נּר. 137
.איקוייבלעטער"
*
העל? געשילדערט אויך אין
נאזים היקמעט צו גאסט בי אונדז אין לאנד
אין אונדזער פאָלקסירעפּובליק וויילט איצט דער נרויסער פּראָגרעסיווער טערקישער דיכטער, דער לאַורעאַט מיט דער אינטערנאציאָנאלער שלום-יפּרעמיע, גאז זים היקמעט, וועמענס ווערק עס ז;ענען באקאנט אין דער גאנצער יועלט.
נאזים היקמעט איז געהאַ?לטן געװאָרן מצד דעם רעאַקציאָנערן רעזשים פון טערקיי 12 יאר אין שווערער. תפיפה. היינט איז אים געלונגען ארויסצורייסן זיך פון די נעג? פון דער טערקישער רעאקציע-- און ער וועקט, דערמוטיקט דורך זיינע לידער די אונטעריאָכטע מאסן פון זיין לאנד און פֿון אלע קאַפּיטאַליסטישע לענדער, צום קאמף פאר שלום, פאר סאָציאליזם, קעגן!מלהמחהצינדערישן אַמעריקאניש-ענגלישן אימפּעריאליזם און אלע זייגע משרתים. ---נאזים היקמעט דער קעמפער פאר שלום, פאר סאָציאליזם--- פאר א פרוי טערקיי, איז אויפגענומען געװואָרן מיט גרויס באגייסטערונג פונעם פּערמאנענטן קאָמיטעט פון פארטיידיקן דעם שלום פון דער ר. 8. ר.
צווישן אַנדערע האָט דער גרויסער פֿראָגרעסיווער טערקישער דיכטער געזאָנט::
.איך בין שטארק גליקלעך װאָס איך געפּין זיך אין איינעם פון די שלוםבאסטיאָנעו, איוו דער רומענישער פאָלקָסַ" רפפּובליק, און כיקען דאָ אײנאָטעמען די פּרייהייט.
איגעם קאמף װאָס סיקומט פאָר צווישון לפבן און טויט, צווישן מלחוזה אוֹן שלום, ועלן ארויס אַלס זיגער דאָס לעבן און דער שלום--- ווייל די פּארטיידיקער פּון לעבן און שלום זענען רי פּאַלקסמאסן וועלכע שאפּן דאָס לעבן, וייל הונדערטער מיליאָגען מעעטשן פון די רײיפן פון די ראָזיקע מאסן, וענען פּרײע בירגער פונעם סאָוװעטן-פארבאנר און פון די פּאָלקס רעמאָקראטישע לעגרער; ול די האנט װאָס האַלט די פאָן פון לעבן און פון שלום, אי די וואגט פין
מטאַליװץ".
נאזים היקמעט
אייערע הענט און זייערע באטריגער
וי שטיינער שווער זענען אייערע הענט.
פטרויעריק, וי נינונים
צווישן תפיסהדווענט:
רוים, װאָניג, וי אין שפּאן די רינדער,
װי צאָרנדיקע פֿנימער
פון הונגעריקע קינדער.
אייערע הענט, פלינק און פלייסיק וי די בינען, שווער וי בריסטן מיט מילך פול?,
װי די נאטור, דרייסט און הארט.
אונטער רויער הויט פריינטלעך און צארט.
ניט אויף הערנער פון אָקסן שטייט די וועלט, אויף אייערע הענט טראָגט איר די וועלט.
און מענטשן, אָ, ליבע מענטשן!
איר שטארבט א הונגער-טויט,
און זי-- זי שפּייזן אייך מיט ליגן.
איר חלשט נאך א פּעניץ פלייש, א ביסן ברויט,
אפילו פון עסן צו זאט ביי
איין מאָ? האָט איר דעם טעם ניט
פַארזוכַש א טיש א ווייסיגעדעקטן,
און שוין פאר?אָזט איר די וועלט און אירע בוימער, באלאָדן מיט פרוכט.
אֶ, מענטשן, ליבע מענטשן,
איר, מענטשן פון
אזיע און אפריקע, פּון מזרח נאָענטן, פון מיט?-מזרח, פון די פּאציפישע אינדזלען,
און פון מיין אייגן?אנד. איר, פון דער מענטשהייט העכער זיבעציק פּראָצענט, אלט זענט איר און טרוימעריש, וי אייערע הענט,
און וי זיי,
אויך נייגעריק, באנייסטערט אוּן יונגנ!
אָ, מענטשן, ליבע מענטשן!
מענטשן ליבע פון אייראָפּע, פון אמעריקע, איר זייט וואכיק, איר זייט מוטיק,
אָבער קורץ איז אייער זכרון,
װי די הענט אייערע,
עס איז קראנק דיין זון,
אין. קייטן דיין מאן ז'געבינדן. ו
עס זענען דיינע אָרעמס געבויגן פון קלאָג.
און דיין
פארכראזדעטער
שטערן פון מטרויעריקע געדאנקען
איז געפאלן אין דיינע צעגעסענע הענט פון פּלאָג... ור
געגליכן צו ד
אָבער פון די ביטערע טעג
וועט צוּ
= גאנץ מערקיי.
סיי וװו! סיי
איך ווייס,
ו|-הויך אויפבליען מיין היים, מיט פריי!
און װי זיי, נרינג איז אייך צו פארפירן,
גרינג איז אייך צו נארן.
אָ, מענטשן, ליבע מענטשן!
אוב די דרוקערייען דערציילן שקר,
אויב די ראדיא-כוואליעס זאָגן ליגן,
אויב עם ל?יגן ד' אפישן אויף די ווענט
און דער אנאָנס אין דער צייטונג,
אוב ליגן זאָגן די נאקעטע פיס פון די מיידל?עך
אויפּן פילם-לייוונט,
אויב די תפילות זיינען שקר וכזב.
אויב די חלומות זענען ל?יגן, אויב דאָס וויגליד זאָגט ליגן,
אוב דער פידלער אין שענק זאָגט לינן, אויב די לבנה זאָגט ליגן ביינאכט
נאָך א טאָג א האָפּנונגלאָזן, אויב די ווערטער זענען ליגן, אוב די קאָלירן פארפירן,
אויב די שטימען זאָגן ליגן,
אוב די אלע װאָס עקספּ?אָאטירן די שווערע מי פון אייערע הענט אוז יעדער איינער און א?צדינג זאָגן ליגן,
חוץ אייערע הענט,-
אין עס בלויז צו מאכן אייערע הענט
ווייך און נאָכגיביג וי ליים, װי חושך בלינד,
און שטומפּיק
וי דעם פּאסטוכס הינט; איז עם בלויז צו פארמיידן, אז זי זאָלן רעוואָלטיר}, און א סוף מאכן
צו דער מאכט פונעם געלטיפארכאפּער
און צו זיין הערשאפט
איבער אונדזער ווונדערלעכער וועלט,
װו אונדזער צייט איז אזוי קורץ.
יוידיש(לויט אן עננלישער איבערזעצונג):
א בריװ פון תפיסה
און וי א
פעלדז וועט זיין דיין
פוז בער גרין
זון, געזונט און שטארק
וועט דיין מאן ארויס פון דעך צעהאקטער תפיסה-נאכט; ס'וועט לאכן איז דיינע אויגן די טייערע ליכטיקייט
פון א נויעם, אומשטערבלעכן שמייכל,
טריי
אוז פארגליכן צו דור--- גאנץ טערקיי!
יידוש(לויט א רומענישער איבערזעצונג);
פון בערל שנאבל
יידישע טיפּן און יידישע מאמענטן
אין גארקיס ווערק
דאָס ערשטע ווערק, אין וועלכן גאָרקִי האָט געשאפן א געשטאלט פון א יידן איז נעווען ,די לעגענדע וועגן א ייד|", געלכע איז נישט אריין אין דער זאמלונג פונעם שרייבערס ווערק און איז פארבליבן אויף די שפּא?טן פון דער ,,סאמארער צייטונג"? פון 1896 יאָר, ווו גאָרקי האָט צו יענער צייט מיטגעארבעט.
די נעשטאלט פון א יידן האָט גאָרקי דער דער" ציילונג ,,קאַין און ארטעם". אין אט דעם ווערק איז שטארק אונטערגעשטראָכן געװאָרן די הומאַניסטישע אידעע פונעם רעוואָלוציאָנערן קינסטלער וועגן דער ווירדע פון דער מענטשלעכער פּערזענלעכקייט. קאין-- א קליינער, א דערשלאָגענער מענטש--- ליידט טטגמעגלעך פון פארשידענע דערנידעריקוננען און באליידיקונגען. נישט זייענריק בכוח צו שטעלן א ווידערשטאנד זיינע באליידיקער, ציט זיך דער חלוש קאין אינסטינקטיוו צום גיבוֹר אַרטיאָם, ווייל אין אים פילט קאין א מענטש, ואס אויך ער האסט די באלעבסלדיקע ארומריננלונג. קאין פילט אין ארטיאמען זיין האס צו די איינוווינער פונעם פארװאָרפענעם שטעטל, וועלכע ליגן פארזוגסן אינעם באלעבסלדיקן לעבן.
די דערציילונג ,קאין און ארטעם" איז אָנגעלאדן מיט א נרויסער פּאָלעמישער קראפט. גאָרקי האָט דרייסט געז זאָגם א שטארק וװאָרט וועגן א קליינעם, דערשלאָגענעם ייד, וועגן זיין רעכ
אויף פריי לעבן. די געשטאַלט פון קאינען דארף מען פארעכענען צו יענער גאָרקים גאַלעריע געשטאלטן פון מענטשן, וועלכע פארמאָגן א גרויסן רעזערוו נייסטיקע מעגלעכקייטן; מענטשן, װאָס אין אנדערע באדינגונגען וװאָלטן זיי געקאָנט ווערן פולווערטיקע מיטגלידער פונעם קאָלעקטיוו. אין די באדינגונגען פון. דער קאַפּיטאַליסטישער ארדענונג מיט איר נאַציאָנאַלער אונטערהרוקונג ווערן קאין און אזוינע וי ער ארויסגעװאָרפן אויפן סאמע דעק פון לעבן, עס וערן ביי זיי אָפּענומען די עלעמענטארע באדינגונגען פון מענטשלעכער עקזיסטענץ. מען דארף רעכענען,. אז די דערציילונג ,קאיי און אַרטעם" איז אָנגעשריבן געװאָרן אין יאָר 1898 און איז איינע פון גאָרקיס ערשטע ארויסטרעטונגען וועגן יידן אין דער רוסישער ליטעראטוד.
מיט א רעאליסטישער און שטרענגער שפּראך פון אן עדות און א ריכטער האָט גארקי געשריבן זיין ,פֿאָגראָם". מיט אן אומברחמנותדיקער אָביעקטיוו" קייט האָט ער באוויזן דאָס שרעקלעכע בילך פונעם צעיושעטן פּאָגראָם. אין אט דער אָביעקטיווקייט איז געלעגן אן אומאויסשעפּלעכע קראפט פון צאָרן און האס צו די פינצטערע כוחות פונעם צאריזם.
דער יידישער טעמע איז אויך געוויד" מעט גאָרקיס קליינע נאָוועלע ,,דאס יינגל?, וועלכע איז אין יאָר 1916 געווען אָפּגעדרוקט אינם זאמלכוך שטשיט". דאָ ווערט דערציילט וועגן א יידיש יינ
נל, ואס א חברה נאסן-יינגלעך ווילן אים ש?אָגן, פּלוצים לייגט דאָס יינג? פאָר זיינע פארפאָלגער. צו ווייזן זיי קונצנמאכעריי. דער אויטאָר, אין וועמענס נאָמען עס וועהט געפירט רי דערציילונג, האָט דעם דאָזיקן פארשלאג פארשטאַנען ,וי א מיט? פון זעלמסט-שוץ". די ווייטערדיקע אנטוויקלונג פון די געשעענישן באווייזט, אז דער אויטאר האָט א טעות געהאט. אויסגעפילט א ריי שווערע אקראָבאַטישע איבונגע;, האָט דאָס יינג? פּלוצים א בעט נעטאָן געלט.
;ער איז אוועק ווייטער און איך האָב דערזען, אז דאָס העמד אויף זיין רוקן איז אינגאנצן אין טונקעלע פלעקן און צו געקלעפּט צו די לאפּאטקעס.
--= ווארט אויס אַ בֿיס?, וואס איז דאָס אזוינס?
ער האָט זיך אָפּגעשטעלט, זיך זומגעקערט, אויפמערקזאם א קוק געטאָן אַױיףּ מיר און מיט דעמזעלבן גוטן שמייכ? דייטלעך געזאָגט:
= אויפן רוקן? דאָס זענען מיר פּסח אראָפּגעפאלן אינעם באלאגאן פון דער טראַפּעציע. דער טאטע ליגט נאך איץ. און איך בין שוין געזונט...
איך האָב אויפגעהויבן דאס העמר = אויפן רוקן איז פון דער לינקער פלייצע אראָפּ צו דער זייט געלעגן א ברייטער מונקעלער שראם, ער איז געד ווען פֿארוואקסן מיט ווילד פלייש, אָבער בעת די איבוננען האָט דאָס פלייש געפּלאצט אין עטלעכע ערטער און איצט איז פון די שפּאלטן געפלאָסן רויט בלוט.
== איצט מוט שוין מיר נישט וויי, -- האָט ער מיט א שמייכ? געזאָנט,--
ווילד".
עס טוט נישט בלויז...
און מוטיק גנוי עס פּאסט פאר א העלד, מיר אריינגעקוקט אין די אױיגן, האט ער מיט א טאָן פון אן ערנסטן דערוואקסענעם מענטשן פאָרגעזעצט:
== איר מיינט איך האָב;עארבעט פאר זיך? ערנוװאָרט, ניין. דער טאַטע... נישטאָ ביי אונדז קיין ברעקל. און דער טאַטע האָט זיך צעממיתט. איר ווייסט -= מע מוז אַרבעטן, דערצו-- זענען מיר נאָך יידן, און אלע לאכן פון אונדז... אויף ווידערזען".
דער דאָזיקער עפּֿיזאָד האָט ארויםגערופן ביי גאָרקין טרויעריקע רעיונית. דאָ האָט דער שרייבער געפונען א גרונט פאר א טיפער פאראלגעמיינערונג:
,.--נישט איינמאָ? אין מיין לעבן, אין מיינע שווערע מעג, האָב איך זיך מיט דאנקבארקייט דערמאנט אינם מוט פונעם יינג?,-- האָט ער געשריבן אין 589 יאָר,--- און איצט אין די טרוֹיריקע טעג פון ליידן און בלוטיקע באה ליידיקונגען, וועלכע פאלן אויס אויפן גרויען קאָפּ פונעם אוראלטן קאָפּ... דערמאן איך זיך אין דעם יינגל, ווייל פאר מיר האט זיך אין אים פארקערפער דווקא די מוט פונעם מענטשן-- נישט דער עלאסטישער געדודלד פון א קנעכט, וועלכער לעבט מיט אומקלאָרער האָפעה נונג, נאָר די מוט פון א שטארקן, ווע?כער איז איבערצייגט אין נצחון".
און דערזעלבער צייט, ווען גאָרקי האט געשריבן די ,דאָס יינגל" האָט ער געאַרבעט איבער א סאטירישן ציק? ,רוסישע מעשהלעך", אין וועלכע די יידישע טעטע האָט אויך געפינען איך אָפּשפּינלונג.
די יִיִדישע טעמע פינורירט אויך אין
וויי,
עס בייסט זיך א סך אנדערע גאָרקיס ווערק.
גאָרקוּ פארצייכנט יידישע געשטאלטן, בארירט יידישע פּראָבלעמען אין א ריי פארשידענע דערציילונגען. צום ביישפּי?, אין דער דערצויילונג, מערדער" באגעגענען מיר זיך מיט דער סימפּאטישער געשטאלט פונעם סטודענט יוריסט גריימאן. אין דער פארצייכענונג וועגן דעם שרייבער גארין-מיכאלאוופקי האָט גאָרקי געווידמעט אויסערסט ווארעמע שורות איינעם זיינעם א באקאנטן פון סאמארער פּערואָד-- טייטעלן, דעם איינציקן יידישן געריכטס-אויספאָרשער, וועלכער איז אין יענער צייט געווען באוווסט אין רוסלאנד. א שטארקע און רירנדיקע סצענע געפינען מיר אויך אין דער אויטאָ ביאָגראַפישער נאָוועלע ,וועגן דער ער" שטער ליבע", ווו נארקי דערציילט וועגן א פּלוצימדיקער באגעגעניש מיט אן אל?טן ייד, וועלכן א פּאָליציאנט האָט צעממיתט. דער יונגער שרייבער איז געווען אויפגעטרייסלט פון אָט דעם שענדלעכן בילד.:
אין גאָרקיס קינסטלערישע ווערק געפינען מיר אזוינע פארצייכענונגען און א גרויסער צאָל.
אין דער פּערזאָן פון גאָרקין האָבֿן די ארבעטנדיקע יידישע פאָלקס-ימאסן געהאט איינעם פון זייערע סאטע געטרייע פריינט. גאָרקיס נאָמען איז שוין. פון לאנג געװאָרן באליבט און טייער די יידישע פאָלקסימענטשן. צוזאַמען מיט אלע פֿאָרגעשריטענע מענטשן אין גאָר דער וועלט היטן אָפּ די יידישע ארבעטנ-. דיקע מאסן הייליק דעם אָנדענק פונעם גרויסן גאָרקי, וועלכער האָט געלעבט, צו פריידן פֿון אלע ארבעטנדיקע, און להכעיס אלע פיינט פונעם ארבעטעריקלאס" (סטאלין).= ש. ל.