יֹנֵר. 132
;איקוף-בלעטער"
װאָס א יונגער שרייבער האָט צו לערנען פון י.?. פּרץ
,צוויי וועגן זענען פאראנען אין רער ליטעראטוך---האָט געשריבן י.?. פּרִין.-דער שפּאצירגאנג און דער טוריסטןוועג. און אָנגענעם---זאָגט ער ווייטער--איז דער שפּאצירגאנג, כיים ברעג פון זיםס און שִטי? רוישנדיקן טייך, אין שאָטן פון גלייך אפּגעשניטענע אלייען, אויף בלומען וויזן... געפערלעך איז אָפט דער טוריסטןז-וועג. געטריבן פון א ברעגענדיקער בענקשאפט צו דער הויך, זוכט דער טוריסט זיין וועג צווישן פעלזן, אויף די שפּיצן פון די העכסטע בערג צווישן גלעטשערס און אָפּגרונטן",
פרץ האָט אויסגעקליבן דעם צווייטן וועג, דעם געפערלעכן, דעם פארזייטן מיט דערנער, מיט שפּיציקע שטיינער און ווילדע געוויקסן, דעם וועג ארויף צו די הויכן, צום ליכט. פּרץ האָט אויסגעקלוב דעם וועג אויף וועלכן מען צעבלוטיקט זיך אָפֹּט די פיס, מ'מוז אויסקעמפן יעדן שריט און מ'דראפּעט זיך מיט פארווונדעטע פינגער צו די זוניקע שפֿיצן.
דערפאר איז פּרץ א שטענדיק שִפּרוֹדלדיקער קווא? ביי וועלכן יונגע שרייבער קענען תמיד שעפּן פרישקייט און קראפט פאר זייערע שאפונגען. די צייט װאָס איז פארביי זינט פּרצעס אוועקגיין פון דער וועלט, האָט נישט אָפּנעמעקט די פרישקייט פון זיין?יטערארישער ירושח, נאָר פארקערט, דער אוצר פון זיינע ווערק צעשיינט זיך אין די בעסטע שאפונגען פון זיינע נאָכפאָלגער.
היינטיקן טאָג, ווען דער שרייבער האָט אזא וויכטיקן פּלאץ אין דעם ריזיקן גער ראנג? צווישן די כוחות פון ליכט און פינצטערניש, צווישן די שלום-כוחות און דעם פארפוי?טן קריג-העצערישן אימפּעריאליזם, דארף דאָס קאָמבאטיווע, אנרעננדיקע װאָרט פון פּרצן באלויכטן די שאפונגען פון דעם יידישן פאָרשריטלעכן שרייבער.
דער יונגער שרייבער דארף לעוינען נאָענט זיין צום פאָלק, לים האָבן דעם פּשוטן ארבעטימענטש. פּרץ האָט געזאָגט אז ,ליב האָבן הייסט: אלץ קענען, אלץ וויסן, אלץ האָבן אין הארץ, אין געהירן". דער שרייבער דארף אריינדרינגען אין
די טיפסטע פארבאהאלטגסטע פעלדעלעך
פון דער מענטשלעכער נשמה כדי צו קענען און צו וויסן אל?ץ וואָס ס'באשעפטיקט סיי דעם יחיד, סיי דעם כלל,
פּרץ האָט אייננעזאפּט אין זיך אלע ווייטיקן און אלע האָפּענונגען פון דעם פּשוטן אונטערדריקטן אויסגעניצטן מענטש פון זיין צייט, ער איז אריינגעדרונגען אין די פינצטערע און דושנע קעלער-שטיבער, אויפנענומען דעם פיבערדיקן בליק פון די בלוטשפּייענדיקע, דעם זיפץ פון די הונגעריקע מאמעס און קינדער, די תפילה פֿון א זקן װאָס בעט אויף זיך דעם טויט, כדי צו פארגרינגערן די שטוב, וועגן די דאָזיקע מענטשן חאָט ער געשריבן, זיי האָט ער איינ;עגעבן בטחון אז די אומגערעכטע וועלטהאוידנונג וועט נישט אייביק דויערן, אז רער שטורעם פונעם פאלק וועט זיי פארניכטן.
דאָס געשריבענע װאָרט איז נישט געווען ביי פּרצן א צאצקע כדי צו פאר:ויילן ,די פיינע בעלי-בתים". דאָס װאָרט איז ביי אים געווען א געווער, א שארף שלֿיזין אין קאמף קעגן די אויסניצער און אונטערדריקער.
די עטלעכע שורות פון פּרצעס א ליר
ווייזן בולט ארויס צו וועמען פּרץ האט געטראָגן זיין װאָרט, און וויאזוי ער האָט זיך באצויגן צו די פּיאווקעס פון דער געד זעלשאפט;
אין סאלאָוען עלעגאנטע,
מיט שפיגלען און פּֿאָרטרפטן,
מיט דיוואנען, פאָרטעפּיאגען, זשיראָנדעלן און קינקעטן,
צװישן שווארץ געפּרעקטע מעגער אלאבאסטער ווייסע דאמען קיינמאָל װעלן דאָרט נישט קלינגען מיינע ייריש פּראָסטע גראמען,
די יידיש פּראָסטע גראמען האָבן אָבער געקלונגען אויף די ליפּן פון די מידע און פארגעלטע קעלער-באוווינער און זיי געגעבן האָפענונג אז דאָס אמתע ליכט וועט זיך צעשיינען אויף דער וועלט.="
פרץ האָט ארויסגעפונען דאָס מענטשלעכסטע בי דעם דאָזיסן געפּלאָגטן עולם. חיים דער טרעגער, פון דעם פֿאלקסטימלעכן מעשחלע ,,שלום בית", איז א פּראָסטער ייד, ער קען נישט ל?ערנען, ער איז נישט באקאנט מיט די קליינע אותיות. בי אים זענען אָבער פאראנען די העכסטע מענטשלעכע געפילן. ער קען נישט מסכים זיין אז זיין ווייב זאָל ווערן אויף יענער וועלט זיין פוסבענקעלע. ראָס מענטשלעכע איז ביי אים שטארקער וי דער איינגעווארצלטער פאנאטיזם. ער וועט זי ארויפזעצן לעבן זיך אויף דעם שטו? און גאָט וועט ,מוזן" באשטיין.
אָדער בער? שניידעה, וועלכער באז שטייט נישט אנדערש ווי גאָט זאָל מכפּר זיין יוםיכפּור, נישט נאָר די וינר טבןאדם למקום, נאָר אויך שבן-אדם לחברו. דאָס איז ביי אים העכער ווי פּרנסה. ,פּרי נסה, קיי שפּיי!" זאָגט בערל, כאָטש ער איז אליין אן עני ואביון.
דער צוריקגעבליבענער געזעלשאפט, מיט דער אונטערדחיקערישער צארישער מאכט. אין אונרזערע היינטיקע באדינונגען, אין אונדזער פאָלקס דעמאָקראטישן רעזשים, אין וועלכן די קינדער האָבן אלע מעגלעכקייטן זיך צו אנטוויקלען און ווערן נוצלעכע בויער פון דער סאָציאליסטישער ווע?טדאָרדענונג, איז נאָך גרעסער רער חוב פונעם שרייבער צו שאפן א דערציערישע ליטעראטור פאר די קינדערסוועגן, אין גייסט פון ליבע צום היימלאנאון צו דער ארבעטנדיקער מענטשהייט.
א א*
פּרצעס אקטיוויטעט האָט זיך:ישט באגרענעצט נאָר אויף ליטעראטור. פּרץ האָט מיטגעלעבט די סאָציאלע און פּאָליטישע געשעענישן, מיט דער נאנצער קראפט. פון זיין אומרויקן טעמפּעראמענט. אויפן פּובליציסטישן געביט האָט ער באקעמפט יעדע פֿאָרם פון נאציאָנֿאליזם און שאָוויניזם. פּרץ האָט נאך צו יענער צייט באקעמפט דעם צווניזם דעמאסקירנדיק זיין נאציאנאליסטישן-שאָוויניסטישן כאראקטער.
י. ל. פרץ און שלום-עליכם
אזוי האָט פּרץ פארשטאנען דעם פאָלקס-מענטש און געשאפן פֿאר אים די ווונדערבארע פאָלקסטימלעכע מעשהלעך געשפּינען פון די שענסטע מאָטיוון באז איינפֿלוסט פון די בעסטע ווערק פון דער וועלטיליטעראטור. י
דער שרייבער וועלכער שעפּט פונעם פּרץ-קוואל, לערנט אויך ליבן די חיים ויוֹ ער איז געבוירן. מִיט וויפ? צארטקייט פירט אונדז פּרץ ארויס אין דער פרייער נאטור און מ'אָטעמט אָפּ פריי פון דער דושנער לופט פון די קעלער-שטובער, און מ'הערט. זיך. צו צו דעם. טרי? פון, א פייגעלע, צום גערויש פון א וואסערל, צום שעפּשען פון די ביימער.
פּרץ האָט ארויסגעוויזן א באזונדערע ליבע פאר די קינדערלעך. ער האָט געזען אין זיי די צוקונפט, דעם דור ועלײַער וועט זיך באפרייען פון קנעכטשאפט, פון קאפּיטאליזם. ער האָט דערוועקט אין זיי די ליבע צוֹ דער מענטשהייט, די ליבע צו דער ארבעט. ער האָט זי געלערנט ליב האָבן א?ע פעלקער;
יי
אלע מענטשן זענען ברידרער שווארצע, ווייסע, ברוינע, געלע אודערש זענען נאָר די פארבן--די נאטור, זי איז די זעלבע.
ער האָט דערוועקט אין זיי די שנאה צו דעם אויסניצערישן קלאם. און וועמען רעוואָלטירט נישט, אז מ!קייענט דאָם וווֹנדערבארע מעשהלע ,די לבנה דערציילט"" אָדער דאָס ,,קראנקע יינגל" 4
אין דער צייט פון דער ערשטער יועלטמלחמה איז געוואָרן ביי פּרצן א הוי8ּטבאשעפטיקונג דאָס פארזאָרגן די פאריתומטע קינדערלעך. ער שרייבט פאר זֵיי לידלעך אין וועלכע ער דערציילט זיי,
אויף זייער לשון, וועגן ארבעט, יועגן שפּילן, וועגן דער נאטור און וועגן מענטשן.
פּרץ האָט דעמלט געדארפט קעמפן כדי צו קענען העלפן די קינדער, קעמפן מיט
אין זיין סאטיריש ליד ,א תפילה" דע מאפקירט פּרץ די כוונות. פון דער יירישער בורזשואזיע זיך צו שאפן אן אייגענע מדינה כדי צו קענען פריי בארויבן די מאסן אוֹן נישט צו זיין געשטערט פון אנדערע עקפפּלאָאטאטאָרן. די ציוניסטן -- ווייזט אונדז פּרץ--- האָבן זיך נעווונטשן ,אן אייגענע פּאָליצײי", ,,אן אייגענעם סיביר" זיי זאָלן קענען אויספירן זייערע פארברעכערישע אינטענציעס.
ער האָט אויך באקעמפט דעם אנטיםעמיטיזם און צוגלייך די ,יידעלעך פון משס רבנים גלויבן" וואָס האָבן געקושט די פּאָרעשווע פון פּריץ און אים געהאָלפן אויסנוצן דו אָרעמע מאסן.
היינט, האָט דער ציוניזם זיך אנטפּלעקט פאר יעדן איינעם אין זיין אמתן ליכט. ער איז דערגאנגען אזוי ווייט אז ער שטיצט דאָס ווידער-יאויפלעבן פון א נאצי-דייטשלאנד קוים נאָך עטלעכע יאר פון דער צווייטער וועלטימלחמה. פּרץ האָט מיט זיין געניאלן, ווייטזעערישן בליק פאָרױיסגעזען אז אויב ,די פיינע יידעלעך" וועלן באקומען די מאכט אין די העגט וועט זיין ביטער וי גא? פאר דעם פּשוטן עולם.
דאָס האָט פּרץ געזען אין א געוויסער מאָס צו זיין צייט. פון די יירישע פראָגרעסיווע שרייבער װאָס לעבן אין דער היינטיקער ווירקלעכקייט, מאָנט מען אז אנטשלאָסן װאָרט אין דער דאָזיקער פראגע. די שרייבער דארפֿן זיך געפונען אין דער ערשטער ריי פון קאמף קעגן דעם ציוניזם וועלכער איז היינט סינ נים-מיט פאשיזם. אָפּלערנענדיק פֿון פּרצן, דארפן די שרייבער אריינדרינגען אין תוך פון דער פראגע, זיין אומאויפהערלעכע אויפקלערער' אין דער מאסע, ראטעווען די װאָס לאָזן זיך נאָך אָפּנאר}, און דעמאסקירן די אָפּנארער.
מיר וועלן די אלגעמיין-מענטשלעכע פאָן נישט ארויסל?אָזן פון האנט, און מיר וועלן נישט זיין קיין שאָװױיניסטישע דערנער", האָט פּרץ געזאָגט. די אלגעמיין
יפּונקט וי
מענטשלעכע פאָן. איז היינט אין זעגט פון דער פּראָגרעסיווער וועל?ט. אויף דער
פאן איז פארשריבן מיט בלישטשענרי
רטייי
קע אותיות אויף אלע לשונות דאָס װאָרט|
{שלום". די יידישע ארבעטנדיקע אוֹן פּראָגרעסיווע מאסן דארפן ליקן אין הויבן די פאן אלץ העכער און העכער און צעטרעטן אונטער די פיס די שאָװיניסטישע דערנער.
דער מייסטער פּרץ האָט געשעפּט פון די בעסטע קוואלן פון דער וועלט-ליטעראטור און האָט דאָס געבראכט, פארארבעט אויף פּראָסט מאמע- לְשון דעם יידישן לייענער. א גרויסער טייל פון זיינע שאפונגען זענען באיינפלוסט פון רער פּראָגרעסיווער, רעוואָלוציאָנערער רוסושער ליטעראטור. ס'איז באקאנט די גרויסע השפּעה וואָס מאקסים גאָרק' און אגֿטאָן טשעכאָוו האָבן געהאט אויף פּרצעס שאפונגען. פּרץ איז געווען אנטציקט פון דעם נייעם: גייסט, דעם פולבלוטיקן, װאָס די רעוואָלוציאָנערע רוסישע שרייבער האָבן אריינגעבראכט אין דער ליטעראטור. חיינט ווייסן מיר אז די סאָוועטישע ליטעראטור איז די הױפּט-יטרעגערן פון פּראָגרעס אויף דער גאנצער וועלט. אזויוי פּרץ האָט אויפגענומען דאָס נייע פון דער דעמאָלטיקער רוסישער ליטעראטור, דארפן די היינטיקע ייִדישע שרייבעאלע פּראָגרעסיווע שרייבער אויסנוצן די ריזיקע אוצרות פון דער טא
וועטישער ליטעראטור און בייטראָגן מיט זייערע ווערק צום בוי פון דער גייער
געזעלשאפט.
פּרץ האָט פארשטאנען אז די נייע אידעען װאָס ער האָט געבראכט אין דער ליטעראטור מאָנען אויך א נייע פּאסיקע פֿאָרם. דעריבער האָט פּרץ אויסגעמייסטערט אויף א קינסטלערישן אופן די פאָלקס-שפּראך, דאָס פּראָסטע יידיש, און עס ווירדיק געמאכט פאר דעם נייעם און רייכן אינהאלט.
א א*
הונדֶערט. יאר זענען-פארביי זִינט פּרצעס געבוירןהטאָג. 86 יאָר, זינט ער איז אוועק פון דער וועלט. ווען מיר באה טראכטן היינט זיין ליטערארישע ירושה זעען מור אז נישט תמיד איז ער געווען דער זעלבער קעמפער פאר הויכע אידעאלן. פרץ האָט אויך געהאַט מאָמענטן פון צווייפל, מאמענטן ווען ער איז געשטאנען אונטער א בורזשואזער השפּעה. כאראקטעריסטיש פאר פּרצעס לעבן און שאפן איז אָבער דאָס שטענדיקע געראוגלעניש זיך צו באפרייען פוז דעם שערלעכן איינפלוס. זיין אומאויפהערלעכער קאמף צו ברענגען אלץ נייעס, סיי אינעם אינהאלט סיי אין דער פאָרם. אט די שטענדיקע אוֹמצופֿרידנקייט מיט זיך אין דעם שאפונגסיפּראָצעס, דארפן זיך אָנייגענען די יינגע שרייבער.
די שאפונגען אין וועלכע פַּרץ איז געווען נאָענט צו דעם פאלק זענען געבליבן לעבן, און וועלן בלייבן אויך אין דער צוקונפט. אין די שווערע צייטן פון נאצישער אונטערדריקונג איז פּרצעס װאָרט נע ווען א טרייסט פארן פאָלק, א דערמוטיקונג פאר די קעמפער וועלכע האָבן זיך אנטקעגנגעשטעלט דער פאשיסטישער חיה.
אין קאמף קעגן די גרויזאמע קאגובאלן, וועלכע ווילן צוריקווארפן די וועלט אין דושנע קעלער-שטיבער, כדי ווייטער צו קענען זויגן דעם מארך פון די ביינער ביי דעם ארבעטער, כדי ווייטער צו זויפן און פרעסן, קויפן מענטשן וי סחורה אויף דער בערזע,--- קומען מיר מיט פֿרצעס ווערטער און זאָגן זי;
מייגט. וישט די וועלט איו א הפקר+ א. שפּיגלבלאט
זיך באטיי-|
/ | ל. וויגדער
מיין חתימה
כ'האלט אין לייגן מיין חתימה, פארן שלום, קעגן קריג.
פרעג איך מיך ביים אונטערשרייבן, האָט מיין פּען איצט האס גענוג?
צופי? האָפּנונג, צופי? ליבע כ'האָב געכאָוועט אין מיין הארץ, איז פאר שנאה קעגן שונא נאָך געבל?יבן גענוג פּלאץ?
נעם צו היימ?אנד דיר מיין ליבע, לאָז אביס? מיר. דערווייל.
פארן שונא ל?אָמיךְ איצטער אָנפולן מיין הארץ מיט גא?.
כ'פו? פון הארץ אָן מיין פּען איצט, ביז ס'גיט א בראָט א ברען. כ'לייג אנידער מיין חתימה,-צו מיין ארבעט פעסט מיך נעם.
פרץ-פייערונג ביים באָטאָשאנער ,,איקוףי'
שבת דעם 12יטן מאו ד. י. איז פאָרגעקומען ביים באָטאָשאנער ,,איקוף" א פיוערונג לכבור דעם 100-טן געבוירןטאָג פונעם גרויסן יידישן קלאסיקער י.?. מרץ.
וועגן פּרצעס לעבן און שאפן האָט גערעדט ח' רייכער מיטגליד פֿונעם אטא שאנער ,איקוף".
נאָכן פארטראג האָט געפאָלנט א קינסטלערישער פּראָגראם אויסגעפירט פון די חברים יאנקו שווארץ, שייאָוויטש רייז?,. פולי. קאץ און. אילזע רוף. דער פּֿראָגראם איז באשטאנען פון לידער און רעציטאציעס פון פּרצעס ווערק.
קאָרעספּ. ז. פרענסל.
5 יאָר יידיש טעאטער אין רומעניע קאָנפערענץ פון אקאדעמיקער בארבו לאזארעאנו
ח' אקאדעמיקער בארבו לאזארעאנו פאָרזיצער פונעם יידישן דעמאָקראטישן
דחי:גע.., א
קאָמיטעט--צענטראלדיקאָמיטעט, האָט דא נישט ל?אנג גערעדט ביי די דעמאָקואטישע קאָמיטעטן פון באָטאָ
שאן און באקוי וועגן דער פייערונג פון 79 יאָר זייט דער גרינדונג פונעם יוידישן טעאטער אין רומעניע. מאכנדיק א קורצן געשיכטלעכן איבערבליק איבערן יירישן טעאטער, געגרינדעט און אָנגעפירט פון אברהם גאָלדפאדען, האָט ח' לאזארעאנו אונ
טערגעשטראָכן דוי באדייטונג פון דער דאָזיקער פייערונג, וואָס וועט פאָרקו
מען היינטיקס יאָר. דער רעדנער האָט זיך געווענדט צו די אָנוועזנדע ויי זאָלן אונטערשטיצן די אקציעם װאָס װעלן זיך פֿאנאנדערוויקלען לכבודר דעם צוועק, זאמלענדיק דאָקומענטאציעמאטעריא?, טעאטערדאפישן און פּרֹאָגראמען, מאנוסקריפּטן וי אויך מינדלעכע אינפאָרמאציעס פון די באזוכער פונעם יידישן טעאטער, אאז"וו. אומצאָליקע חברים פון דו אָנוועזנדע האָבן געגעבן סוגעסטיעס און האָבן
אויף זיך גענומען פארפליכטונגען בנוגע די פאָרשל?אגן פונעם ח' בארבו לאזארעאנו.
הערט יערן שבת א זייגער 20
די יידישע ראדיאָאוידיציע. אויף די פּאַסטנס ראדיאָ ראָמעניא אויף וועלן-לענג 5 ס. און ראדיאַ בוקארעשטי ו! אויף 285 מ.