דער פראגמענט אגאן" וועלכן מיר ברענגען דא,. איז יינער פון די פארשיידענע בילרער פון
די טרויעריקע אומגליקלעכע פאמיליעס עלכע ליידן הונגער, דחקות, טראָגן אס בינט? צרות, שטי? איינגעבויגן
און כאָטש מענרעלע באצייכנט אונדז אֶס לעבן פון דעם קליינעם שטעטל ,וי שטיל לעבן", איז דאָס אָבער אין דער ירקלעכקייט געווען
דער קאפּיטאליזם אין זיין האָפערדיקן נג האָט אריינגעטראָגן ינעם קליין-שטעטלדיקן לעבן, ער האָט זייערע איינגעזעגע היימען, ניט נאָר די יידישע ישובקעס װאָס זענען געווען דער ציל? פון טיסעמיטישע דיווערסיע כדי אָפּצוווענדי אויפמערקזאמקייט פון די אונטעריוקטע פּויערים פון די אמתע אייגענע
דעם געראנגל
רויסגעשטויסן
עס לאָזט א קו? גלומּסק פון זיך געשריי ביז דעם זיבעטן הימ: { ברענט דאָרט, נישט גזלנים { באפאלן, הלילה! דאָס איז א קו?, { געווענטלעך, פון אוף דעם וואגזאל אירן,
פירעלעך לויפן הענדום-פּענדום א נשמה, באלאָדן מיט עקלעך, 2 מי יט מקעס און א צווישן טויט נישט ל?עבעדיק, 7 א זיך-און. די כעכעס, מיט עופעלעך אויף די העגט { מיט קליינע, וויינענדיקע קינדערלעך מִיט ביי דער זייט. ס'איז א לויפעניש, א שטופּעגיש, א אפטרער טעניש אויף, פיס, א שטויסעניש וקן, אין די זייטן, א קלעטערניש אה גַלע פיר, א דראפּען זיך אויף די גלייבע נרעפּלעך וואגאָנעס פון דריטע קלאס, נשטעלנדיק זיך דאָם לעבן, כדי צו רכאפֿן דאָרט ערטער בייצייטנס,
און איך, מענדעלע מוכר ספרים, ב! דן מיט חפצים, מיט אלע מיינע כלים, ט אַן מיינע לענרן און יאָג מיך און נִּיע מיך און בוק מיך און קלעטער יינעם טאקע מיט אחינו בני ישראל, מסתמא. באדארף אזוי -- דאָס איז דאָך געווען מיין ערטער ארויספאָר מיט דער אייזנבאן, נאך ווען א פּריץ. א שטיק? חידוש איז מיר אפילו געווען--- וי קומט עם, אז , יידישע קינדער, י די צוטומלטע, יי אפּטום אין די וואגאָנען, יק, טאָמער א מיר חס יי קוקן בשעת א וי וי אי מיט גרויס דוד ארי עפּעס וי מיט א געבעט: האָט רחמנות און לאָזט אונדז פאָרן!--- אֶט דענסט. מאָל גראד שפּאצירן זיך יענע פּאסאזשירן פון די אומות העולם גאלץ רויק הין-אהער פארביי דעם צוו, פארלייגניק די הענט אהינטער, און ערשט נאָכ'ן ריטן קלונג גייען זיי זיך אריין דווקא
איבערקומענדיק, {שטנס חילף, דאָס אריינפּעקלען זיך אין וואגאן אין טומלעניש, אין שטופּעניש, הויבט זיך אן א ניי קאָ זוכעניש ערטער דאָרט. דאם מז? זיי און באזעצן זיך בל טאקע, און א טייל בלאָנקען זיך, רום, וי די פארוואָגלטע,
צו געפינען פאר זיך א מקום מנוחה.
א יידענע א ברייט בייכיקע, א לאנגנעזיקע, מיט א מוי? אויף שרויפן שטופּט זיך אין טיר אריין, שטופּענדיק פֿאָרױיס פּעקלעך מיט בעבעכעס, און באלד ביים אריינשטופּן זיך דערמיט פאלט זי דערויף אנידער, אויסציענדיק זיך וי גרויס זי איז, מאכט זי מיט די זייטן נאָר וי
א געפּענטעטער אינדיק אויפן מארק...
עקספּלאָאַטאַטאָרן,. נאָר= אויך די ניט יידישע בעלי-מלאכות און פּויערים, װאָס האָבן געליטן פון דער זעלבער נויט און ; עקספּלאָאַטאַציע, און וועלכע די נויט פארייניקט ווייטער זיי דאך די אויגן אויף. זייער אלגעמיינעם שונא.
דאָס בילד פון די יידן אויף דעם וואקזא? איז שוידערלעך מיט דעם הענדוםפּענדום, מיט דער אומבאהאלפנקייט, דער אומרו,. װאָס כאפּט ארום אָט די אויסגעווארצלטע, וועלכע ווערן אָפּגעריסן פון דער אלטער היים. דאָס דאָזיקע בילך איז די אטמאספערע אין וועלכער עס האָט געוועבט זיינע וואנדעריטרוימען דער דאָן-קישאָטישער העלד פון מסעות בנימין-השלישי און זיך;ענרייט צו א ווייטן שפּרונג אין דער ברייטער. וועלט אריין דער שפּעטערדיקער לא יוצלח--/מנחםימענרל".
מענדעלע דעקט אונדז אויף די אמתע סובות פונעם אנטיסעמיטיזם, וועלכער
פאר פּסח, וי באלד מען בינדט אים אָפּ די פיפלעך, אריינטראָגנריק אים אין שטוב, ציט ער זיך אויס ליגנדיק אויף דער ערד מיט אױיסגעשפּרייטע פליגל, א פאריסן קעפּל? און א אָפן פּיסקל און פֿאָ: כעט מיטן נעזל, אומקוקנדיק זיך אין אלע זייטן.
נאָך דער דאָזיקער יידענע ווייזט זיף נאך א יידענע מיט בעטגעוואנד און גאנצע פּעקלעך שמאטעס, אומדרייענדיק דעם קאָפּ צו אירע קינדער און שרייענדִיק צו זיי אויף א קו?: גיכער, גיכער!
אֶט די יידענע האָט מיר זיין ליבער נאָמען באשערט צו זיצן מיט איר, מיט איך מאן און אירע קינדערלעך אין קוועטשעניש און ענגשאפט, ארומגערינגלט מיט קלומקעס, מיט בעבעכעם וי מיט א מויער.
על ספסלי הוואגאָן, אויף די באנס פונעם וואגאן, שם ישבנו זענען מיר, ייר}, געזעסן און טייכן שוויים האָט זיך פון אונדז געגאָסן, משונה ווילך איז מיור אויסגעקומען די נסועה מיט דעאייזנבאן און אלצדינג, ואס פאר מיינע אויגן דאָרט. ס'איז מיר ענג, עס קוועטשט א שרעק. און איך זיץ וי א גולם, מוראהאָבנדיק זיך א דיר צו מאַן. אז איף פלעג פאָרן מיט מיין פערד און וועגעלע איבער דער וועלט{איז מיר דאָס זיצן איינגעהויקערט צווישן די פּעקלעך ספי רים גאָר נישט שווער געווען, חלילה.
ווער שמועסט שוויצן--- דאָס אין געווען גאר מחיה נפשות.
און דאָך א חילוק איז דא: דער וואגן איז וי א קליינע קאָלאָניע פון געציילטץ מענטשן, װאָס ווערן אין וועג צווישן זיך װי איין געזינד. מען פאָרט זיך פּאמעויכעך, פּאמעלעך, נישט געאיילט! ויהי ערב ויהי בוקר, און עס ווערט אָוונט און עס ווערט מאָרגן.--- יום אחד איין טאָג, צוויו טעג, דריי טעג, אאז"וו. פ'איז דא גענוג צייט צו קוקן זיך, צו באטראכטן אלצרינג אויפן וועג. דער הימל? איז וי א בלויעך פאָרהאנג אױיסגעשפּרייט איבער די קעפּ, פעלדער וי שיינע מַּאנאָראמעס פארנעמען די אויגן מיט די הב!אות און קרייטעכצער אלערלײ. מאכט זיך אמאָל, דער װאָגן קערט זיך איבער. מען פאלט אריין אין א קאנאווע, מילא אוז אויך צו דערליידן. די ערד געמטאויף וי א געטרייע מאמע אירע קינ
דער אין שויס אריין. מען ליגט זיך אזוי,
אויסגלייכנדיק די ביינער אויף איר, ביז מען שטייט אויף. אקעגן-זשע אָבער דע באן-- ער איז וי א פאָרנדיקע, פלועג. דיקע גרויסע שטאָט, מיט אי טומל און גערודער; מיט אירע איינוווינער פון
פארשיידענע קלאסן, אוֹן פארשיירענע
,איקוהיבלעטער"
טם און יפת אין א וואגאן
צום 33יטן יאַרצײט פון מענדעלע
מוכר ספרים
איז פרעמד דעם פּשוטן ניט יידישן אר
בעטימענטש, וי ס'איז פרעמד זײיער ציו-! שאָװיניזם דעם איינפאכן..
ניסטישער = יידישן ארבעטימענטשן, און אויסדרוק דעם
ברענגט צום,
דער.
אט װאָס מענדעלע האָט געענטפערט.
פאר די יידישע נאציאָנאַליסטן;
;הייסט עס איך כין א שלעכטער ייך,| װאָס איך געהער ניטט צו די נאציאנאַ"
ליסטן! ניין, איר אלע זענט יידן מיט צוגעקלעפּטע צעטלעך: נאציאנאַליסטן,! ציוניסטן, פּאלעסטינער און איך בין גלאט א ייד, נאָר פון אזעלכע גלאַטיויד} באשטייט אונדזער גאנץ פאלק"
מענדעלעס= איינפאכע דאָזיקער פארברידערונג צווישן פעלקער און זייער געמיינזאמען שטרעבן פאר א בעסער לעבן.
גרארן מיט זייער קנאָה, שנאה, קאָנקורענץ און קריגעריי. מען פילט, מען פאָרט-אויס א וועלט, נישט רעכט איצוקוקן די שיינע נאטור, און נישט צי וויסן די ערטער, ווו מען איז פלינק דורכגעפאָרן, מיט אלצדינג װאָס דאָרט.
דער ממונה אויף די תקיעות האָט געז מאכט א תקיעה גדולה, א קלונג, הייסט עס, און דער צוג איז זיך אוועק. אלעמענס פּנימער האָבן זיך וי אומגעביטן,
געוואָרן פריילעכער, אבי פארכאפֿט, אבין
מען פארט שוין.:
מען הייבט אָן איינער דעם צווייטן באַטראַכטן און אויספרעגן: פֿון וואנען איז א ייר? וווהין פארט מען? מיט וואס האנדלט מען? דאָס, יענץ, וכדומה, וי דער שטייגער פון יידן איז. פרעפדע ווערן קרובים, ווייטע ווערן נאָענטע,|און אומבאקאנטע, באקאנט. מען איינעם דעם צווייטן מיטן נאָמען, גלייך וי מען זאָל זיך קענען פון פריער.= חיים עפנט זיין רענצל, נעמט ארויס שנאפּס, טרינקט אליין און איז מכבד שמואלן; און שמוא? נעמט ארויס ברויט, צימעלע ושאר-יירקות און גיט חיימען, אן
ס'איז ליהודים, לעבעדיקדפריילֿעך! שמע-/, רי? גיט איבער אנשלען געלט, ער זאָל
זיך מטריח זיין אָפּגעבן דעם מחותן זיינעם דאָרט אין זיין שטעטל, און ראובן שיקט דורך שמעונען בריוו און רעכענונגען צו לוי דעם קרעמער אין פּאנדריקעווע, און דער גאנצער וואנאָז איז געװאָרן א מארק, א יריד, ד' קינדער ישראל מאכן געשעפטן, זענען זיך עוסק איינער מיט דעם אנדערן אין פּרנסה, אלע ריידן, עם טוט זיך און עס קאָכט זיך װי אין א קעסל.
אויף מיר האָט אויך אָנגענומען רער חשק צום מסהר, און איך האָב געװואָלט אויפבינדן מיינע פּעקלעך ספרים, טאָמער ווע? איך עפּעס לייזן; אָבער די פּעקלעך זענען געווען אזוי= פארלייגט מוט אנדערע, אז ס'איז געווען אומעגליך זי ארויסצובאקומען. איך בין אָפּגעגאָס! געװואָרן מיט שווייס שלעפּנדיק זי--און גאָרנישט. שווער געווען צו כאקומען. בין איך אָבהענדיק, אין. איינ צרות,. וי ס'איז געזעסן אויפן שארה
:פונעם בענקל, באטראכטנדיק די פֿאר
שוינען, מיט וועלכע. מיר איז אויסגעקומען צו זיצן צונויפגעשטיקט איניינעם.
אקעגן מיר, זע איך, אויף א גרויסן קישן פון וועלכער עס פליען פעדערן, זיצט באטריבט אַ דאַרע יידענע, הויטאון-ביין, די נאז א דינע, אויגן אייננעגראָבענע, ליפּן פארטריקנטע און= דאָס פּנים בלייך, אויפגעצויגן, צעקנייטשט װי א געבראָטענער עפּ?. זינט זי איז אריין, האָט זי קיין בארוטע מינוט נישט פון אירע קינדער; זיי טומלען איר אָן א קאָפּ מיט זייערע פראגעם, מיט זייערע
ווונטש פון די דאָזיקע! מענטשן אז שם און יפת זאָלן זיין ברי-,
דערציילונג' טראָגט אין זיך אלע שטריכן פון דער,
ידידי
און מסירות-.-איינער. אויף. רעם
אלע וויילע מיט די ערטער, דער ן, ארויף, דער אראפּ, און קלאפּן, שטעכן דערווייל איר אין די זייטן, און ווו עס טרעפט זיך. שלאָפט אַ זייגענדיק ק זיך גוט אָנגעשריען, א און איז שיימפּערלעך באוויזן, אז זיי זענען נעאיינגעשלאפן. די טרערן שטייען נאָך אויף זיינע בעקלעך, אין וועלכע עס איז לעבן גענוג אָנגעליטן, גענוג קוין טראָפּן ב זייער שווער
בי מיין זייט איז געזעסן דער מאן
איינגעבויגענער ייד מיט א לאננער האָרבאטער נאָז און א קליין 2 און זיינע אויגן ליגט טרויער און א נע ליפּן שוועבט עפּעס וי שמייכל. אין דער רעכטער זייט פוז דעם פאָטער זיצט זײַין עלטערע טאָכטער, א
טע, א פאראומערטע און א פארקלאנטע און נאך צוויי מיידלעך
איך בין זיך מודח, ואס פאר גאָט
דאָס פאר לייט, אז תחילת האָב איך גע" נוג נעווען זיך פארצושטעלן דאָם שׁוועהאסט אין הארצן מיינע שׁכנים, גלייך רע, ביטערע לעבן פון דעם אומגליקוי זיי זאָלן עפּעס מיינם פארנעמען, און לעכן געזינדל.
וי דער אמת איז, האָבן זיי מיך טאַקע נישט געלאָזט רוען, און אין הארצען מיין געדאנק נאָך טויזנטער האָב איך געשאָלטן מיין ביטערן מזל, װאָס האָט מיך אױיפגעקאָכפּאנירט מיט וועלכע ליידן הונגער, דחקות, טראָגן אזעלכע מאָדנע משונהדיקע און רדאָקו דאָס בינט? צרות שטי? אָנבייגנדיק דעם טשליווע נפשות. נאָר. אז איך האָב זיך קאָפּ. און מיין הארץ האָט ביטער נעגוט צוגעקוקט און זיי באטראכט, וויינט אויף זיי, נעבעך!...
בערל שגאבל
ליד פונעם היינט
וויאזוי זאָלן מיר אלע נישט פריילעך זיין, אז מיט יעדן טאָג צעגיסט זיך די זאטע שיין אין די העוצער פון מענטשן, אלץ מער,
װאָס האָבן זייער לעבן געלעבט אזוי שווער;
און די הערצער פון מענטשן װואָס האָבן געטאָגט און גענעכטיקט אין תפיסה פון יאָך, און היינט זיי צעפירן אויף אלע גאסן די פרייד, או;) צעדריקן דעם שונא זענען זיי גרייט
און קייקלען אראָפּ פון שנאה דעם מעלדז
פונעם וועג צום נייעם לעבן, װאָס איז באהעלט מיט דער ליבטיקען ער זון פון סטאלין דעם גרויסן, װואָס צו כּרידן, צו שפע אונדז פירט, צו הויכן!
וויאזוי זאָלן מיר אלע נישט פריילעך זיין, אז מיר דארפן שוין נישט וואנדערן, זוכן א הוים--ציטערן פארן מאָרנן, פארן שטיק? ברויט, זיין געבונדן אין פּחד, אין אנגסטן,
זיטוים:
אזויפי? מאמעס און טאַטעס זעען שוין קלאָר אין אונדזער רעפּובליק--- די נייע װואָר. דעם יידישן וואנדער-שטעקן האָט אָקטאָבע ער פארברענט און איצט פּרוווט בז-גוריון א נייעם אייך געבן אין די הענט.
און ער צעהילכט די ליגנס פֿון אחדות-ישראל, ר'ווי? צעשטערן אונדזער רו װאָס פעסטיקט זיך ווי שטאָל דאָ אינעם היימלאנד ווו פ'פירט אָן די בּארטיי מיטן פרידן מיט דער ארבעטימשפּחה--- ארכבעטערריידן!
איר, װאָס שטייט נאָך אין ספקות מיטן פֿאָרמולאר, היט אויס אייערע משפּחות פון גרויסן געפאר;
די בריוו פוז אוער קרוב, און נויט פון ישראל, װאָרענען,-- דער ,גן-עדן" דאָרט איז א חונגער-טאָל;
און ביים נגב אייטערט שוין ווידער דער קריג, װאָס עס צינדט דער בעליהכית--- דער וואל-סטריט, און ער ווי? שטעלן אייער האלדז צוֹם שעכטן, קעגן די סאָוועטן, װאָס האָבן באפרייט אייך נעכטן!
ווייס! בעלימלאכה און ארבעטער-ייר, אז דאָ, בליט איער מאָרגן, צעוואקסט זיך די שטוב--
און ס'שפּילן זיך די קינדער זאטערהייט,
און ס'זינגט די ארבעט אויף אלע סטרונעס, פארנר
מוקט די פרייד;
דאָ--- אויף רומענישער ערד באפרייט דורך סטאלינס ארמיי,
זע וי שמעון לאקס פון סיגעט און פּינא שווארץ פון יאס, אין ריי מיט כאַרטאַ יאָסיף און די פלייסיקע טשינקע מאריא,
פורן דעם פּלאן פון שלום צו זיג,--- דעם שונא צו תליה
וי הערשל? בערקאוויטש דער ט און וו יאָמי פון דער שטאָט 1= וו ברודער
האָבן צוריקגעטראָגן די פארמולארן און הויבלען די נייע טעג גייט מיט זיי מיט, אויף דעם גיבטיקן ווע
ר ז.ב|-עיר של?ער, מיין.בן-עין
און 3 ויט איער לעבן, דעם שלום, איער היים דא, ווז מיט יעדן טאָג צעגיסט זיך די זאטע שיין און די הערצער פון מענטשן, אלץ מער,
וואָס האָבן זייער לעבן געלעכט אזוי שווער
איזדאון מיין הארץ געוװואָר דריי קלענערע קינדער בייט} רעניש זיי צוּם גוטן,
{אן איבערקעאון האָב אָנגעטאג. גען פון זיי אנדערש צו דענקען. זייערע קליידער, מ'שטיינס געזאָגט, זייער געאויף די אל בי איך שטאלט און זייערע פּנימער, װאָס זענען , וועלעכס האט שווארץ וי די ערד,. האָבן גאנץ בא
בעך אומגליקלעכע, וואָס האָבן זיך אין אויסגער לוט נישטא, און אטעסט שטאַנען, און דאָס הארץ האָט מור געאון שוואך; ריסן פאר רחמנות אויף זיי.
די ביטערע זופצן יעדע מינוט פון דער מוטער, האָבן מיר געמאכט א ל?אָך אין הארצן, דאָס פֿלייסן זיך פון דעם פאָטער מיט די עלטערע קינדער מיך נישט צו דריקן און ענג צו מאכן, האָט מיך פארן הארצן פארנומען, און מער פון איטלעכן האָב איך מיטלייד געהאט מיט דעם זייגנדיקן קינד, וועלעכס האָט געדרימלט שוואך, אָן קרעפטן, אָן בלֿוט אין די ליפּעלעך, אָן אטעם אין זיין יונגע ברוסט, נאָך דעם וי ער האָט זיך, נעבעך, אָנגעשריגן ביי דער מוטער אויף די הענט--- דאָס אלץ איז פאר מיר גע
פרוי, א הויכער, א דארער, א
יום זיי
אֹ ב יטערער
ןא כוגר
ת, עפּעס א פארטראב
קלענערע. פון
עס האָט מיר זיך פאָרגעשטעלט איז אזעלכע
טרויעריקע,= אומגליקלעכע פאמיליעס,