זייט 2
צום
יל פרץ
י. ל, פרץ איז געבוירן געװאָרן אין זאמאָשטש, בי לובלין, אין אן אָנגעזעענער שטרענגמתנגדישער משפּחה. שרייבן האָט ער אָנגעהויבן יינגל ויז אין פּויליש און העברעיש, װאָס האָט אים אָבער נישט באנרידיקט. פּרץ אליין דערמאָגט װעגן יענער צייט: ,אָנגעהויבן האָב איך צו שרייבן פּֿויליש(גאָרנישט געדרוקט, פארברענט)-- אן
אינטערנאציאָנאלער מאָמעגט
געווען... אװעקגעװאָרפן, פרעמד געװען, אָנגעהויבן העברעיש, געפילט--נישט לעבעדיק, אריבער צו יידיש"'.
זיין אומפארגעסלעכע ,,יידישע ביִבליאָטעק"י, האָט פארהילכט די פארשלאָפעבע יידישע גאס מיט א נייעם מונטערן קלאנג. נאָכמער מונטערקייט, גאָכמער ליכט און קלאנגען פלייצן ארויס פון זיינע ,,יום-טוביבלעטלעך"' אין ועלכע מיר געפינען צום ערשטן מאָל אין יידיש, דעם יידישפיינעם בוי פון א דערציילונג, די רייצנדיקע פּאָרם פון א נאָװעלע, דעם אראָמאט און גלאנץ פון דעם געשלייפטן יידישן װאָרט און גלייכצייטיק אויך דעם דערפרייענדיקן אָנזאָג, די שאלנדיקע בשורה פון א נייער צייט, פון א גיי
עם ליכטיקן טאָג.
חיים איז א טרעגער.
{אז ער גייט דורך די גאם, איינגעהווקערט אונטער'ן קאסטן סחורח, זעט מען אים נישט ארויס; עס דאכט זיך, אי דער קאסטן גייט אליין אויף צוויי פים... דאָס שווערע אָטעמען הערט זיך דאָך פון ווייטנס!
דאך-- אָט לייגט ער אָפּ די לאסט, באקומט זיינע עטלעכע גראָשן; ער גלייכט זיך אויס, אטעמט שטארק אָפּ, בינדט אָפּ די פּֿאָלעס, ווישט זיך אָסּ דעם שוויים פון פּנים, גייט גלייך צום ברונעם, טוט א פּאָר שלינג וואסער און לויפט אין הויף אריין,
ער שטעלט זיך נעבן א וואנט, הויבט אויף דעם ריזן-קאָפּ אזוי, אז דער שפּין באָרד מיט דער נאָז, מיטן דאשעק פונ'ם היטל, קומען אויס אויף איין שטח,
ער רופט;
-- חנה!
פון אונטער'ן דאך עפנט זיך א קליין פענצטערל, און א קליין ווייבעריש קעמפּל אין א ווייסן ציפּיק ענטפערט;
חוים?!
דאָס פֿאָר-פאָלק קוקט זיך גאנץ צופרידן אָ|; די שכנים זאָגן: זיי קעטשקען זיך. חיים ווארפט ארויף זיין פארדינסט, איינגעוויקלט אין א שטיקל פּאפּיר. חנה כאפּט עס אין דער לופט; עם איז איר נישט דאָס ערשטע מאָל.
--א בריה נפלאה!--מאכט חיים, און האָט גאָר קיין חשק נישט אוועקצוגיין.
= גיי, גוי,. חיים!-- שמייכ?ט זי, -- איך קאָן מיך נישט רירן פון קראנקן קינד... איך האָב צוגעשטעלט דאָס וויגל צום קוימען... מיט דער האנט שוים איך מיטן פָוס וויג איך... װאָס מאכט עס, נעבעך? בעסער! געלויבט איז גאָט! און הענע? ביי דער נייטאָרן!
2:
פראגמענטן פּון;
ו) ,ליטעראטור אוו דעבןי.?,;צײין צײראַפּע און בי אונדו אונטערן אויוון".
ראָס וענען צוויי פּובליציסטישע ארסיקלען פון פרצן. ראָס ערשוטע איז א פאםפּלעט קעגן די בבועתריקע פרומאקעס, וועלכע פרעריק) פּארן עולם ער זאָל גוס און פרום זיין און זאָגן אים דערפאר צו עזלס-הבא, גאר זי אליין... זענען עולטהוהניקעס װאָס לאָזן זיך װוילגייען. צןליב רעם, זאָגן זי זיך נישט אָפּ פון אי זעלכע עברהלעך וי+ שווחד(כאבאר. באקשיש), מסירה, א. א. ו...
ואָס צװייטע איו אויך א פֿאמפלעט, װאָט באביט ויך אויף רער ארבעטערפראגע, בווגע ,,שטיצװײ די ארבעטער אין ארט:ישראל דורך יאמלען(רבוֹח. די ואך. אט ברייט צעלייגט געוואָרן אויף דער גאעצער ברייט. פון רער אמאָליקער העברפישער צייטונג, המליץ". רעדלסטירער,. בייגט. יירו. קהלס רייט האײַבן-ערי ווייך רי ואך אויסגפעוצט ועגן אייגפגע, פערועגלעכע 3װעקן. אָבער, װי אקטועל דרי ויאך איז נאָר הײיגט בו טאָג. אין דער געבעכריקער לאגע פוו ארבעטלאָזיקייט אין וועלכער עס געפיגט ויך הייגט דער יירישער ארבעטער אין ישראל, ווערט ער --אין בעסטן פאל---.געשטיצטי יורך: חלוקה, גרבּות, קבבח..,
נאָר מיינט נישט אז אונדזער רב איוז בטבע אזוי! אז פון די אמאָליקע פּרושים;מיט נעגל און באקציין וענען לעמער געוװאָרן, אז אין אונדזער װיינגאָרטן אויפן גרונד פון ,,אתה בחרתנו", געמיסטיקט מיט נאציאָנאליזם, וואקסן נישט קיין טאָרקוועמאדאָס! און גלייך מיט פּאפּירנאָ'ס האָן אין ,מִשלִי הזמן" טענה'ט דאָס שטילסטע רב"ל, אונטער פיר אוינן מיטן רבונו ש? עולם. און פרענט:
פאר װאָס האָסט אונדןז נישט געגעבן
ריינע דונערן און בליצן?
אֶך, װאָס העלפן שוואכע דרשות
אֶן די נעגעלעך מיט שפּיצן?
גיב צוריק אונדז דאָס גיהנם דאָרטן אויבן, דאָ אויף דר'ערד! גיב אונדו מלקות, ארבע מיתות, העק און שטריק, שפּיז און שווערד!
יל פרץז
כאטש א קליינע גילאָטינע!
גיב אונדז כוח נעג?, הערנער| וועל-מיר רייניִקן דיין גאָרטן, װע? מיר רייסן אויס די דערנער|
אֶט, דאָ איז דער הונט באגראָבן! קיין איינציקע פּֿיאָוקע וועט קיין איינציקן טראָפּן בלוט נישט אויסזויגן,
כליזמן זי ליגט אין באנקע... יי קלעבט זיך צו מיסן. חנעוודיקן עס צום, גלאטן גלאָן, און שאָק?ט זיך
אזוי אומשולדיק ריין, אזוי גוט און
פרום, אז עס כאפּט אָן ביים הארץ! קיין צורת מטבע. קיין צויי נישט ציילן! נאָר פּרווו בינד אויף דאָס שטריק?, נעם זי ארויס פון תפיסה
און שטע? זי דיר אויפן ליב|!
פּרוווט גיט אונדזערע רבנים די ממשלה אין די הענט אריין, וועט איך שוין זען, וי אזוי די פֿאסטוכעס פּאשען די שאָף! און אפיל היינט, אין היינטיסן דור, דא כיי אונדן, ווו דער רב האָט נאָר א פּראווע אויף קדושין, מילה און שטרייט?, האָט זיך דאָך געפונען א רב'ל, װאָס האָט אָבגעמסר'ט זיין אייגן קה? מיט בל? ישרא? צוזאמען: אז אָן רב, קיטל? און טלית שווערן אלע יידעלאך פֿאלש, װאָרן. װאָרן אז דער רב קומט צו דער שבועה כאפּט ער א רוב? פארן וועג!
געמט דאָס אייגענע רב? און שיקט עס איכער קיין ירושלים, ניט אים א ממשלה איבער קה? דורך דער חלוקה, גיט אים א שטיק? דעה ביים טערק, װעט ער ליינן ראָטשילדן אין חרם אריין פאר שקאָלעם. פארשיקן אפילו יעבצו אויף טערקישיסיביר און מעשים טון וי די יידישע יאָאנא ד'ארק--די בריסקער רביצן! ער וועט אפילן שותפות מאכן מיטן טערק אין {עבודת הבורא"; דער טערק וועט שלאָגן מיטן באמבום אין דער פּאָדעשווע אריין פּון היגטן ארויף, דאָס רבל? װעט קלאפּן במק? ורצועה, מיטן שופר און שוליקלאָפּער, אין קאָפָּ אריין, פון אויבן אראָפּ און אזויערנאָך װעט זיך אם בעסטן דערהאלטן דאָס ,פּינטעלע ייד" אינעם יידישן הארץ אין דער מיט!
*
סטן געבוירן-טאג פון יצחק לייבוש פרץ=||
שאלת הפּועלים--- די ארבעטע- פרא" גע. און אייראָפּע, אז א בע?-בתישער מענטש דערמאנט זיך אין דער פראגע, ציטערט אונטער אים הענט און פיס... קיין פרומער ייד שרעקט זיך נישט אזוי אלול פארן שופר, און אויף דער עלטער פארן קבר מיטן מלאך דומה, וי דאָרט א פאבריקאנט פארן הונגעריקן ארבעטער! דער בע?-הבית ווייסט, אז דער ארבעטער איז קיין פּױער נישט און האָט גאר קיין חשק נישט אויסצופאסטן זיך דאָס ליכטיגע גן-עדן... אז ער איז הונגעריק, יל ער שוין נישט מודה זיין, אז דאָס האָט אים גאָט היינט קיין ברויט נישט באשערט, נאָר ער מיינט, אז דער פאבריקאנט האָט א קישקע אָן א דנאָ.. אז דאָס ווייב ווערט אים קראנק, אז די קינדער הייבן אַן הוסטן זאָגט ער שיין נישט, וי א מאָל אין די גוטע, גאָלדענע יאָרן, אז עס איז איין אָפּקומעניש פאר די זינד, שלאָגט זיך שוין נישט צום הארץ אריין און לויפט שוין נישט צום שטריימ? עס זאָל אים ארויסגעבן א תשובה... אים דאכט זיך גאָר, אז זיין דירה איז שולדיק, אז ער וווינט אין נאסן קבר! און עס דאכט אים, אז דער פאבריקאנט איז אים סחויב אויפצושטעלן א הויז!... אז זיין זון מוז צו 10 יאָר גייען אין פאבריק אריין ארבעטן,:לויבט ער שוין נישט וי א מאָל, אז ארבעט איז א הייליקע זאך, אז פאר דער ארבעט צאָלט מען אויף יענער וועלט, נאָר ער איז בייז פארוואָס האָבן אנדערע נימנאזיום און אוניווערזיטעט און דערנאָך א גוטע שטעלע... און זיינע קינדער נישט! ער זאָגט נאָך, אז די פאבריקאנטן קאָנקורירן אויף זיין חשבון, און דריי פערט סחורה איז זיין שווייס און בלוט...
און אז עטלעכע מיליאָנען מיינען איז ביטער וי נאל!
נאָר דאָס אלץ איז אין אייראָפּע... בי אונדז איז פון דעם אלעס קיין זכנישטאָ, מיר האָבן קיין פאבריקן גישט, קיין ארבעטער גישט... מיר קענען, דאכט זיך, רויק שלאָפן... און דאך האָבן מיר א קליין;שאלת הפּועלים"... א קליינס, א חגעוודיקס... צום קושן!
מיר שטיצן די ארבעטער אין ארץ ישראל...
שלוםיביף
= יאסל?
-- אין חדר.
חיים לאָזט צוריק אראָפּ די באָרד, גייט אוועק און חנה קוקט אים נאָך, ביז ער ווערט פארשווונדן.
דאָנערשטיק און פרייטיק דויער לענגער,
--=- וויפ? האָסטו דאָ אינ'ם פּאפּירל? --- פרעגט חנה.
-- צוויי און צוואנציק גראשן.
-- איך האָב מורא, עס איז ווייניק!
-= װאָס דארפסטו דען, חנה?
= פאר א זעקסטער שמירעכץ פאר'ן קינד, פאר עטלעכע גראָשן ליכט, חלה האב איך שוין... פלייש אויך, אנדערטהאלבן פונט... גו--- בראָנפן אויף קידוש!... הײינט דארף מען נאָך עטלעבע דרענגלעך!
-- דרענגלעך ווע? איך דיר שוין שאפן, עס מוז זיין אויפ'ן מארק.
= דארף איך נאָך...
און זי רעכנט אויס, וואָס זי דארף נאָך אלץ אויף שבת. סוף כ? סוף בלייבט: אז מען קאָן קירוש מאכן איי בער חלה, און אז אָן א סך זאכן איז זיך גאנץ לייכט צו באגיין,
דער עיקר איז--- בענטשרליכט, אויך די זאלב פֿארן קינד!
און פונדעסטוועגן, אז גאָט העלפט, די קינרער זענען געזונט, די מעשענע לייכטער--- נישט פארזעצט, בפרט, אויב עס איז דא נאָך א קוג?-- האָט דאָס פּאָר-פאָלק גאָר א פריילעכן שבת!
ווארום חנה איז א בריה נפלאה צום קוגל!
שטענדיק פעלט איר עפּעס; דא מעל, דא אייער, דאָ פעטס. און צום סוף
עַס
קומט ארויס א פעטער, א זיסער, א מחיה? דיגער קוגל; ער צעגייט פּשוט אין אלע אברים!
-- דאָס קאָכט דער מלאך,--- ואָנט חנה, און שמייכלט פאר נחת,
-- יאָ, א מלאך, אוודאו א מלאך!--לאכט חיים,-- דו מיינסט, אז דו ביזט א קליינער מלאך, אז דו האלטסט אויס פון מיר און פון די קינדער... וויפ? מאָל טוען זיי דיר אָן צרות, איך ווער אמאָל בייז... נו, איך הער עפּעס א קלִלה פון דיר, וי אנדערע ביי די ווייבער? און באשר, דו האָסט א סך נחת פון מיר? דו און די קינדער גייען נאקעט און באָר. וועס... צו װאָס טויג איך? נישט צו קודוש, נישט צו הבדלה, איך קען אפילן נישט רעכט קיין זמירות זינגען...
-- כיזט פארט א נוטער טאטע, און א גוטער מאן!-- האַל?ט זיך חנה ביים איריגן,--- אזא יאָר אויף מיר און אויף בל ישראל... איך זאָל מיך נאָר עלטערן מיט דיר, רבונו ש? עולם!
און דאָס פּאָר-פאָלק קוקט זיך אין די אויגן אריין אזוי גוט, אזוי ווארעם, און אזוי מיטן גאנצן הארץ, אז עס דאכט זיך, זי זענען ערשט פון אנָנטער דער חופּה אפיר...
עס ווערט נאָך פריילעכער ביים טיש...
נאָר נאָכ'ן שלאָף נייט חיים אין קלוינעם שולכן אריין הערן תורה.
דאָרט לערנט א מלמד מיטן פּראָסטן עולם /אלשיך". עס איז היים, די פּנימ'ער זענען נאָך פארשלאָפן; איינע-ר כאפּט נאָך א דרימל, דער צווייטער לֿאָזט ארויס א הויכן געניץ; נאָר ראפּטים, ווען. עם קומט צום רעכטן אָרט, מען שמועסט פון יענער וועלט, פון גיהנום, ווו מען
שמייסט די רשעים מיט אייזערנע ריטער; פון ליכטיקן גן-עדן, ווו די צדיקים זיצן אין גאָלדענע קרוינען און לערנען תורח... דעמאָלט ווערן אלע אויפנעלעבט; רי מיילער= אפן, די מּנימ'ער רויט... מען הערט זיך איין אָן אן אָטעם, װאָס עס וועט זיין אויף יענער וועלט!
חיים שטייט געוויינלעך בכיים אויוון, ער האָט טרערן אין די אויגן, עס ציטערן אים הענט און פיס; ער איז אינגאנצן אויף יענער וועלט!
ער ליידט צוזאמען מיט די רשעים; באָדט זיך אין הייסער סמאָלע; ער וועט געואָרן כף הקלע, קלויבט שפּענער אין וויסטע וועלדער... אלץ לעבט ער חורך, און עס באדעקט אים דער קאלטער שווייס... פאר דעם האָט ער שפּעטער נחת גלייך מיט אלע צריקים: דאָס ליכטיקע גן-ערן, די מלאכים, דער לויתן, דער שורהבור, און אַלֶע גוטע זאכן, שטעלן זיך אים פאָר אזוי לעבעדיק און אזוי בולט, אז ווען דער מלמד ענדיקט, גיט א קוש און פארמאכט דאָס ספר, כאפּט ער זיך אויף וי פון א חלום, טאקע ווי פון יענער וועלט.
= א,-= כאפט ער שווער דעם אָי טעם, װאָס ער האָט איינגעהאלטן ביי דער גאנצער צייט,--- רבונו של עולם! באטש א פּיצ?, כאָטש א בראָקעניו עולם הבא.., פאר מיר, פאר מיין ווייב, און פאר אלע מיינע קינדערלעך!
און דעמאָלט ווערט ער טרויעריק; ער פרעגט זיך: ,אימשטיינס געזאָגט, פון װאָס, פאר וואָס?..."
איינמאָ? איז ער נאָכ'ן לערנען בוגעגאנגען צום מלמד;
--ירבי,י-- ואָגט ער, און זיין קו?
נר.' 131
טאָג טעגלעך גייען אין ,,המליץ"
נדבות אויף די פּועלים!
און עם איז א גוטע זאך! אויסער װאָס די ארבעטער וועלן א מאָ? עפּעס האָכן פונעם געלט, איז דאָס דערוויי? דו בעסטע רעקלאמע, וואָס אמעריקע פאר" מאָגט עס נישט!
עס האָט א יונגער שנעק ערגעץ א דרשה געהאלטן און עס ווי? קיינער דעריבער אין צייטונג קיין װאָרט נישט שרייבן... שרייבט ער אליין: ,וויי? איך האב אין האציפּ?אֶץ פאר די משכילים אין שטאט א דרשה געזאָגט און אלע זענען שיער אויסגעגאנגען--- שענק איך 8 נדולים לטובת הפּועלים". דער ,המ" ליץ". דריקט און די וועלט קלינגט מיטן נייעם בעל-דרשן.
שאלת הפּועלים איז אפילו א סנולה אויף פּראקסע פאר א יונגן דאָקטעך; אויב ער האָט נאָר א גוטן פריינד, וועט שוין אֶן אים דאָס פובליקום נישט פארגעפן...
א ליטעראט האָט פארקויפט= נישט די פעדער, די איז שִׁוין כלאנג פערקאניעט... גאָר זיך אליין, פאר עטלעכע רובל נדן! ווער װאָלט געוווסט דערפון? שאלת הפועלים! 20 נומערן דורכאנאנד ווינטשט מען אים, און פאר יעדן ווונש קריגן די ארבעטער ח"י גדולים...
און עס וואקסט פון טאָג צו טאָג{... די גבירה האָט דעם גביר געוואָרפן א ראָנדעל אין קאָפּ אריין: האָט זי געטראָפן, שענקט דעם גבירס מוטער, ד. ה. דעם גבירס שוויגער ח"י גדולים! האָט זי נישט געטראָפן-- שענקט די רינסט, ואס האלט מיטן בעליחבית, ח"י גדולים! גייט די דינסט אוועק דיקער וי זי איז געקומען, שענקט דעם בעליחבית א גוטער פריינד ח"י גדולים...
נו, זאָגט אליין, קען אזא שאלת הפּועלים עמעצן שאטן?
מען זאָגט אז דאָ האָבן מיר אסך אָרעמע בעלי-מלאכות, אז פאר דעם געלט וואָלט מען זיי געקענט ווארשטאטן מאכן, ניי-מאשינען קויפן...
עס קאָן זיין, נאָר מיר קענען נישט אנדערש, מיר מוזן האָבן אונרזער אייגן, היימיש ווארם, שטי? שאלת הפּועלים"י!
שִ
יי יו וי יי
ציטערט,--- גיט מיר אן עצה, איך זאָל זוכה זיין צו האָבן עולם הבא|
-- לערן, מיין קינד, תורה!-= הערט ער א תשובה.
-- איך קאָן נישט!
-- לערן משניות... עין-יעקב, כאטש
פּרק...
-- איך קאָן נישט!
-- זאָג תהלים!
-- איך האָב קיין צייט נישט!
= האוון ערנסט!
-= איך פארשטיי נישט, װאָס איך דאוון!
דער מלמד קוקט אים אָן מיט רחמנות. ואס ביסטו?--- פרעגט ער, א טרעגער. נו, זיי משמש תלמידי חכמים, װאָס הייסט? טראָג, למשל, אלע פארנאכט אין בית-המדרש אריין א פּאָר קאנען וואסער, די לומדים זאָלן האָבן צו טרינקען...
חיים ווערט דערפרייט,
-- רבו, האט ער ווייטער נ;עז פרעגט,--- און מיין ווייב?
-- אז דער מאן זיצט אויף א שטו? אין גן-עדן, איז דאָס ווייב זיין פוסיבענקעלע.
אז חיים איז אהיים געקומען הבֿדלה מאכן איז חנה געזעפן און געזאָגט ,,נאָט פון אברהם". אז ער האָט זי דערזען, האָט אים עפּעס אָנגעכאפּט ביים האַרץ.
-= ניין, חנח,--- פאלט ער צו איך צו,---איך ול נישט, דו זאָלסט זיין מיין פוס-בענקעלע... איך ווע? מיך אראָפּבוין צו דיר, איך על דיך אויפהויבן און זעצן דיך נעבן מיר. מיר װעלן צוזאמען זיצן אויף איין שטול, וי אצוינד... עס איז אונדז אזוי גוט צוזאמען... הערסט, חנה, דו מוזט זיצן מיט מיר אויף איין שטול... דער רבונו של עולם װעַט מוזן כאשטיין!:
יד-י= יי-.:+ו..==
- יה ט-- ט=== יט
װ
-און
און| האָסע און
באפ שער אונן דער װאָס ען,
זי ן און מ
נאָר. -אויב דיין נ
וועלן ארום
פר' ליא; שאן; ביסטו מאי( קלוזש סיגעט סאטויוני, 2