. -+
1 טע{(==
שד= 3)=- יי
,איקוה-בלעטער" זי 2 מײ:== (צו שלומיעליכמס 92יטן געבוירן-טאג דאָס פֿארשטייט איר שוין אליין מסתמא אז איך וע? אייך מיך ל?אָזן פירן פֿון יינגלעך, ,,יענקעלעך"! איר פאדשטייט?,.. איך בֿין יענעם אויפדערנאכט געקומען אהיים מיט א מוראדיקן ניט זאָגן, װער זי איז, און װאָס זי איז, און פון וואנען זי ואס טויג אייך, מיר זענען געגאנגען און געגאנגען, וי קאָפּװייטעק און האָב מיך געלייגט שלאָפן מיט דער דעה, אז איז. א נקבה איו זי, א מיידל, און דווקא א שיין מייד?, און זאָנט איר, וואלדיאיין, וואלדדאויס, אזוי לאנג, אזוי ברייט, וויפ? איך ווע? לעבן, זאָ? מיין פום דאָרט ניט זיין, ביי דער דווקא אן אַרעמס, א יתומה נעבעך; זיצט מיט דער מוטער, א ביז מיר האָבן זיך דערשלאָגן צו א גרויסן הויכן בארג. און אלמנה הייסט עם. איך דארף זי אלע אויף זיבן הונדערט
יונגע אלמנה, אויך א שיינע: האלט א יידישע רעסטאָראציע, כֹשֶׁר. און איך, דארפט איר וויסן, כאָטש איך בין, וי איר זעט מיך, א יונגערמאן א היינטיקער, און א שיינער פֿארדינער, אוֹן א קערב? איז בל?אָטע, אי טאָמו פּאדאָוונע,--- פונדעסטוועגן עס איך דְווקא כַשר. נישט מחמת איך בין אזא צדיק און האָב חליולה מורא פאר דעם, וואָס קוויטשעט, נאָר, פּשׁוט, איך היט מיר אָפּ דעם מאָגן,-- איז איינס; און צווייטנס, זענען די יירישע עסנס טאקע מער באטעמט אויך... אלזאָ, הא?ט זי א רעסטאָראציע, די אלמנה הייסט עס, און קאָכט אליין און באקט אליין; און זי, די טאָכטער הייסט עם, דערלאנגט אליין צום
טיש. נאֶר וויאזוי קאָכט מען דאָרטן! עס זינגט, זאָג איך אייך,,
סע פינקלט און סע שעמערירט! דאָרט צו עסן איז א פארגע-י ניגן. נישט אזוי דאָס עסן אליין, ווו דאָס אָנקוקן די מוטער מיט דער טאָכטער-- איינע שעגער פאר דער אנדערער. איר זאָלט אָנקוקן א ווייב?! שטייט כיים אויוון, קאָכט און באקט, און זעט אויס אזוי פריש, אזוי זויבער! א פּנים-- געפאלעער שניי! הענט-- גאָלד און זילבער! אויגן-- פייער-פ?אם! איך בין אייך מכטיח, או מע קאָן זיך נאָך אין איר או'ך פֿארליבן... היינט שטעל?ט אייך פאָר אירס א טעכטעהל... איך ווייס ניט, צי זענט איר קלאָר אין די ענינים; איך שמועס פֿון ,,הלבת-מייר?", שמועם איך... א 8נימ?--בלוט און מילך, בעקלעך צוויי-- נאָר פֿאמפּעשקעל?עך, אויגן-- קארשן צוויי, האר-- זייד, ציין--- פּער?, א האלרז-- אלעבאסטער, א הענט?-- אויף אויסצוקושן יעדעס גליד, דאָס אײַבערשטע ליםּ? קוקט ארויף, װי בא א קליין קינד-- האָט איר געזען אמאָל? איך זאָג אייך: אלץ, אלץ איז געטאָקט, געשניצט, טאקע עפּעס נאָר א מין מאָדע? אויף אויסצושטעלן, וי איינער רעדט: ,נאט, קוקט און ווערט צעפּיקעט!"... דערצו פארמאגט זי איר אייגנס א נעלעכטער? מיט חן-גריבלעך אין די בעקעלעך, װאָס דאָס אליין איז שוין ווערט דאָס גאנצע געל?ט, װאָרעם אז זי לאכט, לאכט אלצדינג: איר?אכט, און דער טיש לאכט, און די בענקלעך?אכן, און די וועגט ל?אכן-- דאָס גאנצע?עבן לאכט! אט אזא מין געלעכטער? איז דאָס. נו, אדרבא, גייט קוקט אזעלבעס אָן און האָט דאָס פיינט{...
דערפילט, אז איך בין א געקאָכטער, האָב איך געגעבן א נעם די מוטער אויף א זייט, נישט, וי עס רופט זיך אָן, {,געבעטן א האנט"... ניין{ איך בין נישט פון די כאפּנדיקע... נאָר נאָרניט, וי זאָנט איר, א טאפּ אין ואָנן שאט ניט... און האָב געגעבן מיט איר א רייד אריין: ,,וואָס אוֹן ווען, אהיןאהער, ווו האלט איר מיט דער טאָכטער?"... זאגט זי:"ווו זאָל איך מיט איר האל?טן?" זאָג איך:,איך שמועס פון תכלית שמועס איך"... ,,אוודאי, זאָגט זי, דארף מען זיך זאָרגן פֿאר איר תכלית? זי איז שוין, זאָגט זי, א פארזארגטע"... וי זי האָט אויסגערעדט די דאָזיקע ווערטער, האָט דאָס מיך געגעבן עפּעס װי א שטאָך אין הארצן אריין: ,ואס הייסט, זאג איך, זי אין א פארואָרגטע?"{איר זעט דאָך, מאכט זי צו מיר, ואס פאר א זאָרגעדיקע נשמה דאָם אין|".. און אקוראט צו די דאָזיקע ווערטער קומט אָן מסתמא זי אליין, די טאכטער הייסט עס, און אז זי קומט אָן, וװערט ליכטיק אין אלע ווינקלעך.
-- מאמע, נישט געווען נאָך יוסף?-- זאָגט זי צו דער מוטער. און דעם נאמען ,,יוסף" טוט זי א רעד אויס עפּעס טיט א מאָדנעם מין געזאנג. מיט אזא מין געזאנג רעדט אווִס נאָר א כלה דעם נאָמען פון איר חתן... אזוי מיין איך, דאָס הייסט, איך בין איבערצייגט, אז ס'איז אזוי, און נישט נאָר יענץ מאָ?ל, װאָס איך דערציי? אייך; אלעמאָל, ווען זי האָטגעגעבן א ייד אויס דעם נאָמען ,,יוסף", איז דאָס אויסגעקומען ביי איר עפּעס וי מיט א מין געזאנג: ,יוֹסף". איר פֿארשטייט? דאָס איז ניט גל?אט ,,יוסף", דאָס איז ,,יוסף!"...
קורץ, אומעטום און אלעמאָ? האָב איך נאָך געהערט ,יוסף" און ,יוסף". האָט מען זיך געזעצט עסן, איז דאָס ערשטע װאָרט געווען: ,ווו איז יוסף?"..."יוסף וועט היינט ניט זיין".., ,,יוסף האָט געזאָגט"... ,,יוסף האָט געשריבן"... ,יוסף איז געקומען"..."יוסף האָט גענומען"... ,יוסף האָט געגעבן"... יוסף-יוסף, יוסף-יוסף! איך װאָלט שוין וועלן אֶנֵקוקן אָט דעם ,יוספן", זען, װאָם פאר א פּנים. ער האָט!...
אל
אזוי לאנג, אזוי ברייט, איך האָב מיך אריינגעלאָנטשעט צו חברח, כאָטש אויף אזופי?, אז מע האָט מיר דערלויבט צו זיין ביי זײ אויף א"דיסקוסיע"-- דאָרט, האט מען מיר געזאָגט, וועט ,,יוסף הא?טן א רעדע"... קאָנט איר פארשטיין מיין שמחה, אז איך האָב דערלעבט אזא זאך? איך ווע? זוכה זיין זען אט דעם ,יוספן" און ווע? אים הערן רעדן!...
הכלל, איינמאָ? אין א שיינעם זומער-יטאָג, שבת אין דאָס געווען, טוען א קום אריין צו מיר צוויי ,,יענקעלעך"', מיט שווארצע העמהעלעך, געוויינטלעך, און טוען מיך א רוף ארוים: ,,קומט!" ,,וווהין?9" ,,וואָס גייט'ם אייך אָן? קומט מיט אונדן!"... העלפט נישט, מוז מען גיין... און מיר האָבן זיך געטאָן א?אז העטיווייט הינטער דער שטאָט ארויס, און טאקע אין וואלד אריין, און בשעת גיין באגעגענען מיר אלעמאָ? אן אנדער ,,יענקעלע"' זיצן אונטער א בוים, קוקט כלומרשט קיין צפון-זייט און טוט א מורקע ארוים: ,,רעכטס!" אָדער ,,לינקם!''... זאָגן, אז איך האָב מורא געהאט= יאיז א נארישקייט; װאָס האָט מען מורא צו האָבן פאר א נאָר גלאט, ס'איז מיר עפּעם ניט אָנגעשטאנען די מעשה, װאָס איך, א יוננערמאן א סוֹחר, מיט א שטיק? נאָמען, און א שיינער
פארדינער, און א קערב? איז בלאָטע, אי טאָמו פּאָדאָבעג, זאָל
ערשט, אז מיר האָבן ארויפגעקלעטערט אויף דעם דאָזיסן בארג, געגעבן זיך א לאָז בארג-יאראַפּ, האָב איך דערזען פאר מיר א שווארצע מחנה קעפּ. דאָס זענען געזעסן אויף דער ערד חבֿרה ,,יענקעלעך'", בחורימל?עך אין שווארצע העמדלעך, מייד?עך אין בלוזקעס, און גלאט יונגעלייט. אָבער א נוזמא! איך האָב מורא, אויב ניט א דריי טויזנט שטיס, און אפשר נאָך מער, און שטיל-- כאטש א פליג פלי דורך! שטי?, אויף די שפּיץ פינגער, זענען מיר צוגעגאנגען צו דער מחנה קעם, זיך נעגעבן א זעץ אנידער אוֹיף דער ערד, און איך האָב געגומען איינקוֹקן זיך, וו איז דא ערגעץ דער ,יוסף"? און איך האָב דערזען... איך האָב דערזען א באקאנטן פּארשוין, טאקע איינעם פון די ,,יענקעלעך", װואָס האָבן איניינעם מיט מיר געגעסן בא דער אלמנה אין דער רעסטאָראציע!... אט האָסטו דיר!
דער ערשטער געדאנק מיינער איז געווען: ,סך-הכל?... אט דאָס איז נאָר 4... אט דאָס איז ער, אט דער ,יוסף"?... און איך האָב געמיינט, אז ער איז מיייודע װאָס! מיט הערנער!..." איך ווע? אייך זאָגן דעס רעכטן אמת, עס האָט מיר כמעט הנאה געטון--- ניין, טאקע שטארק הנאה געטון, װאָס ס'האָט זיך אזוי אויסגעלאָזט... איך האָב געמאכט א פארגלייך צווישן אים מיט מיר-- נישט מחמת איך הא?ט מיך פאר אזא גרויסן פארשוין, װאָס ס'זאָל ניט זיין שוין קיין שענערס פאר מיר. איך בין ניט גענארט; איך וויים אז ס'איז פאראן שענערע פון מיר אויך. נאָר וועדליק ער... איר פארשטייט? איך ווע? אייך אים אויסמאָ?ן אקוראט, וויאזוי איב האָב אים דערזען די ערשטע מינוט: צוגעשפּארט צו.א בוים איז געשטאנען א קליינס, א בלייכס, אן אויסגעדארטס, אן אויסגעטריקנטס, מיט א שמאָ? הארץ, מיט ווייסע בלאסע איינגעפאלענע בעקל?עך, עטוואָס רויטלעך און פארבו עמט, מיט נאָך גאר קליינע בל?אָנדע הערלעך; נאר א שטערן א הויכער, א ווייסער, א ברייטער, און אויגן א פּאָר גרויע, וי בא א קאץ, נאָר ברענענדיקע, און א מוי?--און ס'רעדט! שטראָף מיך גאָט, אויב איך הייב עס אָן צו פארשטיין נאָך ער היום, פונוואנען האָט זיך עס גענומען אזא כוח ביי דעם דאָזיקן נפש אויף צו רעדן אזוי הויך און אזוי גיך און אזוי פי? און אזוי ל?אנג. און מיט אזא היזץ און מיט אזא ברען און מיט אזא פייער! איך קאָן אייך זאָנן, אן דאָס איז געווען ניט גלאט גערעדט, וי מענטשן רעדן. דאָס איז געווען אָדער א שווארץ יאָר, אָדער א מאשינע אזעלכע, װאָס מע האָט זי אָנגעדרייט, אָדער פון אויבן איז געווען עפּעם אזעלכעס, וואָס האָט געשאָטן מיט ווערטער, געגאָסן מיט פייער, אָדער דאָס האָט נאָר דער בוים גערעדט... עס האָט זיך מיר אויסגעדאכט א?לעמאָל, אז אָטיאָט הייבט זיך אויף אָט דער קליינער נפש מיט די איינגעפאלענע רויטע בעקלעך און מיט די גרויע אויגן און טוט א פֿלי אוועק איניינעם מיט די ווערטער אהינצו, ערגעץ ארויף... ניין! זאָנט אייך, ואס איר וילט, איך האָב שוין נעהערט אויף מיין לעבן די גרעסטע און די שענסטע אדװואָקאטן--- אזא מין רעדן האָב איך קיינמאָל נישט געהערט און וועל? שוין, דאכט זיך, קיינמאָ?ל ניט הערן אויך...
ווים? דאָס רעדן זיינס האָט געדויערט-- ווייס איך ניט; איך האָב נישט געקוקט אויפן זייגער. איך האָב געקוקט אויף אים און האָב געקוקט אויף. דער מחנה קעפּ, װאָס זענען געזעסן אויף דער ערד און האָבן געשלונגען איטלעכס װאָרט. װי די הונגעריקע און וי די דאָרשטיקע... נאָר װער עס האָט נישט געזען בעת-מעשה זי, דער האָט נישס געזען קיין שיינס אויף זיין לעבן! צווישן דער מחנה קעפּ האָב איך דערזען זי זיצן אויף דער ערד, די פיס אונטער זיך, די הענט צונויפגעלייגט אויפן הארצן, דאָס פּנים לייכט, די בעקלעך פלאמען, דאָס אייבערשטע ליפּ? קוקט ארויף, און די שיינע קארשןיאויגן שמייכלען, אוֹן גלייך צו אים, גלייך צו אים!... הלמאי זאָ? איך לייקענען 7 איך האָב אין דער מינוט מקנא געווען אים, נישט אזוי אויף דעם כוח פון זיין רעדן, נישט אזוי אויף דעם כבוד מיטן פּאטשן בראווא, װאָס מע האָט אים געפֿאטשט נאָכדעם, אז ער האָט אויפגעהערט צו רעדן,-- נישט אויף די זאכן האָב איך אים אזוי מקנא געווען, וי אויף דעם קוקן, וואָם זי האָט אויף אים געקוקט! פאר איין קוק אזעלכן, פאר אירן, װאָלט איך אוועקגעגעבן-- איך ווייס אליין ניט װאָס! דער דאָזיקער קוק האָט גערעדט ווערטער. עס האָט זיך מיר אויסגעדאכט, אז איך הער איר קול, וי זי זאָגט, מיט יענעם בא" קאנטן געזאנג: ,יויסף!" איך האָב אייך דאָך געזאָגט שוין, אז ביי מיר איז א מייד? נישט קיין איייאוייאיי! איך האָב שוין געזען מיידלעך, װאָרעם איך בין א יונגערמאן, קאָן מען זאָגן, נישט קיין מיאוסער, א היינטיקער, און א שיינער פֿאר" דינער, און א קערב? איז בלאָטע, אי טאָמו פּאָדאָבנע... נאָר אזוי קוקן האָט אויף מיר נישט געקוקט מיין ווייב אפיל?ו אין די גוטע יאָרן, בעת זי איז אויסגעגאנגען נאָך מיינע טריט... איך בין א! בעלן געווען מיט א כיוון צוניין צו איר נאָענט, זיך אוועקזעצן כמעט נעבן איר, זיך דרייען איר פאר די אויגן, װי א פליג, זשומען אין אויער אריין, וי א קאָמאר,-- ווער? װאָס? א נעכטיקער טאָג! אירע אויגן האָבן זיך, װי צוויי פּיאווקעס, איינגעזויגן אין זיינע אויגן, און זיינע אויגן-אין אירע אויגן, און עס האָט זיך מיר אויסגעדאכט, אז די צוויי, ער און זי, זעען קיינעם ניט פאר זיך, נאָר איינס דאָס אנדערע: ער וי און זי אים, און ווייטער דארפן זיי קיינעם ניט! חיבוט-הקבר, זאָג איך אייך, איז א נאָרניט אקעגן דעם, װאָס איך האָב בעתימעשה געפילט. א נהנום האָט געקאָכט ביי מיר אין הארצן, איך וויים ניט אויף וועמען: אויף ,איר", צי אויף ,אים", צי אויף זיי ביידן, צי נאָך אויף זיך אליין}...
כפּרות! װאָס דארף איך זיי? װאָס, ניט אזוי?... און אז איך בין אויפגעשטאנען אינדערפרי, האָב איך קוים דערלעבט די מינוט, די רגע, ס'זא? שוין ווער} זייגער צוויי, די צייט פון מיטיק, און בין מסתמא גלייך אוועק אהין, און האָב דווקא געטראָפֿן ביים טיש די גאנצע חכרה ,יענקעלעך" ואָסט תמיד, און ער איז אויך געווען בתוכם... איך ווייס נישט, וויאזוי איר; אוך, אז איך זע אן ארטיסט, אָדער א מיניסטער, אָדער אזוי א בארימטן מענטשן, וואָסּ אפילו מיר אלע ווייסן נאנץ גוט, אז ער איז א מענטש גלייך מיט אלע מענטשן, עסט גלייך מיט אלעמען און טרינקט גלייך מיס אלעמען, נאר קוים זאָגט מען מיר, אז דאָס איז אן ארטיסט, אָדער א מיניסטער, אָדער אזוי א בארימטער מענטש, דאכט זיך מיר שוין אויס, אז ער איז נישט גלייך מיט אלעמען, אז עפּעס ליגט אין אים אזעלבעס, װואָס מע קאָן עס, וי זאָנט איר, נישט אָנטאפּן... אזוֹי איז געווען מיט מיר, אז איך האָב דערזען אים נאָך דער דרשה; דאכט זיך, דער אייגענער ,,יענקעל?ע", וואָס תמיד, נאָר פארט נישט דער. עפּעס ליגט אין אים אזעלכעס. עפּעס שטייט אָנגעצייכנט ביי אים אויפן פֿנים; װאָס--- ווייס איך אליין נישט, נאָר איך װאָלט פאר דעם קעפּעס" אוועקגעבן מיייודע וויפל! נישט מחמת איך באדארף עס האָבן; אויף וװאָס באדארף איך עס? אויף ניין און ניינציק כפֿרות! איך האָב עס גאָר געוואָלט צוליב איר, װאָרעם זי איז נישט אָפּגעטראָטן פון אים אויף קיין מינוט, און אפילו דעמלט, ווען זי איז צוגענאנגען צו מיר און גערעדט מיט מיר, האָט זי אויך אין זינען געהאט אים, ניט מיך. איך בין, דארפֿט איר וויסן, א מבין אויף די זאכן. מיך קאָסט עס גענוג רבייגעל?ט... עס האָט זיך אָנגעהויבן פאר מיר א נייער גהנום: פריער, איידער איך האָב געוווסט, ווער דער יוסף איז, האָט זיך מיר געמאָלט אין מיין כוחהדמיון א הויכער, א שיינער, א געזונטער, א מאנספּארשוין, און איך האָב אים נישט געקאנט ליידן, מקנא געווען און פיינט געהאט, ווי איר קאָנט זיך נאָר פֿארשטעלן. איצט אז איך בין שוין געוואָר געװאָרן, ווער דער מאנפפּארשוין איז, או דאָס איז נאָר א ,,יענקעלע" גלייך מיט אלע ,,יענקעלעך", האָט מיך פארדראָסן... איך ווייס ניט אויף וועמען: צי אויף איר, װאָס זי פארגעטערט אים אזוי(און אז זי פארנעטערט אים-- דאָס זעט דאָך א ב?ינדער אויך!), צי אויף אים, װאָס גאָט האָט אים געגעבן אזא כוח-הדיבור, צי אויף זיך אליין האָט מיך פארדראָסן, הלמאי האָב איך ניט אזא כוח?... נישט מחמת איך דארף עס אזוי נייטיק האָבן. צו װאָס דארף איך עס? און נישט מחמת איך בין חלילה אָן א צונג. מיינט ניט! איך, אז איך ווי? רעדן-- קאָן איך! איך האָב שוין אמאָ? גערעדט אויף א ,,זאסעדאניע", און דווקא אין, קופּעטשעסקע קלוב", זאָגט דער עולם, אז איך רעד נישט שלעפט!.. דער פּארדראָס, װאָס מיך האָט פארדראָסן, קאָן איך אייך מיט ווערטער ניט ארויסגעבן; דאָס דארף מען פארשטיין--- ניין, דאָס דארף מען פילן, מע באדארף זיין אויף מיין אָרט, קומען אלע טאָג אין דער רעסטאָראציע, אָנקוֹקן זי מיטן ווייסן פארטעכל, װאָס סע שעמערירט,. איר שיין ליכטיק פּניִם, ואס סע שיינט און וװואָס סע זינגט, הערן איר זים קו?, װאָס קוויקט, איר געלעבטערל, ואס צעגייט זיך אין יעד| אבר, און בשעתימעשה זען אים און פילן, אז דאָס איז אינגאנצן צוליב אים, און נאָר צוליב אים אליין, און וייטער קיינעם ניט! ניין, מע דארף אים צונעמען פונעם וועג, מע דארף, ער זאָ? אוועק, מע דארף זיינער פּאָטער ווערן. נאָר וויאזוי? איך ווע? דאָך נישט גיין סמען אים אָדער שיס}; איך בין דאָך נישט קיין רוצח, איך בין דאָך א ייד... ארויפרופן אים אויף א דוע? 6-- פע! אין א ,ראמאן" רופט מען ארוים אויף א דוע?, אי דאָס--- נלויב איך ניט, ס'זאָ? זיין אמת; ס'איז נאָר נלאט אזוי, אויף צו באשרייבן, קומט אוֹיס שענער. אזוי האלט איך... אִיךְ בין געפאלן אויף א שיינער המצאה: איך ווע? מיך דורכשמועסן מיט אים אליין, וי זאָגט איר: אָפּגעבן דעם שליס? דעם גנב אין האנט אריין"... איא, א פל?אן? און נישט ל?אנג געטראכט, -- איך האָב פיינט?אנג טראכטן-- טו איך מיך א רוף אֶן צו אים איַנטאָ? נאָכּן עסן:
-- איר ווייסט?. איך האָב צו אייך א נויטיקן עסק. איך האָב מיט אייך װאָס צו רעדן.
און ער? ער זאָ? דאָס אפילו א ריר טון מיט אן אבר נאָרניט! נאָר אנידער געשטעלט אויף מיר זיינע פּראָסטע גרויע אויגן, וי איינער רעדט:
הנני, איך בין אָנגענרייט.
= ניין,-- מאך איך צו אים,-- ניין ניט דא. ווי?, ס'זאָ? זיין, וי מע זאָגט, אונטער פיר אויגן.
-= קומט!-- מאכט ער צו מיר און פירט מיך אווים אין דרויסן ארויס און שטעל?ט זיך אוועק אקעגן מיר און ווארט וי איינער. רעדט:
-- נו? פאווראָס דברט מען ניט?
-- נישט אָט דאָ.-- מאך איך צו אים.-- ווען טרעפט מען אייך אין דער חיים?
-איך קאָן זיין בא אייך...--- מאפט ער צוֹ מיר און פאר" כאפּט זיך אָבער בא?ד.---און אוים איר וויל?ט... זענט איר בא מיר מאָרגן פון...(און ער טוט א נעם ארויס דעם זייגער) פון האלב. צען ביז האלב עלף אינדערפרי... נאט. אייך מיין אדרעס.
אזוי מאכט ער צו מיר, און קוועטשט יִיר, און קוועטשט מיר דוי האנט, און קוקט מיךר גלייך אין די. אויגן אריין, וי איינער רערט: ,,קאָנספּיריישן?'...
-- קאָנספּיריישן, האָט קיין יסוריםניט!-- מאך איך צו אים, און מיר צעגייען זיך, וי זאָגט איר, איטלעכער אין זיין רוֹּ אריין.
איך