. /5ה הק

דיי יי ישש

שיש יא

עטשעפען.ט

י מיט זייער טויט

נר. 136

,איקוה-בלעטער"

זייט 8

יאָרצײט נאַכו טויט פון מאקסים גאָרקי

צום 5ויטן

און די אוראלטע צייטן האָבן געלעבט מענטשן--- ווו, ווייס איך נישט. איך וויים, אז גרויסע געדיכטע וועלדער' האָבן פוז דריו זייטן ארומגערינגלט די געצעלטן פון די דאָזיקע מענטשן און פון דער פערטער זייט איז געווען דער סטעפּ.. פריילעכע, שטארקע, מוטיקע מענטשן זענען עס געווען, ואס האָבן נישט געפאָדערט קיין סך, צופרידן גע­ווען מיט ווייניק... אפּנים= צוגיינער. איינמאָ? איז אָבער געקומען א ווילדע צייט. פון ערגעצרווו זענען ארויס אנ­דערע שבטים און האָכן זיי פארטריבן אין די טיפענישן פון די וועלדער. דאָרט איז חושך געווען און זונפּן, װאָרום

* אלט איז געווען דער וואלד און אזוי נע­

דיכט זענען געווען צונויפגעפלאָכטן זֵיי­נע צווייגן, אז מען האָט נישט געקאָנט זעען דורך זיי דעם הימ?. און ווען די שטראלן האָבן יא אָנגעריהט דאָס וואַ­סער פון די זומפּן, האָט זיך אייפגע­הויבן א פּארע מיט בייזע ריחות און די מענטשן זענען דערפון געשטאָרבן איינער נאָכן אנדערן. האָבן געוויינט די ווייבער און די קינדער און די עלטסטע האָבן נאָכגעקלערט און זיך געזאָרגט. זיי האָבן געמוזט ארויס פון וואלד און נאָר צוויי וועגן האָבן זיי געהאט: איינער איז גֶעווען--- צוריק, דאָרט אהין, ווו עס זענען געווען די בייזע שונאים, דער אנדערער פארויס, דארט וי עס זע­נען געשטאנען די ריזיקע בוימער, װאָס האָבן זיך פארפלאָכטן מיט זייערע מעב­מטיקע װאָרצלען טיף אין דער גליטשיקער ערד פון די זומפּן. רויק און שווייגנדיס, אזוי וי אויפגענאסן פון א שטיין זע­נען געשטאנען די בוימער בייטאָג און א ליכט וי בן השמשות; ביינאכט אָבער, ווען די פייערלעך האָבן געברענט, האָבן זיי נאָך געדיכטער ארומגענומען זייערע מענטשן. שטענדיק אָבֶער, ביי­טאָג און ביינאכט האָט דער ענגער רינג אט די מענטשן, ואס זענען געוווינט געווען צו דעם ווייטן סטעפ, געוואָלט, דוכט זיך, דערשטיקן. און נאָך שרעק­לעכער איז עס געווען, ווען דער ווינט האָט גערוישט אין די שפּיצן פון די בױימער; דער גאנצער וואלד האָט גע­נומען ווילד ברויזן און האָט געזונגען פאר. די מענטשן, װאָס האָכן זיר בא­האלטן פאר זייערע שונאים, יללות, לוויה­געזאנגען.

ונדעסטוועגן זענען געווען שטארקע מענטשן און זיי וואָלטן געווע: געק;ונט פירן א קאמף אויף לעבן און טויט מיט יענע, ואס האָבן זיי מנצח געוזען. אָבער זיי האָבן נישט געטאָר שטארבן אִין קאמף, וויי? זיי האָבן גע­האט צו דערפולן צוואות, װואָס וואָלטן געוואָר! פארשווונדן פון לעבן. און צוליב דעם זענען זיי גע­זעסן און האָבן נאכנעסלערט אין די לאנגע נעכט, ביוים ווילדן ברויזן פונעם וואלד, ביי דִי גיפטיקסטע ריחות. פון די זומפּן. זי זענען געזעסן. און ארים דעם פייער האָבן געטאַנצט און גע­שפּרונגען זייערע שאָטנס און אַלעמען האָט זיך געדוכט, אז נישט שאָטנס טאנצן עם, נאָר בייזע שדים און לצים פון וואלד, פון די זומפֿן, ואס מאכן זיך א ישפּיל מיט זיי... שטענדיק זענען זיי געזעסן, די מענטשן, און האָבן נאָב­געקלערט. ס'איז אָבער נישט פאראן קיין זאך-- נישט ארבעט און נישט פרוי­ען-- וװאָס זאָ? אַזוי פארשליננען די כוחות פון מענטשלעכן קערפּער און פוז זיין נשמה, וי דאגות ואס זויגן דאָס בלוט פון האַרצן אַזוױֹי וי אַ שלאנג, און די מענטשן זענען אָפּהענטיק גע­װאָרן פונעם זאָרגן זיך... דער מחד האָט זיך געלייגט אויף זיי און האָט זי נע­פּענטעט מיט זיינע שטארקע אָרעמס, וי מיט קייטן. שרעקלעך זענען געווען די ווייבער מיט זייערע קלאָג-לידער אי­בער די געשטאָרבענע פון די זומפּן­ריחות און-- איבער דעם נור? פון די לעבעדיקע. און פארשידענע ווערטער זענען נגערעדט געוװואָרן אין וואלד, קודם שטיל און באהאלטן, באַלד אָבער העכער און העכער... שוין זענען זיי גרייט גע­מען צו גיין צום שונא און זיך אים איבערגעבן,--- זיך אליין און זייער פרייהייט. ציטערנדיק פארן טויט, האָט קיינער נישט מער זיך געשראָקן פארן

516 ­

מאקסים גאָרקי

שקלאפן-לעבן... דא איז אָבער ארויס דאנקא און ער אליין האָט זיי אלע גע­ראטעוועט.

דאנקא--- דאָס איז געווען איינער פון וענע מענטשן, א שיינער בחור. די שיינע זענען תמיד מוטיק און ער האָט צו זיינע חברים אזוי געזאָגט:

-- ,מיט געדאנקען קאן מען נישט אָפּרױימען קיין שטיינער פון וועג. ווער ס'טוט גאָרנישט, דער וועט. גאָרנישט ענדערן. װאָס פארשווענדן מיר די כוחות מיט חקירות און דאנות? שטייט אויף, מיר וועלן ארויס פון וואלד! עס מוז דאך זיין א סוף! קומט! נו! העין...

זי האָבן אים אָנגעקוקט און האָבן

דערקענט, אז ער איז בעסער פון זיי, װאָרום. פון זיינע אויגן האָט געלויכטן פו? קראפט און לעבעדיק פייער,

= ,פיר אונדז!"--- האָבן זי וע­זאָגט.

:-5 א א= טֹ-ין--.?

און ער האָט זיי געפירט... אַלע האָבן אים געפאָלגט, זיי האָבן אין אים געז נלויבט. א שווערער וועג איז עס געווען! פינצטער איז געווען און בּיי יעדן שריט האָט דער זומפ געעפנט זיין מויל? מיט זיינע גיפטיקע ריחות, איינשלינגנדיק די מענטשן; און די בוימער. האָבן פאר­שטעלט דעם וועג, וי א מעכטיקער מויז ער. זייערע צווייגן זענען געווען צונויפ­געפלאָכטן, וי שלאנגען און אומעטום האָבן זיי ארויסגעשטעקט זייערע וואָרצ­לען און יעדער שריט האָט געקאָסט שווייס און בל?וט. לאנג זענען זיי אזוי געגאנגען... אַלץ געדיכטער איז געוואָרן דער וואלד, אלץ קלענער די כוחות. האָבן זיי אָנגעהויבן צו צאָרענען אויה דאנקאָן און האָבן געזאָגט, אז ער, דער יונגער, אָן דערפארונג, פירט זיי אומ­זיסט ערגעץ. ער אָבער איז געגאנגען פאָרוֹיס מוטיק און פריילעך.

איינמאָ? אָבער האָט געקראכט דער דונער איבערן וואלד און די בוימער האָב} אָנגעהויבן צו שעפּטשען דומפּ און שרעקלעך. און אזוי טונק? איז געוואָרן אינעווייניק,= גלייך וי עס ואָלטן זיך פאראייניקט אלע נעכט פון זינט די וועלט-שטייט אין איין איינצוקער נאכט. די קליינע מענטשן זענען געגאנגען צווי­שן די גרויסע בוימער, װואָס האב} זיך געבויגן און געברומט זייערע לידער פון צאָרן, און אויבן, איבער זיי, האָבן אלץ אויפסניי אויפגעלויכטן מיט בליצן, קאלה טן ליכט און גיך, וי זיי זענען געקומען, זענען זיי װוידער פארשווינדן, שרעקנדיק די מענטשן. די בוימער אָבער האָבן אויסגעזען אין קאלטן ליכט פון בליצן אזוי וי לעבעדיק אויסגעשטרעקטע ביי­נגערדיסע ארעטס און א טונקעלער, קאל­טער שרעק האָט געקוקט פונעם חושר צווישן די צווייגן אויף די גייענדיקע. א שווערער וועג איז עס געווען און די מענטשן, װאָס זענען מיד געװאָרן, האָבן פארלוירן דעם מוט. אָבֿער זיי האָבן זיך געשעמט מודה צו זיין אין זייער שוואב­קייט און זענען ארויס פו? מיט שנאה און כעס אנטקעגן דאנקאן, ואס איז געגאנגען פאָראויס פאר זיי. און זיי האָבן

דאנ ק אָ

אָנגעהויבן אים צו מאכן פֿאָרווורפן, אז ער פארשטייט נישט, ווו זיי צו פירן.

זיי זענען שטיין געבליבן און אינ­מיטן דעם ברויזנדיקן וואלד, אינמיטן דעם שוידערלעכן חושך, מיד און פארה ביטערט האָבן זי גענומען משפּטן דאנ­קאָן.

,דו ביסט א שוידערלעכער מענטיט פאר אונדז",--- האָבן זיי געזאָגט.--­,דו האָסט אונדז אוועקגעפירט און צוגע­נומען אונדזערע כוחות. נקמה!".

= ,איר האָט געזאָגט: פיר אונדן--­האָב איך אייך געפירט!"--- האָט דאנקא געזאָגט, זיך אוועקשטעלנדיק קעגן זיי מיט דער ברוסט. ,איך האָב דעם מוט צו פירן, האָב איך עס געטאָן! און איר? װאָס האָט איר געטאָן אייך צו העלפן? איר זייט נאָר געגאנגען און האָט נישט געוווסט, וי אַזוי צו דערהאַלטן דעם מוט פאר א לענגערן וועג!

= ,איר זייט נאָר געגאנגען, געגאַנ­גען וי א סטאַדע שאָה!"

אָבער אָט די ווערטער האָבן זיי נאָך מער אריינגעבראכט אין כעס.

== ,דו מוזט שטאַרבן! שטאַרבן!--­האָבן זי געשריגן. און דער ווינט האט גערוישט און געברויזט אין טאקט צו זייער געשריי און בליצן האָבן צעריסן רי פינצטערניש. דאנקא האָט אָנגעקוקט רי מענטשן, וואָס פאר זיי האָט ער אויף זיך גענֿומען אַזוי פי? מי, און האָט דער­זעען, אז:יי זענען ווילדע חיות געווען. פי? מענטשן זענען געווען ארום אים, אָבער פון זייערע פּנימער האָט נישט אי רויסגעשוינט קיין איידלקייט און ער האָט נישט געקאָנט האָפן, אז זיי וועלן אים שוינען. און אויפגעפלאמט האָט אויך אין זיין הארץ די רציחה, אָבער פאר רחמנות צו די מענטשן האָט ער זיך תיכף אָפּגע­קילט. ער האָט ליב געהאַט יענע מענטשן און האָט געקלערט, אז אָן אים וועלן זיי אַפשר פארלוירן גיין. האָט זיך צעפלא" קערט זיין האַרץ פֿון דעם הייסן פאר­לאנג זי צו ראטעוון און ארויסצומירן אויף א לייכטן וועג און פֿון זיינע אויג האָבן געבליצט די שטראלן פון אט דעם פייער... זעענדיק דאָס, האָבן זיי גע­מיינט, אז פון כעס בליצן זיינע אויגן און וי די וועלף זענען זיי געשטאנען ארום אים, ווארטנדיק, אויב ער װועט מיט זי קעמפן, איִם צו כאַפּן און דער­הרגענען. ער האָט אָבּער תיכף געטראָפן, וואָס זיי קלערן ביי זיך אין האַרצן און נאָך שטאַרקער האָט זיך צעפלאַקערט זיין האַרץ, װאָרום אָט דער געדאנק האָט אים טיף וויי געטאָן.

און דער ווינט האָט אַלֵץ געזונגען דאס טרויעריקע ליד זיינס און דער דונער האָט געברומט און דער רעגן האָט נע­גאסן...

= ,ואס זאָל איך טאָן פֿאר די מענ­טשן?"-- האָט אויסגעשריגן דאנקאָ שטארקער פונם דונער,

און פּלוצים האָט ער אויפגעריסן זיין ברוסט מיט די הענט, האָט אַרױיסגעריסן דאָס האַרץ און האָט עס געהאַלטן הויך איבער קאָפּ.

ס'האָט געפלאקערט אזוי העל? וי די זון און נאָך העלער פון דער זון. דער גאנצער וואלר איז פארשטומט געוואָרן, באלויכטן פון אָט דעם פאק? פון מענטשן-ליבע. דער חושך איז פאר­שווונדן פאר אזא ליכט און. האָט זיך באהאלטן ציטערנדיק אין וואלד אין די פארפוילטע זומפּן. דערשראָקענע זענען די מענטשן וי פאגליווערט.

{גייען מיר!" האָט דאנקא אויסגעשריען און האָט זיך גענומען גיין, האלטנריק הויך איבער זיך דאָס נליענדיקע הארץ, ווייזנדיק אזוי ארום די מענטשן דעם וועג.

זי זענען אים נאָכגעגאנגען. געצויגן האָט עס זיי וי א כשוף. ווידער האָט אָנגעהויבן צי רוישן דער וואלד. פאר­ווונדערט האָבן זיך געבויגן די שפּיצן פון די בוימער, אָבער דאָס רוישן איז אריבערנעהילפט געװאָרן פון די טריט פון די מענטשן, ואס זענען ג;עלאָפן. אלע זענען זי נעלאָפן שנעל און מוטיק

מיטנעריסן פון דעם ווונדערבארן שׁוֹיי שפּי? פונעם ברענענדיקן הארץ. אויך איצט זענען פיל פון זיי אועקגעשטאָרבן, אָבער אֶן טרערן און אָן געוויין. דאנקא איז אָבער שטענדיק פאָרוױיסגעגאנגען און זיין הארץ האָט געפלאמט, שטענדיק געפלאמט...

פּלוצים האָט זיך געענדיקט דער וואלר און דאנקא מיט אלע זיינע מענטשן זענע! אריין אין א ים פון ליכט און פוּן ריי­נער רעגן-פרישער לופט. דער שטורעם איז געווען הינטער זיי, אין ווא?ד, און רא האָט געשטראלט די זון, האָט גע­אטעמט דער סטעפּ, האָט געפינקלט דאָס גראָז פון בו'ילאנטענע רעגן-טראָפּנם און וו נאָלד האָט געגלאנצט דער טייך... רער אוונט איז געקומען און פון דער זון וואָס האָט געהאקלטן אין אונטערגיון איז

רויט געפארבט געווען דער טזיך וי דאס בּלוט וואס האָט אין א הייסן שטראל זיך געגאָסן פון דאנקאָס צעריסענער ברוסט.

דער שטאָלצער דאנקא האָט א בליק געװואָרפן פֿאר זיך איבערן ווייסן סטעם, א בליק אויפן ווייטן לאנד אוֹן האָט שטאלץ געלאכט. דאן איז ער אומגעפאלן און איז געשטאָרבן.--- שטי?, פארחי­דושט האָבן זיך געסודעט די בוימער הינטער זיי, און דאָס גראז, באנעצט מיט דאנקאָס בלוט, האָט מיטגעשעפּטשעט.

די צעפרידענע מענטשן, לעבעדיק פון נייע האפענונגען, האָבן גאר נישט בא" מערקט, וי ער איז געשטארבן און האָבן גאָרנישט געזען, וי דאָס מוטיקע הארץ נעבן אים האָט נאך אלץ געפלאקערט. איינער האָט עס אָבער דערזען, א פֿאֲָר­זיכטיקער און האָט זיך געשראָסן. איז ארויפגעטרעטן מוטן פוס אויפן שטאָלצן הארץ... האָט עס זיך אױסגעלאָשן שפּרי­צנדיק מיט פונקען פייער...

גארקי וועגן שלום-עליכמען און פּרצן

,פאראן שרייבער, וװאָס פון יעדער שורה זייערער טריפט פאָלקס-חכמה און גרויסמוטיקע ליבע צום פֿאָלק. אט דײ דאָזיקע גרויסע ליבע צום פאָלק שפּרודלט פון שלום-עליכמס יעדער שורה. עס איז נייטיק, מען זאָל אנשרייבן א מאָנאָגרא­פיע וועגן שלום-עליכמס נוסח, וועגן זיין באדייטונג אין דער וועלט-ליטערא­טור... א ליטעראטור, וואָס פארמאָנט אזא שרייבער, וי שלום-עליכם, פארדינט

שוין דערמוט אליין צו פארנעמען איינס פון די בכבודיקסטע ערטער אין דער וועלט-ליטעראטור; בפרט אז די יידישע ליטעראטור פארמאגט נאָך אזא טיפן אוּן גרויסן טאלענט ווי פרץ. שלום-עליכם און פּרץ זענען, הוכט מיר, צוויי פּאָליוסן פון דער יידישער ליטעראטור. איינער באזינגט דאָס הארץ פון פֿאָלק, ער צווייטער דעם מוח פון פאָלק. זיי ביידע דערגאנצן איינער דעם צווייטן..."

מאקסים גארקי צום קאנגרעס פון פארטיידיקן די קולטור

איך בין טיף געקרענקט דערמיט װאָס דער געזונט-צושטאנד האָט געשטערט מיין פיזישן אָנטייל אויפן אינטערנאציאָ­נאלן קאָנגרעם פון ליטעראטן, צווישן מענטשן, וועלכע פילן מיף וי באליידי­קנדיק עם איז פאר זיי דאָס אנטשטיין פון פאשיזם, וועלכע זעען, וי עס װואַקסט רי טויט-ברענגענדיקע, ניפטיקע ווירקונג פון זיינע אידעען אוּן די אומבאשטראפט­קייט פאר זיינע פארברעכערס.

דאָס איז נישט קוין נייער, נאָר שוין רער לעצטער געשריי פוֹן בורזשואזער חכמח,--- די חכמה פון פארצווייפלונג, איז דער פאשיזם, װאָס רעדט אלץ אומ­פארשעמטער וועגן זיך, וי א פאהלויקעד נער פון אלץ, וואָס עקזיסטירט אונטערן נאָמען אייראָפּעישע קולטור.

אין נאָמען פון װאָס האָבֿן זיי דער" קלערט א מלחמה דער ,הומאניטארער" קולטור, מיט די דעראָבערונגען פון וועל­בער זיי האָבן נאָך נישט לאנג צוריק שטאָלצירט און זיך געגרויסט? מיר ווייסן, אז לוטער וװואָלט זיך נישט אָפּנע­זאָגט פון קאטאָליציזם--- דער רעליגיע פון די פעאָדאלן, ווען דאָס זאָל נישט נויטיק זיין די פּראָצענטניקעס און קרע­מער פון זיין עפּאָכע. די היינטצייטיק נאציאָנאלע גרופּֿן פון די באנקירן, געז ווער-פאבריקאנטן און די אנדערע בלוט­וויגער גרייטן זיך צו א נייעם קאמף פאר דער מאכט צו בארויבן די קאָלאָניעס און בכלל בארויבן דאָס ארבעטנדיקע פאָלק. דאָס וועט זיין א קאמף פאר אוױיסראָט! אייניקע נאציעס. אזא קאמף פאָדערט נישט נאָר דאָס אָפּזאָגן זיך פון די ,,קול­מורדיסודות", פון בורזשואזן הומא­ניזם, וועלכער האָט שטענדיק אין דער בורזשואזער פּראקטיק געשפּילט די ראָל פון ,מאסקירונג" און וי א מיט? פון ,אָפּקלייבן דורך דער גרויס-בורזשואזיע און אייגענעם קרויז די בעסטע פון קליין בודזשואזן שטאנד",--- די נייע מענטשן­שחיטה, וואָס ווערט אָרנאניזירט דורכן פאשיזם, באטראכט די אידעע פון חו­מאניזם, וי אן אידעע, װאָס איז פיינט­לעך צו זייערע גרונט-צילן.

לויט דער איניציאטיוו פון די פראנ­צויזישע ליטעראטן טרעטן ארויס די ער­לעכע ליטעראטן פון דער וועלט קעגן פאד שיזם און אלע זיינע העסלעכע מעשים.

א פּרעכטיקער ציל, װואָס איז גאנץ

נאטירלעך פאר ,,קולטור-מייסטער", און מען קאָן מיט זיכערקייט דערווארטן, אז די מייסטער פון וויסנשאפט וועלן נאכ­פאָלגן דעם ביישפּי? פון די קינסטלער.

דערביי דארף מען געדענקען:. די גע­שיכטע האָט אויסערגעוויינלעך קל?אָר באוויזן, אז די לאָגיק פון הומאניזם איז נישט צוטריטלעך דעם פארשטאנד פון צווייפיסיקע וועלף און חזירים, און אז אין דער וועלט איז דאָ נאָר איין קלאס, ואס איז פעיק צו פארשטיין און פילן די אלוועלטלעכע, אלמענטשלעכע כבאריי­טונג פון הומאניזם, דער דאָזיקער קלאס -- איז. דער פּראָלעטאריאט.

דעריבער רארפּן אוגדוערע אנשטרעגז גונגען זיין געריכטעט נישט שלום צו מאכן מיט פֿאקטאָרן, װאָס שליפן אויס דעם שלום, נישט צו רעפאָרמירן די בור זשואזע געזעלשאפט, וואָם לויט איף סטרוקטור קאָן זי נישט און איז נישט פעיק צו לעבן אָן שנאה, אָן אונטערדרי­קונג פון דער מערהייט פון מענטשן,--­אונדזער אַנשטרענגונג דארף זיין געריכ­טעט אויף דער ארבעט פון באפרייען די אומאויסשעפּלעכע רעזערוון פון אינטע­לעקטואלער ענערניע, װאָס איז פארבארגן אין הונדערטער מיליאָנען פון ארבעטנ­דיקן פאָלק.

דער אמתער הומאניזם קאָן זיין נאָר דער הומאניזם פון פּראָלעטאריאט, ווע?-. כער שטעלט פאר זיך די גרויסע אויפנא" בע: ענדערן אלע יסודות פון סאציאל­עקאָנאָמישן לעבן אויף דער וועלט. אין דעם לאנד, ווו דער פּראָלעטאריאט האָט גענומען די מאכט אין זיינע הענט--­אין דעם לאנד זעען מיר, װאָס פאר א גראנדיעזע ענערגיע עס באהאלט זיך אין דער מאסע, וואָס פאר א טאלאנטן עס צעפלאקערן זיך אין אים און וי שנעל ער טוישט די לעבנס-יפאָרמען, אריינ­לייגנדיק אין זיי א נייעם אינהאלט.

געשעצטע= חברים! דער איינציקער, װוער עס קאָן פארשטיין די ערלעכע שפּראך= פון לאָגיש-דענקענדיקע מענ­טשן,--- דאָסּ איז דער פּראָלעטאריער,. דער שווארצארבעטער פּוּן קולטור, די ארבעטנדיקע אינטעליגענץ און דאָסּ אר" בעטנדיקע פּויערטום, וועלכע ווילן און פארדינען צו זיין די מייסטערס פון קול­טור.

06 י.