נר. 131

יי 0

)איקוהיבלעטער"

ה. א. שטאָלפּער: ,,ליכט אין אונדזער לעבן

(פארלאג פאר ליטעראטור און קונסט פונעם שרייבער-פארבאנד פון דער ר. פ. ה)

דער שרייבער, דער דיכטער, דער יינם­טלער, זענען מענטשן װאָס די אויסער­לעכע וועלט, די געשעענישן מאכן א טיפן איינדרוק אויף זייער באוווסטזיין אויס זייער געוויסן. אָבער זיי באחאלטן נישט די דאָזיקע איינדרוקן און געפילן אין זיך נאָר זיי גיבן זיי ווייטער איבער דורך זייערע שאפונגען. נאָר יענער קינסטלער, שרייבער, דיכטער קאָן שאפן דויערהאפטע ווערטן, וועלכער אידענטיפיצירט זיך מיט די פרייהייטס-שטרעבונגען, מיטן זאמף פון זיין דור. אויף וויפ? א שעפעה פון ליטעראטור אָדער קונסט באטייליקט זיך מער אינעם דאָזיקן קאמף, אויף אזוי פיל איז זיין שאפונג א לעבעדיקערע א דוי­ערהאפטע און שפּיגלט אָפּ געטרייער די צייט אין וועלכער ער האָט געלעבט, און מיטגעהאָלפן זי איבערצואנדערשן.

לויענענדיק דאָס נאָר ואס דערשינענע בוך?לידער פון ה. א. שטאָלפּער, פילט מען אז דער דיכטער?עבט מיט דער צייט, זיינע לידער אטעמען מיט די גע­שעענישן, און זענען געווידמעט דעם הוֹי­כן צי? פון דעם רוב מענטשן פון דער וועלט--- דעם שלום; זיי דריקן אויס זיין האַס, זיין צאָרן קעגן דעם שונא פון דער מענטשהייט, צום בלוט-דורשטיקן אימפּע­ריאליזם.

ס'איז זיכער נישט קיין צופאל וװואָס דאס ערשטע ליד ,אין דיר איז מיין גלויבן", איז געווידמעט דער זיגרייבער סאָוועטישער ארמיי. אין אונדזער צייט, אין וועלכער ס'איז פֿאָרגעקומען דער רי­זיקער געראנג? צווישן לעבן און טייט, צווישן ליכט און פינצטערניש, צווישן פרייהייט, און קנעכטשאפט, קאָן דער ריכ­טער, און דערצו נאָך א יידישער דיכטער, נישט פארשווייגן זיינע געפילן פון דאנק­בארקייט פֿאר דער סאָוועטישער ארמיי, וועלכע האָט צעשמעטערט די היטלע­ריסטישע חיה און האָט מיט זיך גע­בראכט די באפרייונג, די האָפענונגען פון לעבן, פון א ליכטיקער צוקונפט.

ווען די פאשיסטן האָבן זיך איזדיע­קעוועט, האָט יעדער מענטש געהאָפט אז די. סאָוועטישע ארמיי וועט באזיגן דעם שונא. -און. דו ביסט געקומען, געשענקט לעבן און

פרייהייט און ליכט פאר הערצער און וארעם פאר שטיבער, האָסט קינדער געגלעט מיט מאמעשער צארטקייט, און זקנים באנרייט פון מורא און פיבער" (ז' 5) אזוי זעט דער דיכטער שטאָלפּער דעם באפרייערישן מארש פון דער סאָוועטי­שער ארמיי; ווייטער ווייזט ער וויאזוי אונדזער לאנד האָט זיך אנטוויקלט נאָך דער באפרייונג. ס'לויערן אָבער שונאים, װאָס ווילן נישט אז דאָס לאנד זאָל בלו. עו

-זײ װילן זיך באָדן אין בלוט און אין טרערן אוֹן מאכן פון ערד-קייל א פּוסטע, ליידיק אָרט". (ז'.6)

נאָר!

;אויב ס'װעט דיך צװיננען ארמיי פון סאָװעטן

דיין כוח באװייזן דעם שונא אןיפסגיי,

וועלן שטיין אלע פעלקער װאָס ליבן דאָס לעבן

ארום דיר--ארום סטאלין-- פאר שלום און פריייי :(ז' 7.)

ה. א. שטאָלפּערס לידער דערמאנען

די יידישע

דער בוקארעשטער יידישער מלוכה-טעאטער

װעט אויפפירן;

/ווא'ן שאָטן פון פאלמענבוים" אוו ,,דאָס פאָלק זינגטי'

פרייטיק 18 מאי,-מעדיאש; שבת 19 מאי, אלבא-ין­

וא; זונטיק 20 מאי דעווא; שאן; מיטװאָך 285 מאי

מונטיק

ביסטריצא; שבת 26 מאי טערגו-מורעש; מאי טורדא; מונטיק 28 מאי קלווש; קלוזש; מיטװואָך 80 מאי דעזש; דאָנערשטיק 51 מאי

סיגעט; פהייטיק 1 יוני סאטו-מארע; מונטיק 4 יוני,

יוני, קארעי; מיטװואָך 6 יוני,

רעגין; דאָנערשטיק 24 מאי

באיאדמארע; ­סאטו-מארע; דינסטיק 5 אָראדעא.

צומאָל דעם טרויעריקן נעכטן, אָבער נישט כדי צו טרויערן און צו קל?אָגן, גאָר כדי נאָך שארפער ארויסצוברענגען דעם ליכטיקן היינט און צו ווייזן די פּערס­פּעקטיוון פון דער נאָך?ליכטיקערער צו קונפט, צו רופן צו וואכזאמקייט אינעם קאמף קעגן דעם אימפּעריאליסטישן שו­נא, וועלכער קאָן זיך נישט בארויקן אז ער קאָן שוין מער נישט עקספּלאָאטירן. וי פּשוט דריקט ער דאָס אויס אינעם ליר ,שניטער זינגען נייע לידער". ס'איז אמאָל געווען מיין קאָסע שװער אין האנט װי א שטיק בליי. מיין פּנים פלעגן בייטשן בייסן און ברעכן מיר די פּלײצע נ'דריי האָט רעפּובליק געשענקט מיר יאָרן מיר געגעבן נרייע ערד, שפּייען סם װי שלענג קיאבורן(בעלי-יגופים) מיין קאָסע װערט קעגן זײ א שווערד"". מ' 21) דערפאר ווידמעט ער זיין פּען צו מאָ­ביליזירן די מאסן פארן פארטיידיקן ראָס נייע גליקלעכע לעבן װאָס שאפט זיך דא, צום קאמף פאר שלום קעגן דו מלחמה­צינדער און רופט די אנדערע יונגע שריי­בער! ,גערייב פון סאָציאליזם, נון קאמף קעגן קריג; נון ארבעטעל, װאָס העלדיש איבער יאָרן טרעטן כון ברידערשאכט נון פעלקער אין אונדוער רעפּובליק.

װאָס גייט אוֹיף בעסטע װעגן באלערנט כון די סאָװעטן.(,,צו די יונגע שרייבער"" ז'.37)

אין אסך פון זיינע לידער ווערט אי­בערגעחזרט= אלס לייט-מאָטיוו: דער קאמף פאר שלום. די הייסע שנאה קעגן די מלחמה-צינדער, וויי? דאָם איז היינט די צענטראלע פראגע, װאָס באשעפטיקש מיליאָנען מענטשן. אינעם ליד ,איר גרייט זיך צו מלחמה*!" ווייזט שטאָל­פּער אָן פארוואָס די מלחמה-צינדער ווילן צעבינדן נאָכאמאָ? א וועלט-שחיטה: (איר פילט װי אונדזער אויפשטייג, ברענגט אייך דעם צענאל!

דערפאר װילט איר מלחמה און װויעט װי א שאקאל".

און ער ווייזט אָן אז דעם קאמף פֿאר שלום פירט אָן:

,.דאָס לאנד פון סאָװעטן, פון סטאלין דעם גרויסן באהעלט. אין אים איז דער גלויבן דעם שלום צו רעטן, עס זאָל קיינמאָל מלחמה אויף לעבן מער טרעטן, פאר שלוט און כרייד אויף דער װעלט}

(ז'+)

אין 1949 איז פאָרגעקומען דער אויפה שטאנד אין ווארשעווער געטא. דאָרט האָבן מענטשן, פארשטויסענע מצד די ,איבערמענשטן", אינעם אָפּגרונד, װאָס זענען געווען געשטעלט אויסערן געזעץ, אויסגעשטעלט דעם(רוֹי­זאמסטן אומקום דערמוטיקט דורך די גרויסע נצחונות פון דעם סאָוועטישן פאָלק ביי ראָסטאָוו און סטאלינגראר--­אָרגאניזירט אן אויפשטאנד קעגן די פא­שיסטישע פארכאפּער און באוויזן אז דער מענטש איז געבליבן מענטש אין נאָבלסטן זין פונעם װאָרט. די אויפשטענדלער פון ווארשעווער געטאָ האָבן באוויזן אז זיי פאָלגן די בעסטע טראדיציעס פון דער געשיכטע, די טראדיציע פון קאמף קעגן די אונטערדריקער. מיטן אויפשטאנד אין ווארשעווער געטאָ האָט אָנגעפייט די פארטיי פונעם ארבעטער-יקל?אס; עס האָבן געקעמפט דאָרט יידן, פּוילישע פאר­טיזאנען זענען זיי געקומען צו הילף. דאָס דריקט אויס דער דיכטער אין;

מלוכה-טעאטערס

גענוג שוֹין חברים דעם קאָפּ מיר געבויגן, אין לאָפּעטעס לאָמיר פארװאנדלען די געגל, אין װעלדער פון װארשע לויכטן טויזנטער אויגן לאָמיר אונטער דער ערד צו זײ גענונען די װעגן"'(ז' 10)

ווייל נאָר צוזאמען מיט די פּארטיזא­נער האָט מען געקענט צוגרייטן אזא הע­ראישן קאמף קעגן דעם היטלעריזם,

די יידישע בורזשואזיע, פּֿונקט וי די גאנצע בורזשואזיע פונעם לאנד, זעט אז ביי אונדז אין ל?אנד זענען אויף תמיר פארביי די צייטן ווען זי האָט געקאָנט עקספּלאָאטירן און זיך צעכושעווען אויפן חשבון פונעם פאלק. דערפאר אנטלויפט זי. זי ווי? אָבער מיט זיך מיטנעמען אזעלכע וואָס זי זאָל קאָנען עקספּלאָא­טירן אין ,,צוגעזאָגטן?אנד".. פון דאנען שטאמט די ציוניסטישע פּראָפּאגאנרע. אין זיינע לירער דעמאסקירט שטאָלפּער דעם אמתן צי? פון דער ציוניסטישער פּראָפּאגאנדע. אין ליד ,שבתי-לייב און די וואלן" זאָגט שבתי-לייב; ,,און איך װייס נאָך אז דעל גאָלדמאן װאָס געװען א צאראניסט, איז געװאָרן היינט א גרויסער יידישער נאציאָנאליסט, זוכט משרתמים היינט זיך גייע, פּונקט דער זעלבער װי אמאָל

פאר די גערטנער און נאבריקן װאָס ער האָט אין לאנד ישראליי.(ז' 51)

אין ,די באלאדע וועגן צבי עלנער", דעמאסקירט ער דעם פּרצוף פון די שלום­שונאים, פו! די ציוניסטישע פירער פון ישראל. דער ענטפער קעגן דער ציוניס­טישער פּראָפּאגאנדע איז א פּאָזיטיווער+ ,,קום ריי דיך איין. דאָס איז דער װעג, אין א פאבריק צו א ביוראָ פאק אויס דיין הארץ און בלייב א-דאָ װו.האָרעי' מיטן ,,פריילעכס'' הייגט זענען אויף לעבנלאנג זיך פריינט"

(,,פאק אויס דיין הארץ" ז'.32)

די לידער האָבן אויך א ריי בלױיזן, מיר וועלן אויסרעכענען די באדייטנרי?­סטע. די פאָרם דארף זיין בעסער אויס­געארבעט, וויי? א ליד האָט א גרעסערן קאָמבאטווון כוח ווען עס איז געשריבן אין א שענערער פאָרם. דאָס הייסט אָבער נישט אז מען דארף שטעלן די פאָרם הט­כער פונעם אינהאלט. די פאָרם דארף דערלייכטערן דאָס אויפנעמען דעם אִינ­האלט.

אָפּטמאָ? פילט זיך אין שטאָלפּערס לירער א שטארקער איינפלוס פון אנ­דערע דיכטער. דאָס גייט צומאָ? ביז צום רעפּעטירן כמעט, דאָס וװאָס אנדערע האָבן געשריבן. מיר האלטן דאָס פאר א בלויז. א דיכטער מוז האָבן זיין אייגנאר­טיקייט, זיין אייגענע פאָרם וויאזיי צו באשרייבן די פּראָבלעמען װואָס באשעפ­טיקן זיינע געדאנקען.

חוץ די דאָזיקע בלויזן, איז זייער יוט געקומען דאָס בוך, עס האָט א קאָמבא­טיווע ווערט און נעמט ארום די וויכטיק­סטע פּראָבלעמען פון אונדזער צייט. ווער עס לייענט דאָס בוך וועט צוזאמען מיטן דיכטער פארענדיקן; .נעם ארום דאָס היימלאנד, קוש עס אויף די באקן---אויף דעם שטערן; צו דיין ברוסט דריק יעדעס גרעזל... ס'האָט דאָס היימלאנד זיך פארדיגט עס; און באציר עס מיט דיין ארבעט, און זאָלסט קיינמאָל עס פארלאָזן הערסטו חבר, קינמאָל. קיינמאָל זאָלסטו עס נישט פארלאָזן!!...

ש. שטיין

אין טורנע

דער יאסער יידישער מלוכה-טעאטער

װועט אויפפירן;

ואין שאָטן פון פאלמענבוים", ,,ביים גרינעם גאָרטן

אוז, פיקסן, הינט און קעץי'

1 מאי, פֿעטראָ­

זונטיס 27 דינסטיק 29 מאי שאן; זונטיק 8 יוני

(פּופּן-ספּעקטאק? פאר קינדער).

זונטיק, דעם 20יטן מאי בוהוש; מונטיק דעם 21-טן מאי טערגו-נעאטץ; דינסטיק און מיטוואך, דעם 238---22-טן ימאי פיאטרא-נעאמץ; דאָגערשטיק דעם 24-טן מאי פאָק­פרייטיק דעם פֹפֿיטן מאי

טעקוטש; שבת און

זונטיק דעם /26-2יטן מאי נאלאץ; מונטיק און דינס­טיק, דעם 28-29יטן מאי בראילע; מיטוואָך און דאָ­גערשטיק, דעם 80-91יטן מאי בערל?אר.

יי עשינאמאטא אפ אמאאנמע ןואג א גנוע: ,-:,,.,,,,.,

אבא ריבער

ר ו ת

---קיין איינציקע רגע פארלירט נישט דעם אטעם, עס שפּראָצן די פעדים די דינע פון שטאָל,

און שרייפלעך זיך שיטן און שיטן אָן צאָל... לעבן דער דריי-באנק נומער דרוי--­

רות, שלייפט די מעסערס אויפסניי,

קוים זיבעצן יאָר אלט, נאָר ווער וואָלט געזאָגט, אז רות האָט נישט איינמאָל--- חברים דעריאגט, געלויבט זי דער מייסטער, פארוואָס זי ניט לויבן? אז רות האָט איר נאָרמע אויף דאָפּלט געהויבן|! און ס'האָט אויך גאווריל איר נאָמען דערמאנט, און זי פאר א ביישפּיל געוויזן.

און ס'האָבן מיט שטאָלץ די חברים געלייענט אין ,סקינטעיא" איר נאָמען פארשריבן.

א א א

נישט ווייט פון פאבריק איז א גאָרטן פאראן, פארבלאָנדזשעט א באנק ערגעץ ווייט-- און עס זיצט דוד און רות, און מער קיינער.

-= נו זאָג מיר איך בעט דיך, נו ענטפער מיר רות,

צי װילסטו מיר אלץ נאָך נישט גלייבן?

נאָר דיר צוליב כ'ארבעט, דאָס ווייסטו גאנץ גוט,

זוייל דו, און נאָר דו ביסט מיין לעבן,

איך ווארט אויף דיין ענטפער, איך ווארט אויף דיין יא, זיין וועט פאר מיר דאָס די גליקלעכסטע שעה!

-= דו ווארטפט אויף מיין ענטפער?--- האָט רות אים געשמייכלט, דו ווייסט אז איך ליב דיך, זיי זיכער מיט דעם...

נאָר זאָג מיר: פארװואָס ביסטו אויך נישט א שלאָנלער? צי קענסטו דעם היינטיקן קאמף נישט פארשטיין?

צי פילסטו נישט אויכעט דעם כוח װאָס וואקסט אלץ, ווען ס'ווערן פון שטאָלענע שרייפלעך, מאשינען...

איך ארבעט, וויי? ארבעט,

הייסט לעבן, הייסט שלום געווינען.

דאָס זעלבע איך פאָדער אצינד אויך ביי דיר,

אזוי פּרווו דיין ווילן באווייזן.

זאָלסט גלייכצייטיק ליבן די ארבעט, די מי,

די דרייבאנק--- װאָס טאָקעט דאָס אייזן,

האָט דוד געשוויגן, געשוויגן פארטראכט...

א א= לעבן דער דריי-באנק נומער דריי רות, שלייפט די מעסערס אויפסניי. ווארפט פרילינג דעם שיין דורך די פענצטער אצינדער און ס'קלאפֿן מאָטאָרן מיט אימפּעט, געשווינדער, לכבוד דעם יום-טוב, דעם טאָג 8יטער מאי, די ליבע באווייזן פאר אונדזער פּארטיי. לעבן דער דריי-באנק נומער פיר, שטייט דוד, וי שטענדיק, און קוקט נראָד צו איר. איז ליכטיק איר פּנים און שטאָלץ איז איר בליק, און וויפיל זי שלייפט נאָר, ס'איר אלץ נישט גענוג. די הענט אירע צארטע, קיין רגע נישט רוען. ביי רות בלייבט נישט קיינמאָ? שטיין די מאשין. טראכט דוד: קען זיין אז רות איז גערעכט, איך האָב מיר קיין חשבון געגעבן. ס'א קערן פון ליבע און ארבעט פאראן--­דעם קערן, מ'מוז פּרווון געפינען. האָט דוד צו יעדן באזונדער געקוקט, אין אויגן געלייענט פון חברים די ליבע צום שרייפפ װאָס דרייט זיך געשווינד; א ליבע װאָס גלייך איז--- וי מאמע צו קינד, דערמאנט זיך אֶן געכטיקן קעלער, די ווארשטאט; וי שווער האָט געווויגן די פיי?--- וי א שטיין, האָט דוד זיין דריי-באנק איצט אָנגעקוקט בעסער אין איר, וי אין שפּיג?, זיין לעבן דערזען. איז דוד געבליבן א רגע פארשעמט, וי ס'װואָלט זיך דאָס הארץ אים געעפנט. ס'האָבן צו אים שרייפלעך מיט ליבע געקוקט, ער האָט אין דער האנט זיי מיט ליבע געדריקט. ..-און ס'הויבט אֶן זיין דרייבאנק די שטאנגען צו דרייען, די מעסערס די שארפע צוֹ שניידן װאָס שנעל! פארמעסט זיך זײין גבורה און רויש פון מאָטאָרן און שרייפלעך זיך שיטן און שיטן אָן צאָל. די טאוו מיט שטריכן מיט רויטע ווייזט אָן, אז דאָס-מאָל האָט דוד גענומען די פאָן. ר'האָט קיינמאָל די פרייד נישט געפילט אזוי נרוים /-­ווען ס'האָבן אים חברים געווונטשן: ,,פארוים!" ווען רות האָט מיט כוח די האנט אים געדריקט, ווען דוד האָטי איר האנט אין זיינער געווינט.

א א א

אין גאָרטן אויף דער פארבלאָנרזשעטער באנק, זיצט דוד מיט רות און שמועסן שוין לאנג.

און ס'פּינטלען די אויגן פון בלומען אויף צווייגן, פּאמעלעך די ביימער די צארטע זיך בייגן;

און פיינעלעך שוויפטשען און פייגעלעך פליען

זענ' דוד מיט רות אין די פּלענער פארטון.

--- דוי שטריכן די רויטע אלץ העכער כ'ווע? הייבן אין מעכטיקן רויש פאר שלום און זיג,

ווייל דאָ, כ'האָב געפונען דעם קערן פון גליק,

אין לוב מיר מיין היימלאנד,--- וי דו ביסט מיר ליב דאָ, האָט מיין לעבן אויפסניי זיך צעבליט. צעגיסט זיך די פרייד וי די שטראלן פון זון איצט איר פּנים איר ליכטיקס, פרייזומערדיק לאכט, ווייל רוֹת איז באוווסט אז זי האָט דעם היימלאנר די שענסטע מתנה געבראכט.

עס