:
:
זייט 2
-איקוף-בלעטער"
דעמאסקירנדע דאָקומענטן וועגן נאציאָנאלער אייניקייט?
אין קלוזש איז פאָרגעקומען א דאָקומענטארע אויסשטעלונג פון 80 יאָר קאמף
פון דער פּארטיי.
אין דער ערשטער וויטרינע זעען מיר א ,דערמאטא"יבילאנץ פון יאר 1999, אויף ביידע זייטן פונעם בילאנץ, נומערן פון אומגעהויערע צאָלן. און דערונטער קומען די אונטערשריפטן: מאניום שטעלפארטרעטער פון קלוזשׁ עמיל האצעגאנו. מיכאיל מאגאָלעסקו,= גרויס-אינדוסטרו
עלער--- דער אויסערן-מיניסטער פון דער רעאקציאָנערער זשיגוהטו-רעגירונג און איינער פון די וועלכע האָבן אונטערגעחתמעט דעם ווינער באשלוס; גיװאָלײ פעטאלא= ארמיי-אינספּעקטאָר, מאָועש- פאָרטאָש גענעראל-דירעקטאָר; דער ריטער דעיגעש אנהאוך, האָלץ-קעניג, און ערגעץ אינעם רעכטן ווינקל? פונעם בילאנץדשפּיג?, געפונט זיך א מיט גרינער טינט געשריבענער נאָמען: אלעס וואידא װאַעװאָר, ,דער קוואטער". פון דער ,,גארדע דע פיער"(די אייזערנע גווארדיע).
דער ייד מאָזעש פאָרקאש, טראכט נישט צו דעם אז וואידא-וואָעוואָד איז געווען איינער פוֹן די ווילדסטע אנטופּעמיטישע העצער, ער טראכט נישט צו דעם אז בשעת די ,,גרינע העמדער" האָבן אויסגעפירט= בלוטיקע אנטיסעמיטישע רציחות, איינגעבראָכן די וויטרינעס פון די קליינע סוחרים, ארויסגעטריבן דו יידישע סטודענטן פון די אוניווערסיטעטן --- האָט דעמלט וואידאַ-וואָעוואָד פאר די פּיניסטאָרן-חברים, זיינע אידעאָלאָגישע שותפום, געזאָגט: ,לאָזט די קינדער, זאָלן זי זיך שפּילן?.
קאָמיר אָבער גיין ווייטער, מיר קענען נּאָכפאָלגן אלע נעמען פון דער דירעקציע-דאָנפירונג. אזויווי עס האָבן. זיך געפּיטן ביי דער מאכט די פּאָליטישע פּארטייען, באגלייך מיט דעם האָבן זיך אויך געביטן די מיטגלידער פון דער דירעקציע און אינספּעקטאָרן-קאָמיסיע. ניוע נעמען, פייע אדרעסן דערשיינען אין די יאָריבאריכטן. איין זאך איז אָבער געבליבן אומפארענדערט: די רומענישע אָדער אוננאדישע בורזשואזיע-- און אויך די בורזשואזיע פון די אונטערדריקטע נאציאָנאליטעטן, וי אויך די פולקאמע צוזאמענארבעט מיט די אויסלענדישע קאפּישאליסטן. די יידישע קאפּיטאליסטן און אקציאָנערן פון די ,דערמאטא"-אוזינעס, קאָבן פאראָטן ניט נאָר צוזאמען מיט די היימישע אָרגאניזירער פון די בלוטיקע אנטיסעמיטישע אנפאלן--- נאָר זייערע אינטערעסן זענען געווען ענג פארבינען פיט די אינטערעסן פונעם אינטערנאצואָצּאלן קאפּיטא?, מיט יענעם ענגלישן, { פּראנצויזישן און אמעריקאנישן גרויסקאפּיטא? וועלכער האָט גענערט, אויפגעלעבט דאָם פאשיסטישע פייער אין דייטשלאנד; מיט יענעם אינטערנאצואנאלן קאפּיטאל וועלכער האָט אייגנטלעך געברענגט צו דער מאכט דעם היטלעריזם, געברענגט צו דער-מאכט די גירערטרעכטיקסטע באנדיטן פון דער וועלטגעשיכטע פאר וועלכע עס זענען געפאלן א קרבן מער פון 6 מיליאָן יירן אין די אוישוויצער, מיידאנעקער, דאכאוער און (אנדערע טויט-פאבריקן. צווישן די מיטגלידער פונעם דירעקטאָרן-ראט, געפינען מיר דעם נאָמען פונעם דירעקטאָר פון דער עסטרייכישער קרעריט-אנשטאלט: דעם נאָמען פונעם דירעקטאָר פון דער פראנצויזישער האנדלסדאון אינדוסטריע3ּאנק, פונעם גענערא?-פארטרעטער פון . דער לאָנדאָנער אנגלאָ-אינטערנאציאָנאלפאנק ,ליר", דעם נאָמען פונעם דירעק{ שאר פון דער היטלעריסטישער קרינם. אוזינע ,דראט אונד קאבעלווערקע", אאז"וו.
א נייע וויטרינע: די יאָרן װאָס האָבן געפאָלגט נאָכן ווינער באשלוס. אין צפון-און מערב-טראנסילוואניע האָט אין אן אלץ-גרעסערער מאָס אָנגעהויבן די אנטיסעמיטישע העצע. עס דערשיינען די געזעצן קעגן יידישע ארבעטער, בעלמלאכות און די פאשיסטישע פּרעסע ווענדט אַן אלץ צו ,איבערצייגן" די עפענשלעכקייט. זי ווענדט אָן אלץ אָפּצוציען די אויפמערקזאמקייט פון די ארבעטער פון זייערע דאגות, צרות, און עקספּלאָא
אֶן שוועריקייט געקאָנט פאָרן פון אונגארן קיין רומעניע--- עס זענען דאָך טירט לעבן,---דורך אנטיסעמיטישע הע" געעפנט געווען די היטלעריסטישע גרעצע וי אויך אין צפון-טראנסילוואניע געצן פאר די גראפן און באָיארן... נראף דורך אנטי-מאגיארישע העצעס. טעלעקי ערנעי האָט אָנגעהויבן די ,,אר
די פּארטיי האָט געפירט א העלדישן בעט". וועגן ,ראטעווען דאָס מאגיארישע
פוז לאסלאָ נוסבוים
נר. 140 יע ייב::::ט;יי ,ייייייגיי י.י יי יי ,י.י יי יי ייר יי יי
רייזע נאָטיצן
אויפן וועג קיין דאָרנע. א חברטע וואסער-באסין. איבערא? זענען פאראן
װאָס זיצט ביים וואנארפענצטער, יו יי וויירער. שלֿאַסעבן זיך אָן:, דער ווייץ, די קארטאָפל? און עליאס, דערקלערט מיט ערנסטע און גודי פּאַפושויעם. זענען פארמעלט. טע ווערטער צוויי יוננע ארבעטער, ואס איינם איז שענער און געראָטענער פונעם זיי באדארפן טון, כדי די ארבעט זייערע אנדערן!" און אן אנדערע: ,,דאָס?אנ ביים גאטער זאָ? נאָך בעסער גיין. ערשט
קאמף אויפצוקלערן בעטער-מאסן, אז זיי זאָלן זיך עפענען די אויגן. די פּארטיי האָט געזען יערדן פאקט, און אלץ װאָס די דאָזיקע דאָקומענטן פון דער אויסשטעלונג ווייזן אונדז. עמיל האצעגאנו. שרייבט אונטער אויף א זעלבסטפארשטענדלעכן אופן, זיין נאָמען לעבן די נעמען פון האָרטיסטישן העלר פעיער אנדראש און מאַזעש פאָרקאָש, אויף א ,דערמאטא"איינלאדונג דאטיהט פונעם יאר 1941, די קאפּיטאליסטן פארשטייען זיך איין
פארמעגן" האָט ער זיך גענומען דעם אוואָקאט פּאָפּ יאָנעל, מאניוס געשוועסטערקינד, דעם הוױיפּט-רעדאקטער פון דער {פאטריא", די שאָװױיניסטישסטע רומענישע צייטונג.
די מאָזעס פאָרקאָשס, מאקס אושניטס, ריטער אנהאוכס, האָבן זיך קיינמאָל נושט פארינטערעסירט= איבכערן נור?. פוז נעם פאָלק. און היינט ווען מיר זענען שוין אויף אייביק פון זֵיי פּטור געװואָרן; ווען די ארבעטער פון דער שיך-פאבריק ;הערבאק יאנאָש", ווו מיכאי? דאוויד און
איך רעד מיט אן אגראָנאָם-אינזשינער, א יונגער מענטש. ער ארבעט ביי דער
וועגן די דערפאָלגן פון זייער מיטשורינישן ל?אבאָראטאָר. מען ברענגט ניט מער פון אויסלאנד די זאָמען פאר די בערעקעם. אונדזער זאמען איז בעסער פאר אונדזער באָדן און צען מאָל ביליקעוי.
אָנגעקומען קיין דאָרנע, באקען איך זיך מיט אן אלטן יידישן וואלד-ארבעטער. ער איז איבער די זיבעציק אָבער ער זעט אויס װי אן אלטער, קרעפטיקער בוים, װאָס
צוקער-פאבריק אין ראָמאן. ער דערציילֿט
איז וי א גאָרטן!". ניט לאנג זענען זיי געקומען פון א דאָױףּ פון דער דאָראָהױיער געגנט און זיי קווא" ליפוצירן זיך אלץ בעסער און בעסער.
* אויפן טאָוו? פֿון די אויסגעצייכנטע לייענען מיר: ,כבוד אייך שלאָגלער אין רער פּראָדוקציע! מיט אייך קענען מיור זיך בארימען ביים בוי פונעם סאָציא" ליזם". איך נאָטיר מיר פון די אויסגעצייכנטע: רובינגער איזידאָר, פעסטער װיקטאָר, טאמאשיונא געאָרגע, טשיפלינסקי מיכאי, שיינד? עליאס, פייפער רודאָלף, גאָלדשטיין הערמאן, באלאשויו און אנדערע.
קאפּיטאליסטן פֿונקט וי די רומענישע און
צווישן זיך. מיט די רווחים האָבן זיך איזידאָר נוסבעכער בויען דעם כאָציאוברירערלעריי צעטיינט די מאניויסטישע, ליזם מיט דער גאנצער איבערגעגעבנקייט; האָרטיסטישע און יירישע. קאפּיטאליסטץ. היינט ווען זינֶער יאזשעף, לעיב יאנאָש, אין רווח באטייליקן זיך די יידישע קא- וועלכע די מאזעש פאָרקאַשם האָבן ,אנפּיטאליסטן אויך. טלאסן". פון דער ארבעט גִבער ראָס דער לאָקאָטענענט-קאָלאנעל ענדרע. היימלאנר פוו די ארבעסידיסע האָט זיי באטקא, דער קאמאנדאנט פונעם מילי- צוריקגעשוטעלט אין דער ארבעט; הייוט, טערישן פּערסאָנאל פון די ,דערמאטא"- ווען אין הונעדאָארא און אין רעשיצע אוזינעס, האָט אין די ערשטע טעג פון זיין שמעלצן שוין נישט אושניטם אויוונט אמט באטאָנט אין זיין טאָג-באפע? אז דעם שטאָ?--פּרווון די קאפּיטאליסטן /אין מאגיארישן פאָטערלאנד, אינעם נאָכאמאָל צו שפּא?טן די פעסרייך פון אונדזער קעניג דער הייליקעור טע רייען פון די בויער- פונעם סאָשטעפאן, האָבן מיר געלעבט מיט די ציאליזם. צווישן די דאָזיקע װואָס פירן נאציאָנאליטעטן אין דער בעסטער הארי א שפּאלטונגס-ארבעט אין די רייען פומאָניע און אזוי וועלן מיך אויך ווייטער נעם ארבעטער-קלאס, זענען--- צוזאמען לעבן מיט זי אין די קומענדיקע טויזנט מיט די רומענישע מאניארישע, דייט'טע, יאָה". אָבער באלד נאָך צוויי טעג, ווענדט שאַװױיניסטישע העצער-- אוֹיך די צוואַן דער זעלבער לאָקאָטענענט-קאָלאָנע? ניסטן, די אגעגטן פּונטם. ייריטן גרויסבאטקא דאָס ענטלאסן מאפנווייז ארבע קאפיטאל, וועלכער האָנו פארלויון רי ערד טער און בלויז אויף דער ערשטער ליסטע פון צאונטער די פֿיס. זענען אָנגעצייכנט 82 יידן 158 רומענער טיײיערער הער פּֿאַוטשַשײ--- אזוי און עטלעכע מאגיארישע ארבעטער. די ווענדט זיך קירקולעסקו, דער געוועזענער פּאָר ענטלאסענע מאגיארישע. ארבעטער מיניסטער, צום. יידישְׁן פאבריקאנט, זענען געווען ,פארדעכטיקע אלם קאָטו בשעת מען ווארפט ארוים אויף דער ואס ניסטן". טויזנטער יידישע ארבעטער אויפן סמך
ירע עמעט אי אמט עפאק א
קיין שטורם און קיין בליץ האָבן ניט איך רעד מיט די ארבעטער יונה גאנץ געקענט צעברעכן. זיינע אויגן בליצן און געאָרגע פארקוצאן. זיי דערציילן מיר, יונג און פריילעך. ער זאָגט מיר: ,איך אין װאָס פאר אי דחקות זיי האָבן געלעבט ארבעט פון יאר 1889 אין דעם פאך. איך אין פריערדיקע צייטן: געגעסן קאלטע האָב עס ליב געהאט פריער, בפרט היינט."= מאמעליגע, געשלאָפן אין פינצטערע באדאָרנע מאכט דעם איינדרוק פון א סא ראקן פו? מיט וואנצן, קיינמאָל ניט אויסציאליסטישן אינרוסטריעדאָרט, ווו מען גערוט געווען, אז מען האָט זיך באקלאָגט, ארבעט מיט. ברען פארן פונף-יאָריפּלאן, האָט דער בע?-הבית תיכף א טעלעפאָן פארן עלעקטריפיצירונג-פּלאן און וווּ.רער געגעבן צו דער פּאָליציי. קאמף פאר פאראינטערעסירט א איך זאָ? מיר נאָר אָנקוקן וי דער אריעדן. אין צענטרום פון דער שטאָט זע בעטער?עבט היינט. איך האָב זי גע
נען אפישירט די נעמען פון די בעסטע פאָלנט. די הייזער פאר די ארבעטער, שלאָגלערס פון דער געננט. צווישן דינע- הויך,. שיין, ליכטיק, האָבן= א מען געפין איך אויך א יידישן נאמען. טעאטער- זאל?, קלוב, א פּויערטע לעבן מיר לייענט מיט גרויס א קרעשע. די פענצטער גלענצן אינטערעס דעם. אפיש.
איך באקום די מעגלעכקייט צו זען ארדענונג און ריינקייט זאָרגן אייגענע. די גרויסע ברעטער-זעג;בערנאט אנ- הױיז-באזאָרגערנס. מען לעבט זיך דאָ, דריי". די ברעטעריפּראָדוקציע איז מיר האָבן זיי מיר געזאָגט, וי אין א גוטן באקאנט פון די קאפּיטאליסטישע צייטן. האָטעל. פאָרנט אויף די טרעפּ פון אזא וואָס פאר א פּראָגרעם! אלעס איז מעכא- ארבעטעררוווינונג, װאָס האָט דאָס אויסניזירט. די טרייבנדיקע. קראפט איז איבע- זען פון א ווילא, שפּילן זיך, צוויי מיירא? דער עלעקטרישער מאָטאָר. דער דעלעך. איך רעד מיט זיי. זי פרעגן לויפבאנד שלעפּט די קלעצער צום נא- מיך ווער. איך בין. איך זאָג זי א
ביבילאָטעק,
פון ריינקייט. בלומען פארצירן זיי. פאר
: טער און פירט די ברעטער אוועק. מען פּראָפעסאָר פון בוק.== װאָסמאזעש פאָרקאָש און זיינע יידישע פונעם געזעץ פון ,נאציאנאלער ארבעט- עמער אוועק. כען פראפעפאַר פון בומארעשט.--- װאָסיושע
קאפּיטאליסטישע שותפים בלייבן וויי- פארטיידיקונג".
טער אין די דירעקציע-ביוראֶען. זיי זע" ,מיט פי? הערצלעכע גרים"--- אזוי נען טעטיק אויך ווייטער אין דער בעםז באגריסט דער יידישער פאבריקאנט, טער הארמאָניע מיט די יעניקע פון האָרטיס האנדלסדאון אינדיסטריעימיניסוועלכע ס'וואָלט גענוג געווען איין אונ- טער--- טיהאמער פאבינין אין וועלעבנס טערשריפט בכדי צו ענטלאסן פוּן דער צייט די ראסןפּאָליטי ווארפט אריין פאבריק די יידישע און רומענישע אר" צענטליקער טויזנטער מענטשן אין שרעבעטער און באאמטער-מאסן. די יידישע קלעכער נויט.
מאניארישע קאפּיטאליסטן,---האָט אבסא" זענע קאפּיטאליסטן, און זייערע?אקייען,
העהט קיין מענטשלעכן קרעכץ.= אלע טוט איר אין דאָרנע? פרעגן זי ווייטער. שווערע ארבעטן באזאָרגט די מאשון. די איך בין געקומען זען, וי שיין דא איז, לופט איז ריין. שטויב און זענישפּענער ענטפער איך, כדי איך זאָל האָבן װאָס ווערן אױיסגעפּאָמפּט, די ארבעט איז א צו דערצייל?ן מיינע שילער. דער ענטפער ריינע. די קלעצער פארן אריינגיין אין געפעלט זיי און זיי לאכן פאר פרייד.
די גאטערס, ווערן געבאָדן אין א גרויסן
דוד רובין יו יי יי יי אע יי
און די דאָזיקע פאבריקאנטן, נעווע- קולטורעל-קינסטלערישע מאניפעס"
פוראל אבענשה אוער דיי עמטע""עעי יי טאציעס ביים בוקארעשטער..איקוףי
יאָזשעף, מאָרארו יאָן, שאָמו פריד, שאָ" טערעפן--- צו צעשטערן די ווירטשאפט ראָלטא ראָזענטאל, אנא מאראָשאן און פון די יידישע ארבעטגריקע; מיט דער
י: 2 2 גער אָוונט איז פאָרגעקומען אין זומער-.: די אנדערע וועלן נישט האָבן צוגעבן שרייענדיקער לאָזונג פון ,יידישער איי. גאָרטן פונעם בוקארעשטער, איקוף" א גענומען די חברים: וואלערין בוטשעווא,
קולטור-מאניפעסטאציע ווו עם זענען אידיקא זילבערשטיין, מאריא טעאָדאָ-.
עסן פאר זייערע קינדער, און פון װאָם ניקייט" אָפּצוזונדערן אין אונדזער היימזיי וועלן לעבן...'לאנד די יידישע ארבעטנדילע פון די אנ
שבת דעם 14-טן יולי ד. י. 8 א זיי- ביים ארטיסיטישן טייל האָבן אָנטױיפֿ
נוועזנד געווען א נרויסע צאָ? ארבעט- לוּ צענא נייע וויטרינע: סאנטינעלן-בייט. דערע ארבעטנדיקע פונעם לאנד. די דאָ-: ו: רעאנו און לוּמשי מעטראגי.. די, רעצע
די נעמען פון דער ,דערמאטא"-דירעק- זיקע לייט ווילן פארנארן קיין, ישראפ-ציע זענען שוין נישט גילטיק. עס האָט אינעם ,ג|-ערן" פון קאפּיטאליסטישער זיך געביטן די ארדענונג, דארפן זיך בייטן עקספּלאָאטאציע,--- די יידישע ארבעאויך די נעמען. נייע קאָלירן דעקן דאָם טנריקע וואָם לעבן דאַ א רויק לעבן, קאפּיטאל, און די רומענישע נעמען וועלכע עס דערווארט א זיכערע צוקונפט. ווערן געביטן מיט מאגיארישע נעמען: מיר האָבן נאָר געוויזן אייניקע דאָקוגעלעצי, טאָװאָסי, יעלען, באראָן וועשע- מענטן פון דעם ,דערמאטאדארכיוו" פון לעני,.= גראָף ערנטי טעלעקי, אאז"ןוו. דער אויסשטעלונג װאָס שפּיגלט אפ(2)0 אויף דער נייער דירעקציע פאלן אויך יאָר קאמף פון דער פּארטיי. ס'איז אן נייע התחייבותן. דער ווינער באשלוס עדות אויף וי ווייט ליגגעריש עם איז די האָט אָפּגעשניטן די ,דערמאטא"יאוזי-{נאציאָנאלע אייניקייט" מיט וועלֿכע עס נעס פון די רומענישע אינטערעסן, און געוואלדעווען די ציוניסטן--- און ס'אין כדי ,,צו ראטעווען" זיי, ווענדן זי אַן א לערע װאָס פארא התחייבות עס האָט אלץ. די באפולמעכטיקט, יעדער יירישער ארכטנדיקער מענטש לנבי דורכצופירן דעם דאָזיקן ענין, דעם גראף זיך און זיינע קינדער צו באקעמפן ד טעלעטי ערנעי. גראף טעלעקי ערנעי, האָט ציוגיסטישע פארגיפטער.
ואמאנגאשגאוטןאמאואאעמ טע מעאסעועעט,יי---יע.|
קארעשטער ,איקוףה" אָרגאניזירט אין סאָליסטן מ.באלאן, ניורא שלאג, אֲנָוזומער-גאָרטן פון. מירטשעאַ װאָדא-גאס טשעאנו און שמוקער פונעם פאלקס-כאָב נר. 5 אן ארטיסטישן פעסטיוואל? וו סע האָט זיך באטייליקט די קינסטלעריגרופּע פאָוועטישע און רומענישע לידער. דער פון דער מיליטערישער איינחייט ,טודאר ח' א. זינגער און?. קאלמי האָבן אויםוולאדימירעסקו--- דעברעצין". די דער
מענטשן. דער חבר אייזינגער מאקסימיי י י 5 ליאן האָט געמאכט א רעצענזיע איבעבן*'2 וי אויך דער ארטיסטישער פּראָגראם
בוך: די דעקארירטע אוזינע" פון י. גאָ- זענען מיט ווארעמקייט אויפגענומען גערעליק. װאָרן פונעם אָנוועזנדיקן עולם.
קינסטלערישע גרופּע"פון דער מיליטערישער איינהייט.=
גטודאָר וולארימירעסקו-רעברעצין" טרעט ארויס אויף א ,איקוף"-מאניפעסטאציע
זונטיס דעם 15 יולי ד. י. האָט דער כוֹז פאר סטאלין" פון אלעקסאנדראוו. די
/איקוף", האָבן געזונגען א ריי יידישע,
הערט יערן שבת א זייגער ויך)
2 די יידישע ראדיא"אוידיציש אויף די פּאסטנס ראדיא ראמעניא אויף וועלן-לענג 5 מ. און ראדיאַ בוקארעשט" ו! אויף 285 8.
עפענונגס-רעדע איז געהאלטן געוואָרן פונעם ח' ע. אָבערסט, רעדאקטער פון דער צייטונג ,וויאצא נאָע". די קינסטלערגרופּע פון דער מיליטערישער איינהייט האָט אונטער דער אָנפירונג פונעם לאָקאָטענענט דומיטרו באָרקאן און פּלוטאָניער סטאן מיכאלאקע, אויסגעפיהט א רייכן קינסטלערישן פּראָגראם צווישן וועלכן אויך דאָס יידישע פאָלקסיליד ,די מע זינסע" ארמאָניזירט פונעם חבר ח. ו שווארצמאן.
מיט אומאויפהערלעכע אפּלאָדיסמענטן איז אויפגענומען געװאָרן די ,קאנטאטע
געפירט א סאטירישן דיאלאָג מיט אן אנטיציוניסטישן אינחאלט.!
די דאָזיקע מאניפעסטאציע, וועלכע איז געשטאנען אונטערן צייכן פון ,פארברידערונג אינעם קאמף פאר שלום און סאָציאליזם" איז כאזונדערס ווארעם אויפגענומען געווארן מצד די איבער
0 אָנוועזנדיקע ארבעט-מענטשן יועפּ-=
כע האָבן מאניפעסטירט דורך לאָזונגען און אפּלאָדיסמענטן, זייער איבערגעגעבנקייט און טריישאפט צו אונדזער טייער
בליק.
היימלאנד, די רומענישע פאָלקם- רעפּן-=
7 א קו
קי אן זי א
הא אי
גען בא נאָ שט כא לען שום עק! רוג דען טר
,