נר. 180

דער טאטע שלאָפט שוין. א ווונדער? ר איז ווייניק מיד? דעם גנאנצן טאָג זאָט ער אָפּגעלאָדן האָלץ ביים צפון­אנחויף.. אזוי גייט עס טאָג-איין, טאָנ­ויס. דאָס איז די צוואנגס-ארבעט פאר || אנטאָנעסקון, דעם חברח-מאן פון הימ" 2 לערן. און קיין פּרנסה איז נישטאָ. = פרוי צילי, א פערציקערן, זיצט ביים טיש און שטריקט א פּולאָווער. זי קילט זיך בְיִי דער ארבעט דאָס הארץ. יעדן שטאָד װאָס זי טוט אין דער בלוױיער װאָל אריין מיט דעם גרויסן שפּיז?, איז א שטאָך פאר שונאים, א שטאָך פאר. היטלערן, א שטאָך פאר אנטאָגעסקון אוֹן אויך פארן געוועזענעם בעל-הבית. פון דעם מאן אירן. זי קען שׁוין די גוטע פריינט פון דעם סאָרט, צו וועלכע עס געהער דער געויע­צ זענער בע?-הבית פון גרשונען, פוֹן איר מאן הייסט עס. װאָס עס פארדריסט זי אמערפטן, ואס עס לאָזט זי פּשוט נישט דעכען פאר פארדראָס איז, װאָס גרשון גלויבט אין דעם טייערן פּארשוין דעם הער טולי קליינהויז, געוועזענער מאנן­פאקטור-סוחר און היינט איינער פוֹן די גרויסע וואלוטע-ישפּעקולאנטן. ווי דער קריג איז געקומען, האָט ער אָפּגעזאָגט אלע זיינע אָנגעשטעלטע און גרשונען מיט זיי, זיין געשעפט פארמאכט, אויס­פארקויפנדיק די גאנצע סחורה. דער הער וִ טולי האָט זיך אויסגערעכנט, אז אזוי = ועט ער בעסערע געשעפטן מאכן. ןוז זי מעג טענהען און טענהע!, גוישון האלט צו זיין טולי קליינהויז, שטאָל און : אייזן. פאר װאָס? פאר חלומות! פאר לינ­נערייען! דער געוועזענער בעל-הבית זיי­: ינער האלט אים אין צוזאָגן גאָלדענע גלי­קן. ער וועט זיך װוידער עפענען א גע­שעפט, אסך א גרעסערס וי פריער. ער וועט אים געבן א גוטן פּאָסטן אוֹן וועט אים אזויארום באפרייען פון צו ארבעטן. ו דערווייל האָט ער אין אים אן אומזיסטיקן משרת.= וי די צוואנגס-ארבעט לאָזט ו גרַשׁוֹגען א פרייע מינוט, לויפט ער פאר הער טולי, פון איין ספּעקולאנט צום אנ­דערן, ווער ווייסט מיט װאָס-פארא קאָ­ן מיסיאָנען, פון מאריץ קרומדאָרף צו רי­כארד ווינעאנו, פון ריכארד ווינעאנו צו : אנדערע פיינע בריאות. איז דער טוֹלִי קליינהויז נאָך א שטיקל קרוב דערצו, א באבעס א צוואָק. דער­מאנט ער זיך אָן זיי אמאָל אין א יובל? ן און שיקט א פּאָר ליי, א נדבה הייסט עס. זי איִז אים מוח? די טובות! זי מיט אַיר ארבעט פון די פּולאָװוערס און איר זון משה מיט די לעקציעס, וועלן שוין דאָס הויז מפרנס זיין. מען וועט נישט שטארבן פאר הונגער. קלערנדיק אִן נרשונען, יוֹי גרשוּן לאָזט ניט א בייז װאָרט קומען אויפן פוי­נעם הער טולי ואס איז פריי פון דער ארבעט, װאָס ווערט יערן טאָג פעטער און שטאָלצער, ואס מאכט אלץ גרעסערע וואלוטעיגעשעפטן--- אפשר טאקע מיט די אנטאנעסקו-לייט אליין---שטיינט אזוי איר צאָרן, אז עס הייבט זי אזש א די רעכטע שלייף וויי צו טון.

די שפּיזלעך אין אירע הענט צעלויפן זיך װאָס גיכער. אָך, ווען זי װאָלט א מאן געווען! זי וואָלט זי שוין גע­וויזן||{ נאָר ואס קען זי טון? זי איז צוגעבינען צו דער שטוב, צו גרשונען, צו אירע שפּיזלעך און פאר אלעמען, צו איר קיגֿד, ווער װאָלט זיך פאר משה'ן גע­זאָרגט 7 װוער וואָלט זיך נאך אים אומ­געקוקט? דער טאטע, מ'שטיינס ג;עואָגט, װאָס ווערט אויסגעדארט ביי דער צוואנגס-ארבעט און האלט נאָך חיינט צו זיין בעלדחבית, װאָס האָט אים און אזוו­פיל אנדערע מענטשן, אָן פּרנסה געלאָזט אין אזא שרעקלעכער צייט)

יא! משח אור זון, איז איר טרייסט, איר האָפענונג. די האָפענונג זאָל איר נאָר נישט צעשטערט ווערן! מען איז דאָך ארומגערינגלט פון שונאים און קיין ישועה זעט מען דערוויי? ניט. עם ויפ זיך איר זיפצן. אָבער ז! באהערשט זיך. זי װועט דאָס די שונאים נישט צוליב טון. און נאָכדעם ווי? זי משה'לען נישט שטערן און נישט באטריבן.,

משח, א שילער פון א זעכצן-זיבעצן יאָר, ליירט זייער מיט די עלטערן. ער זיצט ביים טיש ביים נאפטילעמפּל פאר א ביכל. קוין עלעקטריש ליכט איז נישט פאראן. מען האָט אָפגעשניטן דעם דראָט,

ווייל מען אִיז נישט אימשטאנד געווען צו

­

איקוף-בלעטער"

צײַ עטריאגיואג

אן עפיזאָד פון דער צייט פונעם צווייטן וועלט- קריג

באצאָלן די טאקסע. דער זון זיצט אגֿט­קעגן דער מאמען, אויף דער אנדערער זייט פונעם טיש.:

משה באטראכט דער מאמעס בלייך. און לענגלעך- פּנים. די שווארצע האר ואס ריימען עס איין, האָבן זיך אָנגע­הויבן צו ברודערן מיט ווייסע. און אירל גוטע, טרייע אויגן לייענט ער אן אָפּשיין פון קיידן,

די מאמע פילט, אז דער זון באטראכט זי. זי הייבט אויף דעם קאָפּ פון רער אר­בעט און ארום אירע שמאָלע, בלאסע ליפּן פארשפּילט זיך א שמייכל.

---גיי משה!--- זאָגט זי צו איר זוֹן--­לייג דיך שלאָפן! רו דיך אוים! ווער ווייסט צי וועלן מיר קענען שלאָפן די נאכט!' צי-וועט ניט יוידער זיין אן אלארם!

-= מאמע--- ענטפערט דער זון,---איך בין בא?ד פארטיק איך לערן איצט גע-ז שיכטע.

--- געווען אמאָ? צייטן-- זיפצט די מאמע--- וי מען האָט זיך ניט געלאָזט. היינט, ווער קען אונדז העלפן 4

א ווייטיק כאפּט ארום איר הארץ. אזא וווי? קינד איז איר משה און וִוי שֵׁיין ער איז! זיינע גרויסע ברוינע אויגן אין שמאָלן, ערנסטן פּנים פארכאפּן דיך. ווער ווייסט װאָס מיט אים וועט זיין!

---גיי קינד,--- רופט זי זיך נאָכאמאָל אֶן== רו דיך אויס! גענוג געלערנט! זאָלסט כוח האָבן איבערצוטראָגן די צרות.

-= מאטע, ניט פארלירן דעם מוּט. עס קען נאָך גוט ווערן. װאָס זאָג איך, ,עס קען נאָך?" עס וועט גוט ווערן!

--- פון דיין מוי? אין גאָטס אויערן,--­בעט זיך די מאמע,,. ניט זייער איבער­צייגט פון איר זונס ווערטער.

--- ניט אזוי מאמע, מיין איך עס,-­ענטפערט ער.---װאָס האָט דאָס מיט גאָט צו טון?

משה בלייבט פאר א וויילע שטיין, וי ער וװאָלט נאָכגעקלער זאָל ער זאָגן צי ניין? דאן רופט ער זיך אָבעו אָן זנטשלאָסן אוֹן הארציק: מאמעניו, מי­מוזן זיך אליין העלפן!

פון דער מאמעס הענט פאלט אראָפּ דער פּולאווער מיט די שפּיזלעך, ואס צעבלישטשען זיך אין א זי?בעריקן נלאנץ, פונעם לאָמפּס צאנקנדיקן ליכט.

-- װאָס? װאָס זאָגסטו? מאכט זי א פארווונדערטע.

משה בייגט זיך נעענטער צו איר צוֹ, כדי צו רעדן וואָס שטיל?ער.

= איך זאָג,. מען טאָר נישט שטיין מיט פארלייגטע הענט און גאָרנישט טון.

-- אנדערע זאָרגן האָסטו נישט?--­מוסרט איִם די מאמע--- דו ווייסט מיר האבן קיין געלט ניט צו באצאָלן דו טאקסן פאר דער שו?? מען וועט דיך אהיימשיקן, דאָס הייסט ארויסווארפן. דו קענסט די יידישע בעלי-טובה'ניקעס!

-- מאמע, שרעס דיך נישט, טרייסט זי דער זון,--- איך ווע? לערנען פארטיקולאר, איך ווע? מיך שטעלן צו דער פּריפונג סוף שולדיאָר. אזוי וועט מיר בעסער זיין. איך וװוע? מער צייט האָבן און קענען מער פארדינען מיט שטונדן­געבן. איך ווע? אויך מער צייט האָבן מיטצוהעלפן צוצוגרייטן די גוטע צייט, אונדזער ליכטיקע צוקונפט.

משח--- פארחידושט זיך די מאמע--­וװער זענען די רייד? ווען דער טאטע הערט דיך, ער וואָלט געמיינט אז דו ביסט חלילח-וחס ניט ביי זינען,

---מאמע, איך בעט דיך, זאָג גאָרנושט דעם טאטן! דו ווייסט גוֹט... דו ווייסט גוט אז ער ל?אָזט זיך ארומפירן פונעם געוועזענעם בעל-הבית זיינעם!

--- דערמאן מיך ניט אָנעם בעל-הכית! ער האָט אונדז געצאפּט דעם בלוט וויפיל ער האָט נאָר געקענט. דערמאן מיך נישט!

זי האָט אוועקגעלייגט די ארבעט און האָט אָנגעלענט דעם קאָפּ אֶן דעם ראנד­פונעם טיש און אָנגעהויבן שטי? צוֹ וויי­נען. משהן, האָט דאָס אָנגעכאפּט ביים הארץ. ער איז נאָך ב?אסער געוװואָרן וי ער איז געווען. ער האָט פארביסן די ציין און איז צוגעגאנגען צו דער מאמען און

-קלערט נאָך. װאָס פארא קאמף צע

איר געגלעט די האָר מיט די זילבערנע פעדים.

---מאמע,--- האָט ער זיך ביי איך ג:ע­בעטן,--- וועק ניט אויף דעם טאטן. איך וויל ניט ער זאָל הערן װאָס מיר רעדן, דיר, קען איך אלץ זאָגן..די חברים זֶענען אויסדריקלעך מסכים דערמיט,

די מאמע הייבט דערשראָקן אויף דעם קאָפּ: ווער קענען די חברים זיין?

-- נו, זאָגיזשע טייערער, װאָס דו

האָסט צו זאָגן!-- מאכט זִי מיט א שמייכל.

פון: דור רובין....|

-= מאמע, ס'איז דא א ישועה!

די מאמע לאָזט ניט אָפּ דעם זון מיט איר פרעגנדיקן בליק,

-- װאָס פארא ישועה? זאָגיזשע שוין מיין זוֹן!

ניין, דאָס קען ניט זיין{ זי גלויבט שוין לאנג ניט אָן דעם. און איר זון, ראָס ווייסט זי באשטימט, גלייבט אוודאי נישט. עס דאכט זיך איר אויס א נארישע האָפּענונג כאפּט זיך אין איך הארץ אריין,

דאָס ליכט פונעם נאפטללאָמפּ צאנקט. עס הערט זיך דאָס שווערע דעכען פונעם טאטן. משה נעמט די רעכטע האנט פו דער מאמען אין זיינער,

-= מאמע,--זאָגט ער,--- איך בין אן אוטעטשיסט, דאָס הייסט א יונגער קאָ­מוניסט. מיר שטייען אונטער דער אָנֹפו­רונג פון דער קאָמוניסטישער פֿארטיי, מיר קעמפן מיט קעגן דעם טויטישונא אונדזערן, און מֶען וועט אים באזיגן.

משה-- האָט זי געפרעגט מיט הארץ­קלאָפּעניש.- דו האָסט ניט קיין מורא?

יא, מאמע, אין אָנהױיב אָב איך מורא געהאט. איצט אָבער שוואכט זי זיך אלץ אָפּ און ס'שטארקט זיך דער מוט.

די מאמע לאָזט דעם קאָפּ אראָפּ אוּן זיך אין איר הארץ+ ס'איז זיכער דער קאמף צווישן מורא פארן לעבן פון איר זון, און גרייטקייט מימצוקעמפן. זי הייבט נאָך א וויילע דעם קאָפּ אויף, און זאָגט שטיל אָבער קלאָר;

--איך וויל מיטקעמפן. מיט אייך. װאָם.

קען איך טון?

= מאמע, דו וױילסט מיטקעמפן? האָט זיך דער זון צעשריגן מיט פריין-­פולער איבערראשונג.

-- שא, שריי נישט מיין קינד! דער טאטע שלאפט דאָך...

משה פארשעמט זיך. ער פאסט זיך און זאָגט וי בסוד: מאמע, מיר קענען שוין אָנחויבן.

ער נעמט ארויס פונעם שופלאָד פונעם טיש צוויי עטיקעטן, אויף וועלכע ער שרייבט אַן מיט טינט עטלעכע יוערטער,

די מאמע נייגעריק, קוקט אויפמערק­זאם צו, װאָס איר זון טוט. זי נעמט די אָנגעשריבענע פּאפּירלעך אין די העגט און ליינט: ,טויט היטלערן און אנטא­געסקון. מיר ווילן פרידן|"

װאָס ווילסטו דערמיט מון?---פרעגט זי. א פּחד כאפּט ארום איר הארץ, אירע הענט ציטערן.

-- מאמע, דו שרעקסט דיך? פרעגט דער זון צערטלעך.

יאָ, איך האָב מורא--- זאָגט זי. פאר די דאָזיקע צעטלעך קען מען אונדז טוי­טן. אָבער.... היטלער און אנטאָנעסקו זע­נען ארנער וי דער טויט. איך גיי מיט דיר, איך גיי מיט אייך!

-= מאמע, די חברים מיינע האָבן דאָס געוווסט. זיי זענען זיך ניט טועה געווען.

מאמע און זון האָבן זיך ארויסגעכאפּט פון דער שטובֿ מיט שטילע טריט, גלייך וי זיי װאָלטן באָרוועס געגאנגען, און זענען ארויס אין דער פינצטערער נאכט דורך די גאסן און הייזער מיט קאמופלירטע פענצטער. זיי האָבן גענו­מען דעם וועג פונעם זעכצענער טראמוויי און פונעם זיבענער און זיך פארהאלטן פארן טריבונאל.

-= קוק, מאמע װאָס איך טו--- האָט ער געשעפּטשעט.

מיט פארווונדערטע אויגן האָט זי צו­געקוקט. ער האָט גיך ארויסגענומען פון דער קעשענע אן עטיקעט און אים צוגע­קלעבט צו דער אייזערנער שטאנג פון דער טראמוויי-סטאציע. פארן טריבונאל. די אנדערע עטיקעטן האָט ער דער מא­מען געגעבן. זי האָט זי אָנגעקלעבט אָן אן אנדערער שטאנג אויף יענער זייט ליניע. קיינער האָט זיי ניט געזען, די מאמע האָט אָפּגעזיפצט. דער זון איז געווען פריילעך,

-- נו מאמע, איצט ביסטו אויך אריין אין די רייען פון די מיליאָנען קעמפער װאָס קעמפן קעגן די פאשיסטן! נאָר קיין מורא זאָלסטן נישט האָבן, די פּאר­טיי פירט אונדז אויף א זיכערן וועג.

דער זון האָט אָנגענומען איר אָרעם אונטער זיינעם און זיך צוגעטוליעט צו זיין מוטער. זי איז געווען אביסל? וי דערשראָקן. אין דער זעלבער צייט אָבער האָט זיך איר געדאכט, אז זי איז ענדלעך ארויס פונעם ענגְן קרייז אירן, אז זי איז געוואקסן, גרעסער געוװאָרן. הייסט עס, אז א פרוי איז אויך א מענטש, קען אויך עפּעס אויפטון!

גייענדיק אהיים האָבן זיך פּלוצים צע­װואָיעט די סירענעס,

גיך האָבן זי זיך א װאָרף געטון אין א טויער, כדי זיך צו באהאלטן אין א קע­לער. ניט געפינענדיק דא קיין פּלאץ, זענען זיי צוגעלאָפן צום גרויסן. בלאָק מיט א ריזיקן שוץ-קעלער פון ווינק? ווא­קארעשט-מאמולאר"יגאס. נאנץ פֿארטא­פּעט זענען זיי דאָ אָנגעקומען, ווו עס איז געווען פארזאמלט א היפּש ביטל עולם. דאָס בייזע ברומען פון די אוויאָ­נען האָט אָנגעהוױיבן און פאר אלע האָט זיך אויסגעדאכט אז זיי פליען איבערן דאך פונעם בלאָק, איבער זייערע קעםּ. באלד האָט אוֹיך אָנגעהויבן דער טראך­טראך פונעם באָמבארדאמענט. יעדער האָט געבויערט די מוחות און הערצער.

פרוי צילי איז געשטאנען אין א מונקלען עק, צוזאמען מיט איר זון. איר האנט האט פעסט געדרוקט די האנט פון משח'ן. איר הארץ האָט געצאפּלט. אויף וועמען פאלט איצט דער גור? פון שטארבן? משה שטייט לעבן איר, ער האָט ניט קיין מורא. ויען ער האָט ניט די מאמע לעבן זיך און דער קעלער איז ניט אָפּגעשפּארט, װאָלט ער אמליבסטן ארויסגעקוקט, וי עם צץ­פלאמט זיך דאָס פילפארביקע ליכט פין די ברענענדיקע קרענץ, וואָס די אוויא­טארן ווארפן. אראָפּ כדי די פינצטעוע שטאטדקווארטאלן צו באלויכטן.

דעם יינגלס שארפע אויגן קוקן אין אלע עקן פונעם קעלער. פּלוצים, אין טראסקען פֿון. דיי באמבעס,' קנאקן פונעם אָפּװוער-פייער, טוט ער א צי זיין מאמען. ער האָט דערזען זיצנריק אויף. א באקוועם בענק? דעם'יהער ריכארד ווינעאנו, דעם גרויסן אימפּאָר­טער פון איטאליענישער באנוול, דעם נאָענטסטן געשעפטס-פריינט פונעם טא­

טנס. געוועזענעם. בעליהבית. ביי יעדן קראך, בי! יערן טראסק ווערט ווינעאנו אזוי דערציטערט. און ער ווערט עפּעס אזוי. מעסיק קליין, אז עס דאכט זיך

זייט 8

אויס, אז זיין דיקער קאָפּ וואקסט פּלן­צים צונויף מיטן בויך. ווייזט אויס, אז. זיין לעבן איז אים זייער ליב! פּאסקודנער מענטש! ער באנעמט זיך ארגער ווי די אל?טע פרוי, וואס וויינט שטיל? אין זיך לעבן זיי.

דער באמבארדראמענט שטילט זיך, רי סירענעס גיבן באלד צו וויסן, אז די סכנה. איז פארביי. עס ווערט לעבעדיקץ אין קעלער. מען שליסט אוֹיף די קעלער­טירן. א פרישער לופט-צוג כאפּט זיך אריין. מענטשן שטופּן זיך צו צום ארויס­גאנג.

עמעצער טוט דאָ א רוף, כדי דער עולם זאָל הערן: די אמעריקאנער און ענגלטנ­דער וועלן אונדז ראטעווען.

משה איז גאר נישט מסכים דערמיט נאָר איידער ער קען עפּעס זאָגן,. האט אן אנדערער שוין אָפּגעענטפערט,--­ווייזט אויס אן ארבעטער. ואס האָט ער נאר געזאָגט מיט זיין הילכנדיקן קול; /ניין, ניט ריִכטיק! ראטעווען װײַט אונדז דער סאָוועטן-פארבאנד מיט זיין העלדישער ארמיי!" דער איז זיכער איינער פון דער פּארטיי, קלערט ביי זיך משח.

חו:

ריכארד ווינעאנו האָט שוֹין פארגעסן זיינע טויט-אנגסטן וואָם ער איז אוֹים­געשטאנען. צוריק מיט א פֿאָר ונעס, הערנדיק די ווערטער פונעם ארבעטע-, ווערט ער ווייס וי קאלעך. ער דריקט צו­זאמען די פויסטן. ווער וואגט דאָ צו רעדן פון די באָלשעוויקעס? ווו איז די סינוראנצע! װו איז די פּאָליצײ! נאָר קיינער הערט אים נישט,

שטיל און ערנסט גייען אחיים מוטער און זון דורך די טונקלע גאסן. דאָ איז קיין גרויסער שאָדן נישט געשען. א בראנר? באָמבע איז געפאלן אויפן דאך פון דער אפּטייק אויף דודעשט און מען האָט דאָס פייער תיכף געלאָשן. אָבער אין די אנדע? רע קווארטאלן, ווער ווייסט וװואָס ס'אין געשען!? וויפיל מענטשן זענען דאָר

דערהרגט געוואָרן! וויפי? זענען ווידעוי געבליבן אָן א דאך איבערן קאָפּ!

צילו ווייסט אז זיפצן און קלאָגן העלפן נישט. מען מוז קעמפן. א כוואליץ פון ליבשאפט כאפּט ארום איר הארץ, א געפול פון דאנקבארקייט פאר איר זון. זי זאָגט צו אים צערטלעך: מיר זענען איצט חברים, װואָס קעמפן איניינעם;

יא, מאמע,--- ענטפעהט דער זון,--­מיר זענען חברום און די פארטיי פירט אונדז,

נאָך דעם אוונט, זענען פארגאנגען עט­לעכע חדשים. אין דער צייט האָט מען ארעסטירט די חברים פון משה'ן. מען האָט זיי געפּייניקט, געשלאָגן, קיין װאָרט, האָט מען ניט געקענט ארױיפפּרעסן פון זיי. די תלינים האָבֿן נישט געקענט ברעכ זייער מענטשלעכע ווערדע און נישט וע­קענט פארטונקלען זייער איבערצייגונג, אז זיי פירן א גערעכטן קאמף. ווי מען האָט די שילער פארמשפֿט צום טויט איז זייער העלדישקייט געוואקסן. זיי האָבן זיך ניט געלאָזט פארבינען די אויגן. רויק האָ­כן זי דערווארט די קוֹילן, באנריסנדיק צום לעצטן מאָל די זון, ארויסשרייענוייק מיטן װאָרט זייער גלויבן אין דער פארטיי.

גרויםס איז געווען די ווייטיק פון די חברים, נאָך גרעסער זייער שטאָלץ אוֹיס די געפאלענע העלדן.

ביז זייעך לערער האָט געזאָגט צילין; ,ס'איז נישט אומזיסט געווען. די פּארטיי פירט אונדז צום זיג, צו א וועלט פון גערעכטיקייט, פון פרידן. איכעררעם:. נישט שטיין בלייבן, וי דער שונא װאָלֿט געװאָלט, נאָר ווייטער קעמפן".

און צילי האָט געענטפערט: ,יאָ, מען טאר ניט שטיין בלייבן! מען מוז וויי­ קעמפן...-ביז צום זיג!... ביז צום פרידן!" י

הערט יערן שבת א זייגער()/2

די יידישע ראדיאָ"אוידיציע אויף די פּאַסטנס ראדיאָ ראָמעניא אויף וועלן-לענג 5 מ. און ראדיאָ בוקארעשט-!/ אויף 285 מ.