זייט 4
מאיר איינבינדער שטייט דעם ערשטן טאָג פּסח אינדערפרי, אין בית-המדרש ווו ער איז בעליקורא, שטייט ער און שאָק?ט זיך פרום, ביי. דער מוסףידיקער שמונה-עשרה-- ,אתה בחרתנו. מכ? העמים", זינגט ער זיך אונטער שטילערהייט, מיטן יום-טוב-ידיקן ניגון. נאֶר א געדאנק וי אויף די שפּיץ פינגער, האָט זיך צו אים פארגנבעט אין הארצן אריין.
איי איי איי, רייבט ער זיך דעם שטערן, ,אתה בחרתנו מכ? העמים" דו האָסט אונדז אויסדערוויילט פון אלע פעלקער. ווער? וואָס? ווען? אין איינבינדער-קאָאָפּעראטיוו, האָט ליפּע שטערן מיט אים עפּעס אנדערש געלערנט, אז קיין אויסדערוויילטע פעלקער זענען גאָר נישטאָ. סיוענען נאָר דאָ בי יערן בּאָלט אויס" נוצערס. אוו אויסגענוצטע, אזוי וי מ'פלעג אים אויסנוצן. איי פלעג מען מיט אים דאָס אביסל שארן די בלאָטע. און איצט זענען זיי דען בעסער די נעכטיקע אויסנוצערס? ס'חלומ'ט זיך זי נאָך א חלום. אָט האָט זיך צו אים אין שכנות אריינגעצויגן, נפתלי גאָלדשלינגער. איי איי איי וער די פירמע גאָלדשלינגער איז אמאָ? געווען! אן אמתער אתה בחרתנו-ניק די סמעטענע פון דער שטאָט. און היינט בעט זיין יענטע, אז ער זאָל באזאָרגן דעם אלטן גאָלדשלינגער, א קוויט? וועגן מצות און ביי יענטען ווערן פייכט די אויגן. מאיך צעשמייכלט זיך, יענטע פארוואָס געדענקסטו נישט, ווען איך פֿלעג ביי אים ממש אויסבעטלען די פּאָר ליי, װאָס ס'איז מיר געקומען פאר ארבעט? היינט באדויערסטו אים. אוי יענטע ביסטו א נארישע יענטע, דו זעסט נישט אז ער מאכט דעם אָנשטעל. ער מוז ,,נעבעך" עסן נאָר וויים ברויט, ווייל ער האָט נישט קיין קארטעלע. װאָלֿטן מיר געהאט א פערט? פון דעם וואָס ער האָט נאָך ,אָפּעגשפּאָרטס" פון יענע צייטן. ,ס'איז שוין נישט צום?עבן!" האלט ער אין איין זאָגן, נאר דעם בויך האָט ער חלילה נישט אראָפּגעוואָרפן. ,,היינט זענט איר די מיוחסים" זאָגט ער הכנעהדיק, מיט א ביטערן שמייכ?. אָבער ווען ער גאָלדשלינגער איו געווען דער מיוחס בין איך צו אים גאָר נישט געגאנגען, ווייל איך האָב אים פיינט געהאט וי א שפּין; איך האָב אים פיינט געהאט פאר זיין שטעל, פאר זיין גראָבן בויך, פאר זיין פעטן קארק. געדענקסט אז איך האָב אים געדארפט אָפּטראָגן ארבעט איז מיר ליבער געווען דער 'טויט, היינט יענטע וואָס קומט ער צו אונדז אזויפי?? פארוואָס האָט ער אונדז אזוי שטארק ליב? פארוואָס אז ער קומט אריין, טראָגסטו אים אונטער דאָס בענק?? וװואָס קער ער זיך אָן מיט אונדז! ער ווי? פאָרן? ווער האלט אים דען צו? ער קען דאָ נישט לעבן? קען ער נאָר האָבן א.ברירה.:
און מאיר איינבינדער, טייטשט ווייטער איין, דֶעם אתה בחרתנו: איי איי איי איך גלויב נישט גאָטעניו, אז דו ווילסט אז איך ואָל פאָרן קַיין ישוראל. וויי? דו ווייסט דאָך אלץ, ווייסטו דאָך אוודאי ווער משה פּוטשיץ אין.. היינט פרעג איך דיך. אז משה פּוטשיץ איז געווען, פּאָליצײ-קאָמאנדאנט, אין אָסטראָוועץ, און האָט געהאָלפן די דייטשן אויסהרגענען די ייר|, און אז דער פרוי, פונעם שניידער יחיאל אל?
.איקוףיבלעטטר"
מאיר איינבינדערס ,אתהי"בחרתנו".
טער ראצימאָר, איז געלונגען צו אנטלויפן פונעם זאמלפּֿונקט, און האָט זיך באהאלטן האָט דער דאָזיקער מערדער, נאָך 8 טעג זי ארױסגעשלעפּט מיטן קינד! אוי וויפ? די מאמע האָט נישט געחלשט און געוויינט, פאר דעם מערדער, אז ער זאָ? כאָטש איבערלאָזן דאָס קינד, האָט ער נישט געוואָלט הערן, נאָר ער האָט תיכף טעלעפאָנירט, צו דער געסטאפּאָ און מ'האָט זי מיטן קינד דערשאָס! איו מיטן מארק. אוי רבונו של עולם, אתה בחרתנו מכל העמים, ווען משה פּוטשיץ זאָל געווען זיין נאָר איינער וואָלט איך גאָר נישט געווען געזאָגט, אָבער ס'זעוען דאָך געווען א סך אזעלכע אויסווורפן: וי דער דר. טייך אין מֹאָגילעוו, אינזשינער פרייער אין בערשאד און נאָך און נאָך, וועלכע זענען אנטלאפן, קיין ישראל וויי? זיי האָבן געוווסט אז דאָרט קען מען זיך באהאלטן. און אז יידן האָבן זיי דערקענט, און איבערגעגעבן צום געריכט, האָט דער ת?-אביבער טריבונאל, זיי באפרייט פון יעדער שׁולד, פון יעדן שטראָף... איי איי איי אתה בחרתנו מכ? העמים, זעסטו שוין גאָטעניו, װער בן-גוריון, מיט. זיין רענירונג, מיט זיין טריבונא? זענען? זעסטו שוין וי זי האָבן מסכים געווען צו דעם וואָס די באנ". דיטן האָבן אונדז געטון?
אתה בחרתנו מכ? העמים, צושאָקלט זיך מאיר נאָך שטארקער, און מיט א געבייזער שרייט עס פון אים ארוים: מיט וואָסזשע פרעג איך, איז ערגער אדענאוערס רעגירונג, פון בן-גוריונס רעגירונג? אז ביידע באשיצן און פארדעקן אונדזערע תלינים, וועלכע האָבן געהרגעט אונדזערע מאמעס, אונדזער ברידער, און אונדזערע שוועסטער?
אי איי איי אתה בחרתנן מכ? העמים, צעכליפּעט זיך מאיר אויף א קו?, און גרויסע טראָפּנס טרערן, פאלן אויפן סידור. װאָס-זשע ווילן זיי פון מיר האָבן? װאָס טשעפּען זיי זיך צו מיר, אז איך בין נישט גענוג ייד, ווייל איך ווי? נישט פאָרן קיין ישראל... ניין טאטע אין הימ?! איך ווי? נישט זיין אין איין רייסטער מיט אונדזערע מערדער, איך- קען נישט זיין מיט זיי איניינעם.
נאָכן דאווענען האָט מען גענומען צו ביסלעך בראָנפן און געטרונקען לחיים... און אז נפתלי גאָלדשלינגער האָט גענומען די האנט בי מאורן און אָנגעווונטשן: נו מאיר, איך האָב געזען וי דו האָסט געוויינט ביי דער שמונה עשרה. לחיים! גאָט זאָל העלפן אז וי גיך זאָלן מיר זוכה זיין זיך צו זעען... האָט מאיר אויסגעריסן די האנט און זיך צעשריגן; ניין, איך װי? נישט, דאָרט איז נישט מיין לאנד! דאָ איז מיין לאנד. א דאָ איז מיין היים ווו מען פארמשפּט קרוגס-פארברעכעך! איך זאָל פאָרן צו בןגוריונען? צו משה פּוטשיצן? צום ד"ר טייך, און צו די אלע מערדער פון אונדזערע קדושים?= איך זאָל אָטעמען די זעלבע לופט ואס זיי אָטעמען? איך זאָל טרעטן אויף דער ערד װאָס זיי טרעטן? ניין קינרערלעך! קיינמאָל נישט! און נישט נאָר איך, נאָר קיין שום ערלעכער ייד טאר נישט פאָרן.
ב. ווילנער
.דאס ליד איז געבליבן"
(המשך פון וײים 3)
א נאָר בכבודיקן אָרט פארנעמען אין דער אנטאָלאָגיע די שאפונגען פונעם גוט באקאנטן יידישן פאָלקס"זינגער מרדכי געבירטיג. וויםל קינדערלעך האָבן זיס פארמאכט די אייגעלעך ביי זיינע צארטע וויג-לידער, ווים? טויזנטער פּשוטע מיידלעך און יינגלעך האָבן געפונען א טרייסט פאר זייערע נשמות אין ,רייזעלע", אין ,,העי ציגעלע" און אנדערע לידער,
געבירטיג האָט געפולט די ליידן פון רי אָרעמע מאסן און האָט זיי געבראכט מיט זיין הארף דערמוטיקונג און טרייסט. ער האָט זיין ליד נישט געטראָגן אין די ,גבירישע הויפן" וי ער זאגט אינעם ליד ,דער זינגער פון נויט"
גי ווך וי די אָרעמע הייפלעך דאָרט ויינג. ריינע לידלרעך פאר זי
דאָס איז געווען דער אנייטאמין פונעם דיכטער; ער האָט געזינגען פאר ד" ארבעטלאָזע וועלכע האָבן זיך ארומגעררייט הונגעריקע אויף די גאסן פון ווארשע אָדער קראקע.
אט איז דער ,,ארבעטלאָזער מארש":
אייגס.. צוויי. דרי,. פיר, ארבעטלאָזע זענפן מיר
נישוט געהערם חדשים לאנג
אין פאבריק דע האמער-קלאנג
גײען מיר ארום אין גאס
װי רי גבירים פֿוסט און פאס, ער זינגט ווייטער וועגן דעם נייעם, פרייען לאנד אין וועלכן ס'זענען שוין קיין ארבעטלאָזע ניט פֿאראן, אײַגט,. צװיי, דרײַ, סיר אָט אוויי מארשירן מיר ארבעטלאָוע טריט נאָך טריט און מיר+ינגען ויך א ליך פון א לאנֹד, א וװעלט א נייע וו עס לעבן מענטשן פּרייע ארבעטלאָו איו קיין שוס האנט אין דעם גייפם פרייען לאנר אין דעס נייעם-סטרייען לאנך: מיט זייגע לידער בשעת דער מלחמה האָט געבירטיג אָנגעצינען אין די מאסן דעם פונק פון האָפנונג אז דער שונא וועט נישט אויסהאל?טן לאנג, אז סע ווארט אויף אים שוין דער סוף: יירןו ואל ויין פריילעך! שוין נישט לאנג. איך האָף סיעקט באלר די מלחמח, עס קומט באלר זייער סוף, געבירטיג האָט נישט נאָר געטרייסט, ער האָט אויך גערופן די פּשוטע מענטשן אין קאמף. ער האָט זיי גערופן לעשן דאָס פייער מיט אייגענעם בלוט: יִּ סיברענט+! ברידערלעך סיברעוט!
רי הילף איז נאָר אי אייך אליין געוענדם,.
פּאָליגראפישער צענטער נה. 8-- אינדוסטריעלע מלוכה-אונטערנעמונג.
|
ײ
נר.-178
וועגן וואס האט משה שרת געשמועסט מיטן פּויבסט?
די אונטערהאנדלונגען מיטן היטלעריסטישן יורש אדענאוער האָבן די יודענראטלער געזאָלט אנהויבן אין געחיים אין דער בעלגישער הויפּטשטאָט בריסעל. די יידישע פאָלקס-מאסן האָבן מיט זייערע דעמאָנסטראציעס און פּראָטעסטן פארטריבן די פארעטער פון יידישן און דייטשישן פאלק און זיי זענען געווען געצווונגען איבערצוטראָגן זיך קיין האאג, אין דער שטאָט ואָם האָט* טראדיציע פון קאָנפערענצן פון די אימפּעריאליסטישע גרויסמאכטן.
דאָרט, ווייט פון די יידישע קאָמפּאקטע מאסן --- טראכטן זיי-- וועט דער טויט-האנד? מיט די אינטערעסן פון די יידישע מאסן זיין לייבטער, באקוועמער. דאָרט וועט דער צאָרן און די פּראָטעסטן פון די פאָלקס-מאסן נישט שטערן די יודענראטניקעס. באזונדערס ווען זיי האָבן זיך פריער באראָטן מיט דערפארענע אויסערןמיניסטאָרן און באקומען הייליקע ווונטשן פון וואטיקאן,
פאר די אונטערהאנדלונגען מיט אדענאוערן האָט די ישראל-רעגירונג געשיקט איר אויסערןמוניסטער משה שרת צום ענגלישן אויסערןמיניסטער, מיט וועמען ער האָט אוודאי געפירט געשפּרעכן וועגן דער נאָענט-מזרחדיקער קאָמאנדשאפט, וועגן הילף פון ישראל אינעם פארשקלאפן די עגיפּטישע פאָלקס-מאסן און דער עיקר וועגן ישראלדיקן. נאפט, וועלכער איז שטארק נויטיס ענגלאנד.
פון לאָנדאָן האָט זיך משה שרת אריינגעכאפּט קיין איטאליע אויף צו פירן א האנדל מיט דער אנטיפאָלקישער דע-גאפפּערי רעגירונג. אין זייערע שמועטן האָבן די אויסערן-מיניס" טאָרן זיכער באהאנדלט די פראגע פון די אונטערחאנדלונגען מיט אדענאוערן, וועלכע זענען שוין אָנגעהויבן געװואָרן און רופן אָבער ארויס א גרויסן פּראָטעסט אויף דער גאנצער וועלט, זי האָבן אוודאי געשמועסט. וועגן די העכער 0 יידן פון ישראל, וועלכע האָבן זיך אקטיוו ארױיסגעזאָגט קעגן איינשליסן זיך אין דער נאָענט-מזרחדיקער קאָמאנדשאפט, זיי האָבן זיך באראָטן--- איידער זיי האָבן זיך געזעצט ביי איין טיש מיט אדענאוערן--- וועגן דער געא-היטלעריש-יודענראטישער פּאָליטיק. מיט איין װאָרט, זיי האָבן געהאט גענוג וועגן װאָס צו שמועסן, זיי האָבן גענוג קלאָפּאָטן און גענוג קאָפּ-פארדרייענישן.
דאָס האָבן דער ענגלישער און דער איטאליענישער אויסערן-מיניסטער אוודאי געראָטן משח שרתן צו מאכן א שמועס מיטן וואטיקאן, מיט פּיוס דעם צוועלפטן, כדי צו באקומען די ברכות פון פּױיבסט.
טאקע אין דער צייט פון די אונטערהאנרלונגען מיט ארענאוערן, אין דער צייט פון די שמועסן מיט די נעאָ-פאשיסטן איז משה שר געפאָרן צום וואטיקאן אויף אן אוידיענץ.
אט וװאָס. עס אינפאָרמירן די אָפיציעילע פּרעסע-אגענטורן פון לאָנדאָן, רוים און פון ניודיאָרק:
,היינט דעם 27-טן מערץ, האָט דער היילוקער פאָטער פּיוס דער צוועלפטער אויפגענו
אוב ראָס שטעטל איו אייך טייער, געמט די כלים, לעשט ראָס פּייער, לעשט יט איער אייגן בלוט, באווייוט או איר דאָס קֶענטו
שטייט נישם, בוידער, אָס אוו ויך, מיט פארלעגטע העגטו
דִי לידער פונעם דיכטער ברוך געלמאן אנטפּלעקן די העסלעכקייט פונעם באלעבאָס, פון פאבריקאנט. אזוי איז למש? דאָס ליד ,דער זייגער פון באלעבאָס" וועלכער שטאמט פון דער פירמע ,צייט איז געלט". דער דאָזיקער זייגער טרייבט די ארבעטער* גאנצן טאָג, לאָזט זיי נישט אָפּרעכען, נאָר ווען ס'קומט צום אחיימניין ,,זינגט ער גאָר א ניי ליך";
הער דו= ואָג מיר--- װאָסוֹשע---איילסט זיךי סיא-- פארא גענוג ראָך צצײַט..-* פשריים פוין אויך מיין באלעבעסל: וס'איז אהיימצוגיין נאָך װייט;"
דורכגענומען מיט א געזונטן קערן, איינגעװאָרצלט אין דער פעטער פּױילישער ערד זענען די לידער פונעם דיכטער קלמן ליס, .ניפוטאָ ווו אהין טון די כוחות.., װאָס טריפן, װי סאָק אין די שטאמען פון קרעפּטיקע בוימער, דרייען ויך יַנגען ארום אין די שטעטלעך און לאָרו אויס כוח אויף גאָרנישט, אויף גאָרנישט. באוייוט מען גבורוֹת אין הויבֿן משאוח אין פולאָגן, נישט שײיך מען מעג צי מפן טאָר : גישוט.
זאד51 מם סאו.8סמתזאג-- 3 זא 16ת2011688 זו8זאס=
מען אויף א פֿריוואט-אוידיענץ דעם מיניסטער פון דער ישראלימלוכה משה שרת. עס איז דאָס ערשטע מאָ?, אז א מיטגליד פון דער ישראקרעגירונג זאָל אויפגענומען ווערן אוֹיף א שמועס דורכן פּוױיבסט. די שמועסן זענען געווען הארציקע און אינטימע".
וועגן װאָס האָבן געשמועסט דער ישראלמיניסטער משה שרת מיטן פּױיבסט פּיוס דעם צוועל?פטן? זיי האָבן דאָך זיכער נישט געשמועסט וועגן דעם הונגער פון די יידישע מאסן אין ישראל, זיי האָבן נישט געשמועסט
- וועגן דער ארבעטלאָזיקייט און דאכלאָזיקייט
פון די ישראליידן, זיי האָבן זיכער נישט געשמועסט וועגן דעם אנטיסעמיטיזם, װאָס וועדט געפלעגט דורך משה שרתס מיטשמועסער.
זיי האָבן אוודאי גשמועסט ועגן א נייער ,חייליקער" מלחמה קעגן ראטן-פארבאנר, וועגן איינשליסן זיך אין דער ענגליש-אמעריקאנער קייט פון מלחמה-אינטריגעס און פּראָוואָקאציעס און משה שרת האָט אוודאי באקומען די הייליקע ברכות אויפן וועג צו אדענאוערן, אויף צו פארקויפן די לעבנגעבליבענע און געראטעוועטע יידן.
מיט וועמען האָט געפירט זיין שמועס דער ישרא?-מיניסטער משה שרת? ער האָט געשמועסט מיט דעם, וועלכער האָט געגעבן זיינע ברכות די היטלערישע קאניבאלן אויף צו מאָרדן 6 מיליאָן יידן, ער האָט געשמועסט מיט דעם, וועלכער בענטשט די אמעריקאנער מערדער אין קאָרייע, וועלכער נישט בלויז װאָס ער שווייגט, נאָר בענטשט די, וועלכע ווילן מיט דער הילף פוֹן דזשומע און טיפוס אונטערטעניק מאכן זיך דאָס גרויסע העלדישע כינעזישע פאָלק.
צו אדענאוערן, טרומאנען, טשערטשילן, פראנקאָן, טיטאָן איז איצט צוגעקומען דער פּױיבסט אלס דער פארבינדעטער פון דער ישראלדרעגירונג קעגן די ישראל-יידן, קעגן די יידן אויסער ישראל.
ווען משה שרת האָט געשמועסט מיטן ענגלישן און איטאליענישן אויסערן-מיניסטער, ווען משה שרת האָט באקומען זיינע ברכות פון פּױיבסט, האָבן צענדליקער טויזנטער יידן דעמאָנפטרירט אין ישרא? קעגן דעם פאראט פון די בן-גוריונס, גאָלדטאנס און משה שרתס.
די יידן פון בעלגיע האָבן זיי פארטריבן פון זיך, די יידן פון פראנקרייך, אמעריקע, ארגענטינע, קאנאדע, בראזיליע, פון אומעטום פּראָטעסטירן אויף צענדליקער מיטינגען קעגן די אדענאוערישע יודענראטניקעס.
די אָרנטלעכע יידישע ארבעט-מענטשן אויף ביי אונדז אין לאנד אינעם קאמף פאר שלום, אינעם מארש צום סאָציאליזם פארייניקן זיי". ער פּראָטעסט-שטים מיט די דעמאָנסטרירנדיקע אויף די ישראליגאסן קעגן די יוֹדענראטן, קעגן דעם אדענאועריש-בן-גוריונישן שותפות, קעגן די יידישע מאָשקעס, װאָס נעמען ברכות ביים פּויבסט.
זינסט מען אין בלאָטעס פון ונות און פֿון תאווח, וי אָגערס באפּרייסע פון יעטװעדפ : צוימען. צי איז עס דען נישט א געטריי ביל?ד פון דער קאפּיטאליסטישער נעזעלשאפט, ווו די פּוחות ווערן אױסגענאָגט אין די פאבריקן פון די באלבאטים-- און פון אן אנדערער זייט טרוקענען זיך אויס די כוחות פאר הונגער ביי די ארבעטלאָזע; אייניקע ווערן אריינגעצוינן דורך דער נויט אין דער אונטערוועלט פון גנבים און איינברעכער. דאָס בעסטע ביישפּיל איז פאר אונדז היינט דאָס אימפּעריאליסטישע אמעריקע מיט אירש געננסטער, שווינד?ער, מיט איר לינטשעריי און אויסגעלאסנקייט. מיר הערן דאָס ציין-קריצן פונעם דיכטער ווען מיר לייענען דאָס ליד ,,הענטעלעך": סיהאָט זיך מיר ראָט לעבן הייגט עך, צו אלרי רוחות אזא לעבן! ס'האָבן בלויע קינדער אויסגעשטרעקסט הענטעלעך איך ואָל זי פפּעס געבן...
הענטעלעך געשוװאָלענפ פון קעלט
מייט סיניאקעס אויף יעדן איינעם פינגער
װואָלט איך אָפּגעגעבן זי מיין גאנצע וועלסט
װאָלט איך וי געשענסט אליין דאָס זיוגען,
בעטו, אֲבער קינדערלעך אויף ברויט װאָסושע קען א דיבטער קינדער געבן? בלייבט נאָר אייגס... צוואמען מיַט דער וויס ביון לעצסן טראָפּן בלוט פצר א גייעם לעבן...
ש. אלעקסאנדער (סוף קומט)
געעסטי