צשז
ז
יי
-= י.י...
4
-=ט-=!=.=+ שי++ יי+'-=-.'
וש,
נר. 1292
.אי שאטן פונעם פֿאלמענבוים"
ביים יידישן מלוכה-טעאטער פון בוקארעשט
אין די אויבן-געבראכטע קל?ישעען, שטעלן פֿון דער פּיעסע ,,אין שאָטן פונעם פּא?למענבוים" װואָס ווערם אצינד אויפ
מיר פאָר צוויי סצענעס
מלוכהיטעאטער.
דער יירישער מלוכה-יטעאטער-- בוקארעשט
פירט אויף יעדן אָוונט 8 א זייגער אין שאָטן פונעם פּאלמענכוים
פּיעסע אין 6 בילדער פון יאָנעל צאראנו
יידיש:
אין מלוכה-פארלאג איז דערשינען די רומענישע איבערזעצונג פונעם ראָטאן ,די ראפּסאָדיע פון די קארפּאטן" פונעם אוננארישן שרייבער, בעלא אילעש. דאָס דאָזיקע ווערק האָט א גרויסע באדייטונג אינעם קאמף קעגן די נאציאָנאליסטישע- שאָװיניסטישע מאניפעסטירונגען. דער ראמאן איז א געווער אין די הענט פונעם ארבעטער
קלאס קעגן דער בורזשואזיע וועלכע
פּרוווט פֿארשפּרייטן שנאה צווישן די צוזאמענלעבנדיקע נאציאָנאליטעטן.
ס'איז כדאי צו דערמאנען אז דער מחבר פון ,די ראפּסאָדיע פון די קארפּאטן", האָט אָנגעהויבן זיין רעוואָלוציאָנערע טעטיקייט אין דער אונגארישער רעוואָלוציע פוז מערץ 1919. ער האָט דאן געגרינדעט און אָנגעפירט דעם ארבעטער* רענימענט פון אוײיפּעשט. ער האָט געקעמפט, שפּעטער, אין דעם רוסישיפּֿוי?ישן קריג אלם פּארטיזאן. ביז אין יאָר 1941 האָט ער געלייסטעט א פרוכטבארע?יטערארישע אקטיוויטעט אינעם סאָועטן-פארבאנד און אין יאר 1941, האָט ער ווידער פארביטן די פּען מיטן געוער און איז געגאנגען אויפן פראָנט קעמפן קעגן די נאצישע אָנפאלער. אין 1945 איז ער צוריקגעקומען אין זיין היימלאנר
אוננארן, אל?ס מאיאר אין דער זיגרייכער סאָוועטישער ארמיי. דער סקעלעט פונעם ראָמאן בא
שטייט טאקע פון זיין אויטאָביאָגראפיע. די אקציע שפּילט זיך אָפּ אין אונפערקארפּאטן- אוקריינע, די היים
יוליאן שווארץ
רעשאעבויע
,,איקוףיבלעטער"'
לאורעאטן פון דער מלוכה" פּרעמיע-- קעמפּער פאר שלום און פארן בויען דעם סאַציאליזם
דער באשלום פון מיניסטאָרן-ראט פון דער ר.פ.ר. בנונע דעם צוטיילן די מלוכהיפּרעמיע פון דער ר. פ. ר. און דעם טיט? ,?אורעאט פון דער מלוכה-פּרעמיע" פאר די ארבעטן פון א באזונדערן ווערט, ואָס זענען געשאפן געװאָרן אין לויף פֿונעם יאָר 9, קומט וי א גלענצנדיקער באווייז אז דער קאמף פון ד! ארבעטמענטשן פון אונדזער לאנד---אָן שום חילוק פון נאציאָנאליטעט,--- פארן בויען דעם סאָציאליזם, פאר שלום, האט א הויכע אָפּשאצונג מצד דער פּארטיי און דער רעגירונג.
עס זענען פאר אלע ארבעטנדיקע פון אונדזער פאָלקסדרעפּובליק באקאנט די רעאליזירונגען אין ראמען פונעם | עלעקטריפיקאציעיפּ?אן, די רעאליזירונגען פונעם זאװואָד ,,סאָווראָמטראקטאָר" פון דער שטאָט סטאלין, אין פאבריצירן טראקטארן אין סעריע; אונדזערע רעאליזירונגען-- נאָכן ליכטיקן ביישפּי? פון דער סאָוועטישער אנראָביאלאָגיע---אויפן געביט פון לאנד-ווירטשאפטלעכער וויסנשאפט, אויפן געביט פון געאָלאָגישער, מעדיצינישער היס"
טאָרישער און פיל?אָזאָפישער וויסנ. שאפט.
אין קאָלעקטיוו פון סאווראָמטראקטאָר, געפינען י:יך צווישן די ,לאו
רעאטן פון דער מלוכבהיפּרעמיע": רוסו גאוורי?ע, ניסער פערענץ, ווייס איזידאָר; צווישן די אקאדעמיקער: מיכאי סאדאוועאנו, אלעקסאנדרו טאָמא, מיכאי? ראָ?עך; צווישן די שרייבער: אָסטאָלאָש אישטוואן, דאן דעשליו, פּעטרו דומיטריו, מאריא באנוש; צווישן די מוזיקער: מאטיי סאָקאָר, אנאטא? וויערו, אנטשלאָסענע קעמט
פער פארז בויען דעם סאָציאליזם אין! אונדזער טייער היימלאנד די ר. פ. ר.'
דער דאָזיקער באשלום באווייזט נאָכאמא? אז נאָר אין א?אנד וי עס איז אויך אונדזער רומענישע פאָלקס|רעפובליק, ווו די ארבעטנדיקע האָבן גענומען זייער גור? אין זייערע אייגענע הענט, און שפֿאנען אנטשלאָסענע, אונטער דער אָנפירונג פון דער פּארטיי און רענירונג, אויפן וועג פון בויען דעם סאָציאליזם,---קענען פארווערטעט וװערן די שעפערישע פעיקייטן פונעם ארבעטנדיקן פאָלק; קע
נען אָפּגעשאצט ווערן אויף א ריכטיקן,
אופן די פרוכטן פון דער טעטיקייט
פוז די ארבעטנדיקע.
שמשון פערסט
ישראלישע גליקן
אין דעם בית-עולים, אין בן-גורוונס תפיסה, פּלאָג איך מיך זייט וואָכן, מיט דער מיתה... איך לייד פון דער מאלאריעדקרענק,
טאָג און נאכט איך זיפץ און בענק
צום?אנד פון די חברים מיינע זִיסע.
נישט געגלויבט האָב איך די קאָמוניסטן! און כ'האָב געפאָלגט בן-גוריונס אפעריסטן; פאוקויפט די זאכן פון דער שטוב,
איצט?ייג איך אין בית-עזליסיגרוב...
אזא יאר אויף אלע ציוניסטן.
מיין צעלט איז גרויס נאָר וו א רעגן-שירעם, און עסן עס איך, צרות מיט יסורים;
דער האָרעפּאשניק טראָגט די לאסט,
דו גאנצע וװאָך, תעניתים פאסט-
און ארבעט מיט געשוואָלענע געדערים,
בן-גוריון, איז ישרא?'ס מלאך-המוות,
ער טראָנט זיך אום מיט טרומאנס קריגסימחשבות. פּרנסה ניט ביי אים מען זעט,
דער דלות טאנצט אין א?ע שטעט-
ער פארקויפט דאָס?אנד פאר יענקישע נדבות.
די זון פון שלום אין דער וועלט וועט שטראלן, די פֿאשיסטישע מלוכות לאנג געפאלן!
יעדעס לאנד א רעפּובליק,
מלחמה-העצערס אויף דעם שטריק,
א סוף שׁוין צו די וואליסטריט-קאניבאלן!
די יידישע ראדיא"אוידיציע
| הערט יערן שבת א זייגער)2
:
בעלא אילעש! ,,ד* ראפּסאָדיע פון די קארפּאטן"
פון דעם מחבר. די אָרעמע באפעלקערונג, װאָס איז באשטאנען פון האָלצהעקער און קליינע וויינפלאנצער, האָט געליטן דעם דאָפּלטן יאך, פֿון דער עסטרייכיש* אונגארישער בורושואזיע. די קאפּיטאליסטישע פּֿראָדוקציע איז אריינגעדרונגען אלץ טיפער אין דער געגנט, און דער רעזולטאט האָט זיך באלד באוויזן: די קליינע בעלי-בתים זענען רוינירט געװאָרן אוּן די קאפּיטאל?יסטן האָבן זיך אָנגעפולט די קעשענעם אויף זייער חשבון. אָבער צוגלייך מיט דער קאפּיטאליסטישער פּראָדוקציע, האָט דער קלאסן-קאמף אָנגענומען נייע, שארפערע פארמען. ס'האָט זיך אנגעהויבן דער ארנאניזירטער קאמף פון די ארבעטער, קעגן עקפפּלאָאטאציע. אומזיסט האָט געפּרוווט די בורזשואזיע צו פארפיינטן די דריי נאציאָנאליטעטן; אונגארן, רוטענער און יידן וועלכע האָבן דאָרט געלעבט. די אייניקייט פונעם ארבעטעריקלאס אין געוואקסן אוּן האָט צוגענרייט דעם צוזאמענברוך פון דעם בלוטיקן רעזשים.
אין ראמען פון די דאָזיקע געשע
נישן אנטוויקל?ט זיך דער ראמאן פון
בעלא אילעש. געזא באלינט,
איז דער זון פון
דער הויפּט-העל?ד א קליינעם וויינ
פלאנצער און וואל ז אגענט פון דער אומאָפּהענגיקער פֿארטיי. געזא, האָט באקומען אלס קינד א קליינבירגעלעכע אין איינקלאנג מיט דער פארע?טערטער מענטאליטעט פון זיין פאטער. ארױיספֿאָרנדיק קיין סאָליווא, צו זיינעם א פעטער, פיליפ סעוועלא, אויף א לענגערער צייט, האָט דער קליינער געזא זיך באקענט מיט אן אנדערער וועלט. זיין פעטער, דער דאָקטער סעז וועלא, איז געווען א מענטש מיט פאָרגעשריטענע| אידעען וװאָס האָט פיינט געהאט די בורזשואזע אונטערדריקער און האָט מיט?יבשאפט ארױיסגעהאָלפן די ארעמע ארבעטער.
דער מחבר שפּיגלט אָפּ אויף װאָס פאר א בלוטיקן אופן די בעלי-בתים האבן אויסגענוצט די ארבעטער, אָנווענדנדיק די נידערטרעכטיקסטע מאד כינאציס. די ס?אָוואקישע ארבעטער האָט מען באצאָלט מיט צוויי גרייצער ווייניקער דעם לוין, וויי? זי זענען געווען פרעמדע; מ'האָט שטענדיק געזוכט אָנצוארבעטן א מחלוקה צווישן די יידישע, רוטענישע און אוננארישע
ארבעטער, און נאך פי? אנדערע צרות. נעזא האָט זיך באפריינדעט מיט דעם קליינעם מיקאָלא, דער זון
פון זיין געוועזענער ניאנקע און האָט זיך איבערציינט אז ,,רומענער. זענען
אויך מענטשן". ער איז נאָך א?ענגערער צייט צוריקגעפאָרן אהיים, קיין בערעגסאז. זיין פאָטער איז אויך געז פאלן א קרבן די בורזשואוע מאכינאציעם. ער האָט געמוזט פארקויפן דעם װיינגאָרטן און צום סוף אויך דאָס הויז, און זיך אוועק?אָזן קיין בודאפּעסט, זוכן עפּעס ארכבעט. אזויארום איז געזא צוגעקומען נאענט צו דעם המון האָרעפּאשנע עקספּלאאטירטע מענטשן, ער איז געוװואָרן א טיי? פון זיי.
צוויי גרויסע זאכן לערנען מיר אָפּ אין דעם ערשטן באנד פון דער טרילאָגיע ,די ראפּסאָדיע פון די קארפּאטן". אין קאמף קעגן די עקפפּלאָאטאטאָרן זענען געגאנגען ארבעטער איניינעם: אונגארן, רוטענער, יידן און סל?אוואקן. ווונדערבאר איז געמאָלן דער קרומער בוכדרוקער קא?מאן אָסטאָלאָש, ועלכער האָט נישט קיין מורא צו זאָגן פאר די ריכטערס דעם אמת אין פּנים. אָדער די פיגורן, יאנאָש פאָטי און זיין ווייב, וועלכע טרעטן ארויס אָפֿן אוֹן באשולדיקן דעם רויבערישן רעזשים, פאר די ריכטערס.
פון א צווייטער זייט זעען מיר, זענען די קאפֿיטאליסטן אויך געייניקט. מארקאוויטש אוּן קאָהוט, ביידע פאבריקאנטן, אונטערשטיצן זיך קעננזיי
אויף די פּאַסטנס ראדיאָיראָמעניא אויף וועלן-לענג || 1935 מי און ראדיאַ בוקארעשט- ו! אויף 285 מי
טיק, אין די שמוציקע געשעפטן וי למש? דער פּֿראָצעס וואָם ווערט געי שילדערט אין דעם בוך. ס'איז געווען קלאָר אז מארקאוויטש אליין האָט אונטערגעצונדן זיינע שטאלן מיט די פערר, כדי צו נעמען די פארזיכט"י רונגסיסומע. פארורטיילט האָט מען אָבער אָסטאָלאשן, דעם סאציאליסט. אזוי זענען אויך געגאנגען האנט אין האנט די קלעריקאל?ע פארשטייער פון די אונגארן, יידן און רוטענער, קעוּן דער ווֹאקסנדיקער ארבעטער-באוועגונג אין בערעגסאז.
בעלא אילעש, האָט רעאליזירט אין דעם ראָמאן ,די ראפּסאָדיע פֿון די קארפּאטן" א ווערק אינעם גייסט פונעם סאָציאליסטישן רעאליזם, דער גייסט װאָס דער מחבר האָט זיך אג" געזאפּט ביי דעם קוואל, פון דער סאָ" וועטישער ליטעראטור.
דורך דעם דעמאסקירן די בורנשוֹאזע טעאָריע וענן ,נאציאָנאלער אייניקייט", דינט דער ראָמאן פון בעלא אילעש אינעם קאמף פונעם ארבעטעריק?אםס קעגן די נאציאנא" לוסטישע- שאָוװױיניסטישע דיווערסיעס פונעם קאפּיטאליזם, און ווייזט דעם וועג פון פריינטשאפט צווישן רי מיטלעבנדיקע נאציאנאליטעטן,---דעם
- וועג פוז ברידערלעכן צוזאמענלעבן פון אלע ארבעטנדיקע פון דער גאָרער וועלט.
א בערגמאן