רובין.
שע-ם וחירי יבר יביב יייאיעצייע וארי ריאאריאע ןיי יביי יביי יי יי יי יי
איך האָב געפרעגט וועגן דער געדיכטקייט.
-- זעקם און פערציק--- האָט געענטפערט ראָטמאן.
-- זעקס און פערציק? מען האָט עקספּערימענטירט ביי א גלאטער עקסצענטערישער מאשין אויך אָדער נאָר ביי שאפט-מאשינען?-- האָט נייגעריק געפרעגט דער אוזינע-שעף. מען פאָדערט עס נאָכאמאָ? פון אונדז. מען זאָגט אז קלענערע וועבערייען קאָנעױף אויך פּראָדוצירן... װאָס איז אייער מיינונג(... דורכן וועבער-מייסטערס פארטרויערט פּנים, גייען דורך קליינע גערוון-וויבראציעס. פון אונטער די זייטיקע, אבים? הויך-געשוירענע האָר, זעט זיר ארוים די ווייסע הויט פון זיין הארטן קאָפּישארבן. וואָס זאָ? ער איצט ענטפערן(? זיין טרוקענע ליפּ האט זיך כאווויגן אָן ווערטער... מען האָט עקספּערימענטירט אויף אלערליי מאשינען: אָבער דער!וועבעריקאם האט נישט אויסגעקאלטן די געדיכטע" שווערע סחורה. אָדער עס זענען צרות מיט דער עפענונג; האָט ער אינסטאלירט אזוי אז די עפענונג זאָ? גרעסער זיין-- האָבן זיך געריסן די פעדעם, די קעטע, און. אזוי אז זי זאל קלענער זיין, האָט זיך דאס שיפ? פון גרויסער אנשטרענגונג איינגעקוועטשט אין דער עפענונג. ס'איז נישט געגאנגען. מיט איין װאָרט: ס'אין נישט געגאנגען|!
דער אוזינע-שעף לאָזט ראטמאנען נישט צורו. ער אנט עפּעס, ער פילט עפּעם, ער ווייסט אליין נישט װאָס. דער מענטש האט ביז איצט נישט געוווסט װאָס עס הייסט ,,אומעגלעך" -- טראכט ער וועגן ראטטאנען.-ער ווייסט ער מוז נאָך איבערשמועסן
: י
בינעם העלער(פּוילן)
הײם ערד
פון דיר, מיין היימערד, וועט מען מיך נישט טרייבן נישט מיט געשריי און אויך נישט מיט געוויין.
איך האב געלעבט דא טויזנט
װע? איך נאָך דויערהאפטיקער פון שטיין.
די ווינטן
אזויפי? מאָ? געבענטש האָט מיך דיין רעגן. מיט אלע נוטע ברכות פון דער ערד.--כ'בין דורכגעגאנגען, ל?אנד מיינס, דיינע ועגן, מיט דיינע לידער און מיט דיין געווער!
א דינער שיכט בלויז האָט פארדעקט די ביינער, ואס מיינע אבות האָבן דאָ צעזייט;
דער רעגן בלױיז האָט אָפּגעמעקט פון שטיינער מיין יחוס"בריוו, ואס ציט זיך וי א קייט.
נאָר אין די טייכן דיינע און
האב איך מיין בלוט מיט פּוילישן אויסגעמישט, און אויף דיין ערד בין איך אין שלאכט געפאלן-איך זאָ? פון איר נישט ווערן אָפּגעװישט.
די טריישאפט איז פון בלוט נישט אויסצושווענקען, נישט אָפּצווואשן איז זי פון מיין הויט.-
אויף די רואינען וועט מען מיך געדענקען
און אויך אין יעדער שטאָט, וואָס ווערט געבויט!
דיינע האָבן מיך פארקנאָטן
מיט זאמד און שטויב, מיט שווארצערד און מיט ליים, די וועלדער האָבן מיר געשענקט דעם שאָטן
און דאָס געהילץ אויף בויען זיך א הייִם.
יאָר. און בלייבן
אין קוואלן
באקאנטמאכונג
די געמישטע פּעדאגאָגישע מלוכה-שול מיט יידישער. איז בערגעבונגס-שפּראך, װעט פונקציאָנירן אין יאָר 1951-1952 מיט א--! קלאסן. מען נעמט אויף איינשרייבונגען וועגן די
אלע קלאסן. די שול האָט אן
אינטערנאט פאר יינגלעך אוּן
מיידלעך. די שילער האָבן ס'רעכט צו סטיפענדיע, אויסקונפטן בײַם שול-סעקרעטאריאט, אָפן טעגלעך צווישן 2 א זייגער, גאס לוקאטש נר. 16, טעלעפאָן 3.27.55.
די זאך מיט אים. ער פאר?אזט זיין אריגינעלן פּל?אן איבער וועלכן ער האָט גענואָלט רעדן מיטן וועבער-מייםטער, איצט איז דער שיך-פוטער-ענין, דער וויכטיקסטער...
ראטמאן שווייגט אָבֶער, און ווען ער הייבט אָן רעדן, ברענגט ער דעם אוזינע-שעף אין פארלעננהייט:
-- חנר שאנדאָר איז אויך געווען ביים עקפפּערימענט... נישט װאָר?
-= איך בין דאָרט געווען/* י איר זענט גערעכט. זיינע רייד האקן זיך אָפּ, ער קאן שוין מער נישט פרעגן. ער פילט אז עפּעס איז ארויס" געפאלן פון זיינע הענט. ער טראכט נאָך אביס?, אין דער וויי? שטויסט ער אוועק מיט די פים א קליין בינטעלע מיט איי?-פארשמירטע פעדים. ער פילט בכ?? אז מיט ראָטמאנען איז עפּעם נישט אין ארדענונג... ראטטאן ווייסט דאָס אויך, און איצט שווייגן זי ביירע.
ראטמאן פֿארקנייטשט אויף ארויף די ארב? פון זיין פריש געפּרעסטן טונק?יבלוי העמד. מונטיק פרי רירט זיך אביס? שווער די ארבעט, ער וװאָלט אָבער גערן געארבעט אונטער עפּעס א מאשין-מיט א שליס? אין דער האנט... ער שטייט וי איינער ואס איז גרייט אוועק צו ניין.
דער אוזינעדשעף פארטיפט. זיין האנט אין דער קעשענע פונעם כאלאט, ער פארבייסט די אונטערשטע ליפּ, ער בייגט פֿארויס זיין קאָפּ דערנאָך הייבט ער אים פּלוצלינג אויף.
-- נו גוט--זאָגט ער, און אין אמתן זעט זיך איצט פון זיין פּניִם, פון זיין פעסטן בליק, אןז ער
האָט זיך אבים? בארויקט. וואָס האָט ער געטראכט אין דער רגע?
אמש וומועוענהעצועעהטועו ועטתיע-ע ימויה פאזיעשואעוקועמש וינב מועאעהצוגועה:עושויעגעעעפאסעט ינאט טאהעג ועגענטעה א תווש גק שוג עה: הי
די דירעקציע
-- חבר ראָטמאן, בלייבט עס אזוי װי מיר האָבן אָפּגעשמועסט. נישט מארגן, נאָר נאָך חיינט טרעטן מיִך צו צו דער ארבעט. זאָגט איך בעט אייך די הילף-מייסטערס, זיי זאָלן נישט אויםשטעלן קיין שׁום אויסגעליידיקטע מאשין אינעם פֿארמיטאָנדיקן שיכט. די וועבערם, וװואָס זייער קעטע- צילינדער האָט זיך געענדיקט, זאָל מען נעבן ביז צום ענדע שיכט אן אנדערע ארבעט. און די בעסטע וועבער און וועבערנס זאָ? מען אריינרופן אויף נאָכמיטאָג אויך. איך מיין די פינפער בריגאדע...--- ער האָט דאָס געזאָגט שנע?, מיט אימפּעט און מיט אנטשלאָסנקייט--- רופט אריין פאָדאָר פע" רין אויך. ער זאָ? נישט ארויסבלייבן!
-- פונעם ים? פאָדאָר פערי איז שוין אויף אֶפּרוֹ.
-- ער איז אויף אֶפּרוּ? וװוער נייט נאָך פון היינט אָן אויף אָפּרוּ?
-= פילע, סעטש פונעם קליינעם זא? און מערערע אויך פונעם גרויסן זא?!
= נו, מאכט נישט אויס, זאָלן זי גיין. זיי האָבן אָרנטלעך געארבעט און עס דערנענטערט זיך דער דרי און
צוואנציקסטער... -- דער דריי און צוואָנציקסטער אוינוסט:
-= אמת... און דער זיבעטער...
-- דער זיכעטער נאָוועמבער...
-- אמת, חכר ואטמאן! ער האָט געדרוקט דעם וועבער-מייסטערס האנט און האָט זיך אָפּנעשטעל?ט ביי אן אנדערער מאשין. ער האָט זיך אויסגעדרייט און נאָכגעקוקט דעם וועבערמייסטער. יי
פון אונגאריש: ש. שטיין
(המחשוך אי קומעגריקן גומער)