נָר. 198
ןייטשפע:עדער מדייעשעפטןטרייי יביי יי יי יע
דער ארויספאר פון די יידישע שרל
,איקופיבלעטער"
יבער אין די שטעט
פון דער געגנט סוטשעאווא
די יידישע שרייבער פון אונדזער טייער. היימלאנד די ר. פ. ר., נעמען אן אקטווון אָנטיי? אין קאמף פאר שלום, אינייגעם מיט די רומענישע שרייבער און מיט די שרייבער פון אנדערע מיטלעבּנדיקע נאציאָנאליטעטן, מיטגלידער פונעם שרייבעריפֿארבאנרד.
כּדי. די שרייבער זאָלן. זיך געענטער באקענען מיט די ברייטע יידישע מאסן און מִיט זייערע פּראָבּלעמַען, און די מאסן מיט זיי, איז אָרנאנוזירט געווארן מצד דעם שְרייבערפארבּאנד אוּן ,,איקוף" א ריי באגעגענישן פֿוּן די יידישע שרייבער מיט זייערע לייענער, אונטערן צייכן פון ((קאמף פאר שלום און קולטור". די שרייבער-גרופּע איז באשטאנען פון: י. דובאווים, ויצעךפֿאָרזיצער פון ((איקוף", דוד רובין, סימעלע שניידער, רעלי בליי און א. שפֿיגעלבלאט, עס האָבן אויך אָנטיילגענומען די סאָליסטן פונעם פאָלקסיכאָר ,איקוף" גוסטי גאטעסמאן, איזידאָר קרייזל, מילאָ הערשקאוויטש און דער אקאָךדעאָניסט פ. אויערכאך.
דאָס ערשטע שטעט? װאָס די שרייבעריגרופּע האָט באזוכּט, איז געווען סערעט-- א קליין שטעט? מיט עטלעכע הונדערט יידן. דער קליינער זאל איז געווען פולגעפּאקט. ס'איז, דאכט זיך, א יעדער אָנוועזנד געווען...
חבּר דובאָוויס האָט געעפנט דעם אָוונט און האָט גערעדט וװעגן דעם קאמף פאר שלום, ווענן סאָועטןפארבאנד, וועלכער פירט אָן דעם דאָ זיקן קאמף. דער רעדנער האָט דעמאטקירט די פארברעכערישע ציוניסטן, וועלכע העצן די יידישע ארבעטסמענטשן צו פאָרן אין קאפּיטאליסטישן ישרא? און האָט אָנגעוויזן אז יעדער אָרנטלעכער ייד דארף זיך איינרייען אין דער ארבעט און נאקעמפֿן דעםּ געפערלעכן קלאסןישונא, דעם נאציאָנאליסטישן ציוניזם. דער אָנוועזנריקער עולם האָט ווארעם אויפגענומען די באלערנדיקע רעדעא פון ח' דובאָווים. דער עולם האָט אויך הארציק אויפגענומען דעם ליטערארישיקינסטלערישן טייל?. דער פאָליסט איזידאָר קרייז? האָט געמוזט איבערחזרן די פאָלקסילידער ,האב איך מיר א ווייבעלע". אוֹן ,א בריוו פון בית
א יאר תפיסה האָט אָסטאלאָש באקומען מיט דער געלעגנהייט ווען ער איז געפאָרן קיין אָקנאָ-סלאָטינא, און דארט געגרינדעט א מיִן סינדיקאט צווישן די ארבעטער פון די זאלץגרובנס. דער פּראָקוראָר האָט באהויפּטעט אז אָסטאָלאָש האָט זיך געקױפֿט א באן-בילעט נאָר ביז צו דער סטאציע קיראלהאזא, און דעם רעשט וועג איז ער געפארן קלאנדעסטין. אָסטאָלאש האָט נישט געקענט איבערווייזן דעם אמת. פארן שאָדן פון 69 נרייצער, וואָם ער האָט געמאכט דער מלוכה-אייזנבאן, איז אָסטאלאָש געזעפן א יאר אין דער תפיסה פון בערענסאז. פון די אנדערע זינד האָבן זי נישט געוווסט. אָבער עס ווייזט אוים, אז ער האָט אסך זינד געהאט,
אנדערש װאָלט ער נישט פארבראכט 8 חרשים פון די 8 יאָר, אין דער תפיסה.
ווען דער קרומער בוך-דרוקער איז שוין צום דריטן מאָ?ל געשטאנען פארן ריכטער שטאטף, איז שוין דער נאמען אֶסטאָלאֶש קאלמאן באקאנט געווען אין דער גאנצער געגנט פון בערעג. די װאָכנצייטונגען ,בערעג" און ,,בערעגער צייטונג" האָבן זיך זייער אֶפּגעגעבן מיט דעם ,,פארשאָל?טענעם באנדיט". מערער מאָל, אזוי צום ביישפּיס אין פארכיגדונג מיט זיין רייזע קיין אָקנאָ"סלאָטינא, האָבן אויך די צייטונגען פון פּעסט, דערמאנט אָן אָסטאָלאָשן. די צייטונגען האָבן נאָר שלעכטס געשריבן איבער אים. פונדעסטוועגן האָט קאלמאן אָסטאָלאָשׁ תמיד געפינען אָנהענגער סיי פאר זיך, און סיי פאר דער זאך וועלכער ער האָט נעדינט. העכער אין באוואלדיקטן צפון, ווו עס וואקפט איבערהױיפּט האָכער און קארטאָפל, ווו עס ציט זיך דער גוט פון 10-טויזנט יונערם פעלד פון די
עולים".= ס'האָט זיך געפילט אז דאָס וװאָם ם'איז גע;אָגט און געזונגען געװאָרן, האָט געהאט א טיפן אִפֹּי קלאנג אין די הונדערטער הערצער װאָס זענען אָנוועזנד געווען אין זאֵל.
אין ראדעוויץ האָבן אריבער 600 ארכעט-מענטשן אָנגעפּולט דעם זאל. ס'האָבן אויך אָנטיי? גענומען ביים דאָזיקן אָוונט, ארטיקע רומענישע דיכטער, מיטגלידער פונעם ראדעוויצער צענאק?: אָליענטשיוק געאָרנע און מַיִכֵּיו מירטשוק, וועלכע האָבן געלייענט פון זייערע שאפונגען.
אין וואטרא-דאָרנא, שיינע בּערנישטעט? און קורדאָרט, האָבן כמעט 380 יידישע און נישט יידישע ארבעטטימענטשן, אָנגעפולט דעם קליינעם זא?. דא האָבן א סֵך קינדערלעך פארנומען די פאדערשטע חויען. די אטטאָספער איז געווען א ווארעמע אוּן די שרייבער און סאָליסּטן האבן געהאט א נאָר נאָענטן קאָנטאקט מִיטן עולם.
אין שטעט? קימפּו-לונג, האָבן אויך אָנטיילגענומען, ביי דעם ליטערארישן טיי?, אָרטיקע יונגע רוּמענישע דיכטער, דראגאש ויקא? און געאָרגע סידאָראָוויטש, וועלפּע האָבן געלייענט פון זייערע לידער. דעם זעל?בן דערפאָלג האָט מען אויך פֿארצייפנט אין נורא-הומאָר.
אין פעלטיטשען זענען די שרייבערגרופּע און די סאָליסטן אָנגעקומען דעם 6יטן מערץ. דער כאָר. פונעם או. ט. מ. האָט דערעפנט דעם אוונט מיט דעם רומענישן און סאָועטישן הימן און דער אוטעמיסט לאבּיש נוקאָליי האָט געלייענט פון זיינע לידער. נאָכדעם האָבן די יידישׂע שרייבער געלייענט פון זייערע שאפונגען און די טאָליסטן פונעם פאָלקס-כאָר ,,איקוף" האָבן אויסגעפירט דעם קינסטלערישן פּראָגראם. צום סוף האָט א גרופּע אוטעמיסטן אויסגעפירט רומענישע און סאָוועטישע טענץ. דער זא? איז געווען פולגעפּאקט מיט יידישע ארבעטער און ארבעטער פון די מיטלעבנדיקע נאציאָנאליטעטן.
אויסגעצייכּנט איז געווען אָרנאניזירט די באגעגעניש אין דער שטאָט סוטשעאווא, א דאנק דעם יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט און איקוף.
דאָס ווונדער
אויך דאָ האָט דעם אָוונט דערעפנט דער פוטשעאווער איקוףיכאָר. נאָכדעם
האָבן געלייענט פון זייערע ווערק די
שרייבער, אוֹן די סאָליסטן האָבן געזונגען. דער סוטשעאווער איקוף-כאָר האָט אויך געזונגען א ריי יידישע און רומענישע לידער,
דער ארויספאר פון די יידישע שרייבּער האָט געהאט א טיף דערציערישן כאראקטער און האָט ביגעטראָגן צום קאמף שלום אוּן קאמף קעגן נאציאָנאליסטישן ציוניזם.
די יירישע שרייבער האָבן זיך נישט באננוגנט צו רערן מיט די מענטשן בלויז פון דער בינץ. זיי האָבן געפירט די גאנצע צייט אן אויפקלערונגסיטעטיקייט צווישן דעםּ יִירושן ארבעטנדיקן עולם. זיי האָבן גערעדט מיט די מענטשן אוֹן זיך דערוווסט. פון
טערט. די גוטע אָרגאניזירונג אין אלע אָרטשאפטן און דערפאָלגן זענען צוּ
פארדאנקען דער שטיצע פונעם יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט און ,,איקוף".
א באווייז אז די דאָזיקע באנעגענישן האָבן דערגרייכט אין א געהעריקער מאָס דעם געווונטשענעם ציל, זענען אויך די בריוו וואס די רעדאקציע ,,איקוף-בלעטער" האָט באקומען פון א ריי שטעט. אזוי למשל שרייבט דער חבר דאָזנהעק פון רא" דעוויץ, קאָרעספּאָנדענט פון די ,,איקוףיבלעטער": ,,צופרידן פון דער אויפקלערערישער ארבעט און גייסטיקן גענוס פון אזא באגעגעניש, האָט זיד דער עולם געווונטשן, אז אזעלכע באגעגענישן זאָלן אָפטער פאָרקומען".
מיט דער הילף פון דער פּארטיי און רעגירונג פֿון אונדזער טייער היימלאנד, די רומענישע פאָל?קסירעפּובליק, האָבן די ארבּעטנדיקע מענטשן די מעגלעכקייט זיך צו באקענען מיט דער ליטעראטור אין זייער מאמעלשון, א ליטעראטור: נאציאָנא? אין דער פַאָרֶם און סַאֶצִיאלִיסְטִישׁ אין אינהאלט, א ליטעראטור וועלכע שטייט
זייערע שוועריקייטן, דער משרתדיקער פון זייערע דערפאָלגן און זי באגיים-| בּנוגע דעם אמעריקאנישן
קולטור-טעטיקייט פון די
יידישע דעמאקראטישע קאמיטעטן
ר אָ
דאָ נישט ל?אנג האָט דער חבר פֿאלארע געאָרגע, סעקרעטאר פון דער רומענישער ארבעטעריפּארטיי, פון ראָמאנער ראיאָן, נעהא?טן א קאָנפערענץ ביים ראָמאנער יידישן דעמאָקראטישן
קאמיטעט, א. ד. ט. ,די פֿארכרידערונג פונעם רומענישן פאלק מיט טים יש
פאר עטלעכע טעג איז פֿאָרגעקומען ביים יידישן דעמאָקראטישן קאמיטעט פון טימישאָארא א קול?טורע?-קינסטלערישע מאניפעסטאציע ביי ועלכער דער חבר דייטש איגנאץ, סעקרעטאר פונעם טימישאָארער יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט, האָט גערעדט ועגן בן-גוריון-פּאָליטיק אומפּעריא
מ אן די מיטלעבנדיקע נאציאנאליטעטן". די חברטע אנוצע וויים האָט ביי דער געלעגנהייט, גערעדט אויך וועגן דעם אנטיילנעמען פוז די פרויען אין קאמף פאר שלום. ם'האָט געפאָלגט א קינסטלערישער פֿראָגראם,
אָ א ר א ליום. ס'האָט געפאלגט אן ארטיםטישער פּראָגרואם מיטן אָנטיי? פון א (,איקוף"יגרופּע און א גרופּֿע פוּן דער ייחישער שו? און מיט דעם אָנטייל פון דעם חבר האלם פון דער מלוכה" אָפּער.
דונאעף?אדיסלאו
רי אויסשטעלונג.ישראל-ווירקלעכקייטן" בּיים
יידישן דעמאָקראטישן
שבת דעם 10 מערץ ד. י. איז אין דאָראָהוױי דערעפנט געװאָרן די אויסשטעלונג ,,ישראל-ווירקלעכקייטן", אֶרגאניזירט פונֶעם יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט.
בי דער דערעפנונג האָט גערערט דער חבר משה האראבאדזשיו, סעקרעי
בוקארעשט
רעפּערטואָר פון יידישן מלוכּה-טעאטער
קאָמיטעט פון דאָראַהול
טאר פֿון יידישן דעמאָקראטישן קאֲמוטעט פון ראואָן דאָראָהוֹי. א נרויםע צאָל יידישע ארבעט-ימענטשן באזוכן טעגלעך די דאָזיקע אויסשטעלונג און איבערצייגן זיך וויאזוי ,,מ'לעבט" אין בוינוריונס ,,גן-עדן* יּ ה. רייכער
1 אק
יעדן אָװנט:
אין שאטן פונעם
פאלמענבוים
אין דינסט פון פאָלק, אין קאמף פאר!
שלום און פארן בּויען דעםּ סאָצוא-י לוזם.
א. בערגמאן
פון יאָנעל צאראנו
.די ראפּסאָדיע פון די קארפֿאטן"
(פראגמענטן פון ערשטן באנד פון דער טרילאָגיע)
גראפן אלמאש, און עטלעכע הונדערטטויזנט יוגערס פַעלד פונעם גראף שענבאָרן, האָט געהאט אָסטאלאש א סך אָנהענגער, צווישן דער אוקדאינער און יידישער אָרעמשאפֿט. אָנהענגער? זיכער האָט זיך קיינער נישט גערופן סאָציאליסט, און קיינער האָט נישט געטון דאָס וואָם אָסטאֵלאָש האָט געפּרעדיקט. אָבער זייט אָסטאָלאְש האָט
געוווינט. אין בערענסאז, האָבן די מענטשן גאנץ אנדערש געטון אלץ, וי ביז אצינד.
לאָמיר נעמען א געשעעניש.
יאנאָש באָדיאָ, גראף שענבאָרנס אויפזעער, באפעלט אנא וואָלקאַווסקין, וועלכע איז געווען דאָרט א דינסט, זי זאָל גיין אין וואלד אריין זוכן און אהייםיטרייבן דעם שטיר מארטאָן, וועלכן מען האָט ארוֹיסגעפירט אויף פּאשע. אויב מיר נעמען אין באטראכט אז אנא ואָלקאָווסקי איז אין זיבעטן חודש, פונעם אויפזעערס זון, -- איז דער דאָזיקער באפע? נישט קיין איבעראשנדיקער.
ניי און איבעראשנד איז אנא ואָלקאָווסקיס ענטפער:
= כ'גיי גישט! דאָם איז אן ארבעט פאר א מאן.
הערנדיק די ווערטער, האָט באָדיאָ א דריגע געטון אין בויך פון דער נישטיגעהאָרכזאמער דינסט. דער דאָזיקער פאקט. איז אוֹיך נישט קיין נייעם, ס'איז זעלבסטפארשטענדלעך.. נײ;איז;דער פאקט, או די דינער
וועלכע האָבן געהערט װאָלקאָווסקיס געשרייען און האָבן נעוען וי עם
: פון בעלא אילעש|
וואלגערט זיך אויף דער ערך די טראָגנדיקע פרוי, זענען זיי באפאלן דעם אויפזעער מיט קיליקעט.
װי סיי וועל?כער אויפזעער וװאָס געפינט זיך אין אזא?אגע, האָט באָדיאָ ארויסגענומען דעם רעוואָלווער. לויטן אלטן מנהג װאָלט ער געשאָסן אין די רעוואָ?טירטע דינער, ווען...
און דאָס, אי וידער א נייער פאקט: וען נתן ראָזענבלאט, דער האָלץ-האקער, װאָלט נישט געשטאנען
הינטער באָדיאָן. ראזענבלאט, וועלכער איז געווען קרעפטיק וי א שטיר, האָט א זעץ געטון נאָדיאָן אין קאָפּ מיטן הענט? פון א לאָפּעטע, אזויארום אז ער האָט אפילו נישט קיין צייט געהאט צוגעבן א קרעכץ און איז געווען פארטיק...
לויט דער טראדיציע, האָכן די זשאנדאהן ראָזענבלאטן געבונדן אין קייטן און אים אוועקגעפירט קיין בעז רעגסאז, אין דער תפיפה. ס'איז אוֹיך נישט איבעראשנד דער פאקט, אז דער גראף שענבאָרן האָט גענעבן פאר באָדיאָס אלמנה א גרויסע פּענסיע, נאכדעם וי די צייטונג ,,בערעג" האָט געשריבן וועגן גראפם אויפזעער אז ער איז געפאלן א קרבן א דאנק זיין מאגיארישער קאָמבאטיווער נאטור, און זיין געזונטן נאציאָנאלן געפיול. די צייטונג ,,בערעג" האָט מיט דער נעלעגנהייט אָנגערופן ראָזענבלאטן--אַן א קלאָרן מאָטּיוו-- ,רוסישער
אגעגט". אָבער מיט אזויפי? איבעראשנדער איז געווען דאָסּ, ואס עס האָבן געטון דו דינער פונעם גראף שענבּאָרן: זי האָבן געזאמלט האָבער און קארטאָפ? פאר ראזענבלאטס ווייב מוט די דריי. קינדער.. נַאָבְמֶער!. פון צייט צו צייט האָבן זיי געבראכט אין ראזענבלאטס כאטע, א האָז? אָדער א זייט? פלייש פון א הירשל. דער שניידער וואסילע בעשקיד(וועלכער האָט אזוי שיין געקענט שפּילן אויף דער הארמאָניקע) האָט אויפגענייט פאר ראָזענבלאטס דריי יינגעלעך, פון זיין אייגענעם מאטעריאל?, אָן קיין שום לוין, פּויערשע הייזלעך און סומאנעס. אזעלכעס איז נאָך קיינמא? נישט גע
שען, איידער אָסטאָלאֵשׁ איז אהער געקומען. אָבֶער דער פאקט וואָס אין הארבסט, אין צײײט פון די ימיםטובים, האָט מען ראָזנבלאטס יינגעלעך מיט די געקרויזלטע האָר, נישט אריינגעלאָזט אין דער שי? פון סאָליווא, איז ווירער געשען לויטן אלטן נוסח. ס'האָבן נישט געהאָלפן די ווערטער פון די קינדער אז זיי זענען גלויביקע יידן. דער שמש פון דער שִי? האָט זי ארויסגעטריבן:
= נאָר די רוטענער טראָגן פּויע
רישע הויזן און סומאנעס!-- האָט זיך געזאָגט זיין מיינונג דער שמש פון דער שִיל.
א
נאָך צוריק מיט צען יאָר איז נעווען טעטיק אין סאָליווא א ל?ייען און קול?טוריקריין פון די יידישע ארבעפטער. אויך די אונגארישע און
דער זאק מיט
מציאות
פון מארֹק טוויין
אוקראינישע ארבעטער האָבן בא" שלאָסן צו לייענען ביכער און זאָלן זיך בילדן. וואשארהעלי, דער בארימטער אנטיסעמיט פון בערענּסאו (וועלעכער האָט דערגרייכט צו ווערן דער הױיפֿט-פּרעטאָר, נאָכדעם וי ער האָט חתונה געהאט מיט. מאריקא סאָבאָ), האָט נישט געגעבן קיין דעהלויבעניש פאר די אונגארישע און אוקראונישע ארבעטער צו גרינדן א געזעלשאפט. דעמלט, האָבן די אונגארישע און אוקראינישע ארבעטעף אריינגעטרעטן אין דעם פאריין פון די יידישע ארבעטער, אויף צו להבעיס פון נעדעשי, דעם לוטעראנישן און דודיטש, דעם גריכיש-קאטוילישן גלח. צום גרויסן ווונדער פון נאנץ סאָליווא, האָבן די צוויי גלחִים, נאך א מחלוקת פון יאָרן,. געמאכט שלום צווישן זיך. דודיטש, האָט געמאכט באזוכן בי נעדעשי און נעדעשו ביי דודיטשן. אויב די דאָזיקע געשעעניש איז געווען אן איבעראשנדיקע,, איז דער בשיתפותדיקער באזוך מצד די צוויי גלחים ביים ראבינער פרענק?, באטראכט געוװאָרן װי א וונדער איבער ווונדער. פרענקל, האט זי נִישׁט צוריקגעקערט דעם וויזיט, אֶבעֶר זייט דעם דאָזיקן טאָג, האָט ער שׁוין נישט אוועקגעדרייט דעם קאָפּ, ווען ער האָט זיך מיט זיי באגעגנט אין גאס, נאָר געענטפערט אויף זייער נרוס.
בא?לד נאָכדעם וי די דריי-- די צוויי גלחים און דער ראבינער-האָבן צווישן זיך שלום געמאכט, האָט דער הױיפּט-פּרעטאָר גערופן צו זיך איגנאץ פעלרמאן, דעם פּרעזידענט פון דעם לייען-און קולטוריקריין פון די יירישע ארבעטער...
יידיש: בערל שנאבל