:
עו----אששום,....----.-.0
,
י---אפע-יי-ייגיגעעפגעאפעמענגגגעסגעמאטעטאנגע::ט-י-ייייעשעאעומגעמטאלי-יריי יי יי
וי יו א יי יי ייב2
16
ענמיזע
2
=
ײ ו : וִ ױ 1 ו
א
וויסן
נה. 128
פארוואס עס געפע
אין זיער גענגסטערישער ליטעראטור, קינא און ראדיא, זוכן די אמעריקאנער אימפּעריאליסטן צו נישט צו מאכן דאָס געזונטע, דאָס קערנדיקע וואָס עס שאפט די פּראָגרעסיווע קולטור, די קו?טור װאָס שטייט זיי וי א ביין אי} הא?דז. אויך די יידישע לאקייען, האָבן זיך א?לאָז געטון מיט אימפּעט צו דערפולן דעם ווילן פון זייערע וואָלסטריט* בעליבתים. זיי שיטן פּעך און שוועב? קעגן דער פּראָגרעסיווער יידישער?יטעראטור און קעגן אירע קלאסיקער.
די בורזשואזע קריטיק האָט שטענדיק געזוכט צו מינערן די ווערט פון די יידישע קלאסיקער, אָבער דאָך ניט דערלויבט זיך צו אזעלכע נידערטרעכטיקע אָנפאלן וי דוי אטאָם-יקנאקערס פונעם ,,פאָרווערטס" און זייערע צויוניסטישע באהע?פערם פון ישראל, פּאריז, קאנאדע און אנדערע ערטער. און ס'איז זעלבסטיפארשטענדלעך פארװואָס די קלאסיקער פון דער. יידישער ליטעראטור זענען געהאסט פון דער יידישער ציוניסטיש-נאציאָנאליסטישער און קלעריקאלער בורזשואזיע.
לאָמיר געמען דעם ערשטן: מענדעלע מוכר ספרים, האָט ארויפגעזאָגט זיין אנטינאציאָנאליסטישע שטעלונג און האָט אין זיינע ווערק אראָפּגעריסן די מאסקעס פון די פרומע נאָטסטראפּטשעס און פון די גבירים, ואס האָבן געפּרװווט שוין דעמלט, אונטער דער מאסקע פֿון ציוניזם, אונטער דער מאסקע פוֹן אחדות ישרא?, פארפירן די יידישע ארבעטנדיקע מענטשן.
איון מענדעלעס ווערק איז אומעטום אויסגעדריקט זיין שנאה צו יענע ,,װאָס האָבן זיך אויסגעצייכנט אין גלופּסק -- מיט זייערע. פינף פינגער אויפבויען זיך א מויער און נאָך א מויער, און דאָם אלץ נעבעך פון כשרע יידישע מטבעות, פון כשר יידיש פלייש און בל?ום..." און דאָס קומט היינט פאָר אין דער פולער מאָס אינעם מארשאליזירטן ישׂראל, מיטן חילוק ואס ניט בלויז פון יידיש כשר בלוט און פלייש נאָר אויך פון די אראבישע ארבעטימענטשן.
אט וויאזוי מענדעלע כאראקטערוזירט די דאָזיקע פֿארשוינען אין זיין ווערק ,די קלואטשע":
אט די דאָזיקע פערד, זענען ג?גולים פון שרעקלעכע וילדע, מיאוסע קונדייסים, וואָם האָבן פארצייטנס געגאָגט, געםּלאָגט דעם. עולם, ועארבעט מעשים און אָנגעטון זייער פיל שאָדן. אליין איז איטלעכער געווען אן א נשמה און אוֹיף אים האָבן געמוזט ארבעטן טויזנטער נשמות; יענע פלעגן עסן דאָם דארע שטיק? ברויט מיט דעם שווייס פון זייער פּנים, חוץ דעם זיך גאָרנישט פארגינען, אפילן נישט דאָס וואָס זיי האָבן אליין ארויסגעבראכט, אױיסגעהאָדעוועט מיט זייער פּראצע, און ער האָט זיך געבאָדן אין װױ?טאָג, אויפגעגעסן זייער מי און נאָך געטשאסטעט, פארשווענדט. יענע האָבן פוז זיינעטוועגן איינגעלייגט די וועלט, מיט זייער ארבעט אים פארשאפט מאיאָנטקעס, דערפער, שטעט; מיט זייער מי אים געמאכט א נרויס פארמעגן, און דאָס כים? עסן, װאָס זײ, נגעבעך, פלעגן פון אים אמאָ? באקומען, טאקע נאָר אבי צוֹ דערהאלטן די נשמה-- דאָס האָט געהייסן א נדבח. זי האָבן געחייסן אָרעמע בעטלער, און ער-- בעל-רחמים, א פרייגעביקער, א בעליצדקה, א בע?-טובה. זיי, אז זי האָבן אוֹיף אים געהאָרעוועט, איז עס געווען א גאנץ געוויינטלעכע זאך, אזוי האָט עס געדארפט טאקע זיין, און אז ער האָט אמאָ? געגעבן עפּעס א נדבח אויף הונגעריקע, אויף קראנקע, פון זייער שווערער האָרעוואניע טאקע, האָט דערמיט די גאנצע וועלט געהאט צו טון, מען האָט עס באזונגען, באווונדערט אין אלע גאזעטן, און צעלייגט אויף טויזנט טעלערלעך--- לאָז דער עולם אז ס'אין דא א בארמהארציקער, א נוטער פרומער, א דוּמענטענער מענטש!,..":
שלום-עליכם, רעדנדיק איבער דער יידישער בורזשואזיע אין כיר {,מען פרעגט מיך ואָםס איך וויין", זאָגט:
מענדעל?לע מוכר ספרים
,,און צו מיינע אייגענע ברידער, ווען איך קוק זיך צו
הער איך די זעל? לידער און האָבּ קיין הילף דערצו.
איך פארשטע? שטארק די אויגן, איך זאָל נישט זעען, וואָס טוט זיך דאָ ווו דער אָרעמער ווערט אויסגעצויגן, ווו ס'איז קיין אמת ניטאָ יאָגט דעם צווייטן און מאכט פון אים א ת?, אויף איין האנט טראָגט ער קייטן און אויף דער אנדערער-- די פעל?
די קהלישע רעד?-פירער, ד' נבאים די
ווו איינער
נאמנים, די שמשים, די פארזאָרגער--- רחמנים בני רחמנים...
די בעלייטאססעס, די. בעלי-טובות, וואָס עסן פלייש און פארקויפן ביינער, די נאלאָגן. מיט די חובות וואָס וואססן וי א בארג מיט שטיינער, ייד" די צדיקים. מיט די פייערדיקע חסידים, די בעפי-מופתים, די מזיקים, די זאָגד טערס, די מגידים. די משכילים, די פּאטדיאָטן, װאָס זענען אויך ניט בעסער... די דעפפּאָטן וואָס קוילען אָן מעסער, און נאָך, און נאך,* און. נאך...' נאַר וואָס האָבן מיר צו רעדן? לייענער! וויי אי מיר און אייך--אי מיר, אי דיר, אונרז ביידן!... איך פרעגט מיך וװואָס איך וויין, װאָס באטייטן מיינע טרערן? אור, זעט דאָך שוין אליין-- איך בין דאָס אליין ניט גערן"..: שוין אין זיין ערשטן ארויספאָר אין דער. ליטעראטור, האָט ש. ע. אונדז געוויזן דעם עגאָיזם, די פארטעמפּטקייט און די פארדאָרבנקייט פון דער גבירישער פאמיליע בלאנק. און וויאזוי שלום-עליכם האָט פיינט געהאט די יידישׁע כורזשואזיע, זעען מיר. פון זיין בריוו: ,איוך ווייס גאנץ גוט-- שרייבט שלום-עליכם צו זיינעם א פרייגט, אין יאר 1901,-- או זיי(די אריסטאקראטן) וועלן נאָר דערהערן, אז שלום-עליכם קומט. צו פארן.'.. מע װעט עפּעם לייענען מעשהלעך, פע וי פּאסט עם פאר א שווארצטו
די ,גוטע
מער ביר.. װאָס האט אייגענע הייזער און א פולן סאב?יטאש מוט געלט. וי פּאסט עס, זאָג איך,
ער זאל ויין אלע! קבצנים, מלמדים, פּראָסטע יידן און פּראָסטע ווייבלעך, אָן בריליאנטן... נאָר אז מיר ועלן אָבער שמועסן נאָכאמאָל דאס אייגענע און ווידער צוריק, באדארף מען טאקע, זיי אויף צו?הכעיס, דווקא יאָ קומען און דווקא יאָ לייענען, און ל?אָזן זי זיצן אין געהאקטע וינד אין דער היים, זיך ולעטן די בייכלעך, קוקן אין שפּיג? אריין און זיך צוהערן צי דער מאָגן קאכט! איך קען זיי, די סוואָ?עטשעס, אוי, איך קען זי וִ"
די ציוניסטישע יידישע בורזשואזיע דערקלערט אז זי דארף נישט מענ
דעלען נישט שלום-עליכם'ען, נישט פרץ'ן, און נושט אנדערע, וועלכע האָבן נאָך מיט צענטליקער יאָרן צו
ריק געמאָלן דעם אמתן פּרצוף פון די ואס פארוואנדלען היינט ישראל אלץ מער אין א מיליטעריבאזע פאר די קאניבאלישע צוועקן פון זייערע אימפּעריא?ליסטישע בעלייבתים.
מיר ציטירן א תפילה פון פּרצ'ן:
גאָט, גיב אונדז שוין אוודזער לאנר,
גרויס כאָטש װי א גענעץ,
נאָר אוגדוערע װעבטער,
יעגער בײַ דער ג-עועץ.
גאָט גיב אוֹנדן שוויג אונרזער לאנר,
װיש אָפּ אוגרזער. טרער,
גיב אונדז אונדוער פּאָליציי
אונדזער מיליטער!
גאַָט, גיב ווגדו טוֹין אונדגער 7?אנר,
װי לאנג איז דען דער שיעור?
גיב קייסעך אוגרז אלײַן
אן אייגענעם סיביר!
פּאשען װעלן מיר דיך מיט רויעך
מיט עולוח און מיט זבחים-
פארלעגן נאָך אויף אקציעס
א פאבריק מיט רווחים.
נאָך שארפער קעגן די אלע אויסנוצערם און עקפפּלאָאטאטאָרס איז
פּרץ אין זיין ,,מיין נישט די וועלט איז א קרעטשמע": מייו גישט,. די װעלט. איז. א
קרעטשמע--- באשאפן מאכו א װעג מיט פֿויסטן און געגל
צום שענקפאס, און פרעסן אוו וויפן, װען אנרערע
קוסן. פו} ווייטן מיט. גלעזערגע אויגן,
פארחהלשט,= און שלינגען ראָס
שפּייעכץ און ביען צוואמען רעם מאָגן, װאָס וארפט זיך אין סרעמפן יי--
אי מײַיו גישט. ועלט. ה8ֹ קרעטשסע+ מיין נישט. די וועלט אין א בערוע
-- באשאפן, דער שטארקער ואָל האנרלעץן יט מירע און שוואכע
זאָל קויפן בי אָרעמע מיירלעך די בושה
בי פּרויען. יי מילך. פון. די ברוסטן, בי-מעוער
דעסם. חארך פון די בײַוער, בי
קיגרער דעם שמײבל, דעם ועלטעגעם גאסט אויפן ואס"
סעגעם פַּנִיס---
אָ, מײו מישס די וװעלט איד. א בערזע י'
מײיןץ נישט די װעלט איז א הפקר--באשאפן
פאר וװעלף און פאר פיקסן, פאר רוב און פאר שויורל;
דער היחל-- אי פֿאָרהאנג, אז גאָט זאָל נישט זען ו
רער געפל,-- מען ואָל אויף די הענט דיר. נישט קוקן;
רער. היַגנט-- צו פארשטיקן. די
ווילרע געשרײפן
רִי. ערר.איו צו ואפן דאָס. בלוט פון סרבגוה.-װעלט איו א הפקר+
8
אָ, טײין. גישט די
רי װעלט איז. קייו קרעטשמע, קיין בערוע, קיין הפקר,
2 -(
זייט
יזערע קלאסיקער
שלום-עליכם געמאָסטן װערםט אלעס, געווויגן װערט אלעס! חקיו טרער און. קיין. בלוטיקער טראָפּו פּארגייען, וװערט קײין אויג נישט פארלאָשן, פון טרערן וערן טײכן,. פון טײכן װערן ימען פון ימען א מבול, פון פּיוקען--א דוועך-אָ, מיין וישט לח דין ולח דיין. אין זיין הבעילעטאן.,ביי. אונדז
אונטערן אויוון" שטעמפּלט פּרץ מיט זיין שארפער סאטירע די ציוניסטישע געשעפט-מאכער,. וװואָס בארייכערן זיך אויפן חִשׁבּון פון די יידישע ארבעטנריקע מאסן. אט איז א פעילעטאָן:
פראגמענט פון זיין
א ביי אונדז האָבן גאנץ קליינע מענטשעלעך, געמאכט א גאנץ קליין חברה?לע, צו קויפן ערר אין ארץ-ישראל... קוים טויזנט מענטשן און אין נאנצן צו הונדערט פראנק...
מיט דער צייט האָט מען אויסגערעכנט,. װעט די ערדר וואקסן און וואקסן, און יעדער פון די טויזנט מיטג?ידער וועט האָבן זיין אייגענע קאָלאָניע אין ארץ-ישרא?... ווו א שניידער, ווו א שוסטער, ווו א קבצן האָט פארקויפט דאָס צירינג מיטן בעט-געוואנד, צוגעבאָרגט די רעשט
אויף פּראצענט-- און אריינגעטראָגן הונדערט פראנק.... צו וועמען? מן-הסתם צו א ייד. װאָס האָט מען דאָ צו פרעגן?
אין קורצן, האָט מען געקויפט א שטיק ערד, מען האָט עס א נאמען געגעבן ,עין ותים". און במשך פון א יאר זענען געפלויגן פון ארץ
ישראל?, בשורות טובות, וי די טויבן, דער כנסת* ישרא? צום דערקוויקענישׁט די אייגענע, וואָס האָבן די חברה צוזאמענגעשלאָגן, האָבן דעם
ביים יידישן מלוכה-יטעאטער פון בוקארעשט
דאס פאלק זינגט"
מוזיק פון+ ח. שווארצמאן, א. מענדעלזאָן, ה. ריינינגער, ע. סעקולע,
ם. וואָלפענזאָן.
טעקסטן פון. ה. שטאָלפּער,
וויגילירער.*אגי...יי 2 ליבע-לידער 3 יי חתונה-לידער און חתונהיטענץ.
צווייט ער טייל
בעל-מלאָכה-יל?ירער.-.... קאמף-לידער....יי 4 שלוםדלידער ג
י.י
דעקאָרן: א. גאָלדשטיין
סימעלע שניידער, שווארץ, ב. פּאָפּליקער, ב. סאדיגורסקי, א. גאָלדינער. ערש טער טייל
רעזשי: סאמוע? פישלער -. רעושי- ב.יסיןילייב . רעזשי: אנוצא?עוויס-ריבער
קינסטלערישע אָנפירונג: ב. לעבלי מזיקאלישע אָנפירונג: ח. שווארצמאן ערשטער קאָנצערט-מייסטער: ס. וואָלפענזאָן
גארטן געפלאנצט, וויין געבויט. {אונדזער װײין-גאָרטן---האָט מען געשריבן--- וואקסט פון טאָג צו טאָג, מיט יעדער מינוט וואקסט זיין ווערט. מענטשן זעען און גלויבן נישט מיט זייערע אייגענע אויגן?. נאָר אזוי--האָט מען געשריבן,-- קען קומען די נאולה. נאָר דורך אזוינע חברות, קען מען אויסגעלייזט ווערן פונעם גלוח'.
פּלוצלינג איז אָבער דער געזע?שאפט איינגעפאלן אראָפּצושיקן א מענטש קיין ארץ-ישרא?, צו באקוקן ((עון זתים", און עס איז אים פינצטער געװאָרן אין די אויגן-- שטיינער און
-ביינער.
הונדערט טויזנט פראנק--טיו! קיין סקאנדא?ן מאכט מען נישט. מען האָט קיינעם ניִשט אָפּגעגעבן אין געריכט. װאָם דען, עס האָט זיך ארויסגעוו דאָס אייגענע וי אין כעלעם!
און כעלעם איז אמאָ? פארשווונדן געוואָרן מילך פון א טאָפּ'... און קיינער איז נישט שולדיק געווען! די קאץ, איז געווען געפּגרט, דער בע?הבית און די בע?-הביתטע פֿליישיק, און פאר רער דינסט, וװואָלט דער רם געמעגט שווערן. ר
די נאָר שטיל!
יוֶן זן,
זי
די דאָזיקע שרייבער זענען געקומען צו די יידישע מאסן מיט א?יטערא
טור וואָס האָט זיי דערנעענטערט צו פּראָגרעס, צו פארברידערונג צווישן
די ארבעטנדיקע מענטשן, אָן אונטער
שייד פון נאציאנאליטעט, באקעמפנדיק יעדן מין שאָװיניזם, ואס האָט
געזוכט שטענדיק אראָפּפֿירן די אר" בעטנדיקע מענטשן פונעם וועג פון קאמף קעגן זייער אמתן קלאסן-שונא.
איז די סיבה, פארוװאָס די ציוניסטישע בורזשואזיע האָט פארלייקנט די דאָזיקע שרייבער פריער, און פּרוווט דאָם צו טון נאך היינט.
די ארבעטנדיקע מענטשן פון אונדזער לאנר שׁעצן אָבער ריכטיק אק, די ווערט פון די קלאסיקער פון דער יידישער?יטעראטור, ואָס האָבן אין זייער צייט דעמאסקירט די עקספּלאָא
טאטארן. זי ווארפן אָפּ יעדן פּרווו פון די װאָם וילן זיי וידער אריינווארפן
אין די שמוציקע הענט פון די היינטיקע ,בעלייטובות", פון הי /,כבא" פּערם", וואָס וילן זיי היינט אונטערווארפן אלס קאנאנען-פלייש פאר די רויבערישע צוועקן פון די אמעריקאד נער מלחמה-צינדער.
העלפנדיק בויען דעם סאָציאליזם ביי אונדז אין לאנד, מאכן זיי איינז סאל פאר. אלע מאָ? א סוף צו רי פּרווון פון די, ואָס וילן זי ווידער פארוואנדלען אין?לופטימענטשן, אין מנחם-מענד?ס.
צוזאמען מיט דער גאנצער שלוםליבנדיקער מענטשהייט רופן זיי אויס מיט פּרץ'ם ווערטער: מיין גישט לה דין ולח דיי י
?. ווינדער, יוליאן
רעזשי: בענאָ פּאָפּליקער רעזשי; סעווילא פּאסטאָר . רעזשיי דינא קעניג
טענכנישע רעזשי: י.?אזער