ב. ווילנער

.איקוף-בלעטער"

דער סוף פון א מיליארד דאָלאר

ודידי בייניש,

ראשית מאך איך דיר באקאנט אז מיר זענען געזונט, והשנית זיי וויסן אז צווישן מיר און מיין צביה אי! שִיעוֹר נישט געקומען צו א נט. און איבער ואס מיינסמו? איבער א קלייניקייט, איבער א מיליארוד דאָלאר.

אט וויאזוֹי עס איז געשען: אונרזער משהלען קענסטו דאָך. א וווי? קינד, א טייער קעפּל, זאָג איך צו מיינער, וװואָס אין דער תכלית צביה, וואָס וועט ווערן פון אונדזער קינד? א מלמד וי דער טאטע? זאָגט זי, א מלמד? אז נישט דערהארן און נישט דערלעבן זאָלן עס אונדזערע שונאים. זאָג איך, א דאָס שמועם איך דאָך. זאָגט זי, דו ביסט דאָך עפּעם א גאנצער חשוב ביי די רעדל­פירערס פונעם לאנד, אדרבה, זאָלן זֵיי אים ארייננעמען אין אוניווערסיטעט. זאָג איך, ראָס טוט נישט בנימין מלמר, ניין, גיין בעטן אז מען זאָל מיר ארייננע­מען דאָס קינד אין שול, װואָס איז איך בין דיור דאָס עפּעס אין גלות? איך, אז כ'ווע? געבן א קום מיט מיין משהלע און וועל? גיבן א זאָג צו די פּראָפעסאָרן: זעט איר, דאָם איז מיין בחור, פאר­הערט אים, וועט איר זען מיט וועמען איור האָט צו טון. פון דעסטוועגן שלאָגט זי מיר איבער--- וואָלט נישט געשאַט אז דו זאָלסט אויסניצן אביסל פּראָטעקציע, אנדערע טוען אויך אזוי. גיין! האָב איך געשריגן, איך וויל נישט פּראָטעקציע! זאָלן זיי זיך נאָר דערוועגן און אונדזער משהן נישט וועלן אָנעמען.

הכל?? ידירי,. װאָס זאָל איך דיר מאריך זיין? איך האָם איינמאָל אָנגעשריבן, דאָס צווייטע מאָל און דאָס דריטע מאָל. און אז איך האָב געזען אז איך באקום נישט קיין תשובה, האָב איך זיך גע­פעדערט נאנץ פרי או| אריינגעכאפּט זיך קיין ירושלים. דעם דריטן טאָג בין איך אחיימגעקומען מיט אן אראפּגעלאזטע נאָז. ואס איז געשען? מען דארף געלט. אָן געלט, זאָגט דער גרעסטער מאכער פון דאָרט, האָסטו נישט די ויעלט און נישט יענע וועלט, אפּשיטא שוין די אוני­ווערסיטעט. זעט איר רב בנימין, לאָזט ער אוים, אז גאָט וועט העלספן און מירן באקומען פון אונדזערע. אמעריקאנער ברידער דעם. מיליארד דאָלאר, דעמלט וועט שוין זיין אן אנדערער שמועס. װאָרעם וי וועט נישט אונדזער מלוכה אונדז געבן לכל-הפּחות א האלבן מילו­ארר? װאָרעם ס'איז דאָך דיר נישט אן אוניווערסיטעט פונעם גלות! פ'איז דאָך עפּעס פֿון ירושלים, פון ציון! און וויי אזוי זאָגט זיך דאָרט אין פֿרק? הזהרו -- גיט אכטונג, בבני עניים--- אויף די אָרעמע קינדער, שמהם--- װאָרעם נאָר פון זיי תצא תורה-- יועלן ארויסט" קומען געלערנטע, גרויסע לייט.

הקיצור ידידי, איך האָב נעזע) אז מיינער רעדט נישט פונעם יועג. װאָרעם זאָלן מיר זיך נישט אָפּנארן, איך קען דאך פארט נישט צאָלן קיין שכו-למיר; װאָרעם פ'איז דאָך נישט וי ביי אייך, װו א נוטן תלמיד צאָלט מען נאָך צו אין קעשענע אבי ער זאָל לערנען. דא, אז דו וועסט נישט באצאָל! רבי-געלט, וועט דער רב! מיטן קינד נישט לערנען. מעג מיין משהלע זיין אפילו מיט טויזנט קעפּ, מעג ער זיך לערנען בעסער פונעם גרעסטן גבירס א קינד, האָט ער נישט געלט, איז ניכטס צו מאכן, זאָגט דער דייטש און די באָבע טאָלצע פלעג זאָגן: {ניטאָ פּאפּע גייט מען לווליו? בנימין מלמד, האָסט נישט,געלט פאר שכר-למוד, שטופ דיך נישט אין די היצן.

פון דעמלט אָן ידידי, האָבן מיר אֲנה געהויבן ארויסצוקוקן אויפן מיליארד. װאָרעם די פּאָר טאָלער זענען ביי מיר נע­װאָרן א לעבנס-פראגע און יעדן טאָג האָב איך ארויסגעקוקט אויף דער ציי­טונג, וי אויף משיחן, אפשר וועט זי ברענגען עפּעס נייעס מכוח דעם. מי­לוארד און אפשר איז ער שוין טאקע דא. ווער ווייסט? און אז מרת גאָלדע מייער­סאָן איז געפֿאָרן קיין געוודיאָרק, בין איך

אריין א פֿארסאפּעטער צו מיין צביה

און האָב איר געשטופּט דאָס בלאט אין פּנים נא! זע! קייען! א באלד זענען מיר געהאָלפן. און אז מיין וויים האָט דאָס ב?אט אוװועקגעשטופּט, זאָגנדיק אז נאָר א משוגענער קען גלויבן אז אמעריקע וועט ניבן א מיליארד, אז נאָר א צעדרייטער קאָן זיך לאָזן איינרעדן אז א האלבן מיליארד וועט בן-גוריון צעטרענצ­לֶען וועגן דער אוניווערסיטעט, האָט עס מיך אזוי באנעמען אז איך האָב זי אָנ­גערופן מיט אלערליי זידלווערטער.

קיצור-הדבר, ידידי, דער מיליארד האָט בי מיר צוגענומען דאָס געזוֹגמָ מיטן לעבן, איך האב נישט געהאט קיין טאג און קיין נאכט. אָט האָט מען געבראכט א פּאָטשט--- אז משה שרת איז געפאָר קיין אמעריקע אים נעמען, אט האָט מען גאָר געזאָגט--- אז א מיליארד גיט מען נישט אין די הענט אריין, נייערט מע שיקט אים מיט דער אָקסןפּאָסט, און ביי יעדער נייעס וואָס איז ארויס אין דער צייטונג, מכוח דעם מיליארד, בכין איך אלץ געלאָפן קיין ירושלים צו דעם אוני­ווערסיטעט און געמאכט געיואלדעס; איכערהויפּט אז איך האָב געלייענט אין בלאט אז בן-נוריון אליין אִיז געפלויגן --האָב איך עס שוין נישט געקענט סוב?חזיין און מיך געשפּארט מיטן ראש­ישיבה(היינט הייסט ער שוין רעקטאר אָרער דירעקטאָר) און ווייז אים איבער אז אויף מיין פֿארענטפער מעג ער שׁוין אריינעמען משהלען, מחמת וועטען-וועגן אָבער אים, בן-נוריונען, וועט מען זיבער נישט אָפּזאָגן. דער ראָש-ישיבה(אָדער וי מען רופט אים דאָרט רעקטאָר אָדער דירעקטאָר) האָט מיר פריינטלעך גע­קלאָפּט אויף די פּלייצעס און געהייסן קו­טען שפּעטער מיט אכט טעג. דערווייל זאָגט ער, איז דער מיליארד איינגעטרוקנט געװאָרן און ס'איז פון אים נישט גע­בליבן מער וי 400 מיליאָן. נאָר נִיש­קשה, ס'איז אויך א שיינע נדבה, א ווערטעלע ארויסצורעדן, 4 הונדערט מי­ליאָן! און בשעת מעשה, ציט ער אויס דעם 4 הונדערט אויף א מייל די ווייט.

איי, זאג איך, האָב איך מורא, או אין דעם מיליארד האָט זיך אריינגעכאפּט די ניזשדע, איי האב איך מורא, אז ער וועט טרוקענען און טרוקענען ביז עס וועט פון אים בלייבן א פייג! בייסט אייך אָפּ די צונג, שפּרינגט ער אויף אן אָפּגעבריטער.

קיצור-הדבר, נאָך אכט טעג כין איך נאָכאמאָ? געקומען. איך טרעף מיינעם, מיט. א פּנים... א שענערן, זאָג איך דיר, לעגט מען אין דר'ערד אריין. וואס איז געשען? פרעג איך א פארציטערטער. אפשר נישט חלילה מיטן מיליארדך? דאָס הארץ האָט מיר אָבער געזאָגט. ווער ווייסט? בז-גוריון. ו

שאט, מאכט דער רעקטאָר בייז. שאט| איינס צוויי בן-גוריון, ואס איז ער שולה, דיק? מ'האָט אים געװואָלט גיבן און ער| האָט נישט גענומען? א טבע פון א יידן,' זיך אָנצוטשעפּען אין א מענטשן.

ואס האָסטו דערפון ידידי, ס'איז א בושה אין פּנִים און א ווייטיק אין הארצן... פון דעם שיינעם מיליארר דאָ­לאר, האָט זיך אױיסגעלאָזט א בוידעם. װי די באָבע טאָל?צע פלענט זאָגן: ,א שמאלץיגרוב, דאָס שטאלץ האָט אויס­גערונען און דער גרוב איז געבליבן". פונעם גאנצן מיליארד איז בסך-הכ? געז בליבן 40 מיליאָן.

און דאָס ביס? מינץ ידידי, האט מען אים אויך נישט נעגעבן אין די הענט אריין, נאָר מען האָט עס אריינגעלעגט אין עפּעס א באנק. צו װאָס, צו ויען? ווייסט דער רוח. עפּעס זאָגט מען דאָרט, אז אין אמעריקע איז פּונקט װ* אין סדום וװואָס ווערט געבראכט אין חומש. ביי זי אין סדום איז געווען איינגעפירט א מנהג, אז א פרעמדן האָט מען גע­געבן א שיינע נדבה. נאָר וואָס דען? ארויספירן דאָס געלט איז געווען שטרענג פארבאָטן, איבערלאָזן האָט דער אָרעטאן געמוזט דאָס געלט ביי די טדוטער גע­וועלבער. היינט שטע? דיר פאָר, ידירי,

אין

גלידער פון דער משפּחה. באשטייט פון פינף מענטשן: רער טאַטע,

האָנגען... זעט ער ערשט נעבעך, אז פוז נעם גאנצן שוואַרצן דאָס פּנים איז אים איבערגעבליבן א פייג.

אזוי ידידי, אן אנגעשישיטע און איינגעדארטע פייג איז געבליבן פונעם מיליארד. מ'איז געפאָרן, מען האָט גע­האלטן ווונדערבארע דרשות, אמעריקאד נער ציוניסטן האָבן אפילו פארבויגן פון זייער כבוד, און האָבן איינגעלאדן צו באנקעט וואָס זיי האָבן געגעבן לכבור בן-גוריונען, נעכטיקע יידן-מערדער, אנט­לאָפענע פון ליטע, פון פּױילן, פון עס" טאָניע און פון אנדערע?ענדער, ווו זיי האָבן געהאָלפן אויסראָטן יידן. מיט זיי זיצט דער מיניסטעריפּרעזידענט פון ישרא?, ביי איין טיש. אבי וװאָס? אבי צו באקומען די פּותיקא. צום סוף לאָזט זיך נאָר אויס, אז פאר די אױסגעשגאָרטע 0 מיליאָן האָט מען נאָר געבראכט ביקסן מיט קאנאנען און אנדערע כלי­משחית. צו וװואָס נוצט עם? וװוער דאר? עס? אז סיי וי סיי וועלן. היגע יידן נישט גייען קעגן סאָוועטן-רוסלאנר.

און מיין משהלע האָט מען אליץ נישט צוגענומען אין דער אוניווערסיטעט, נאָר איך טרייסט זיך וואָס ער איז נישט איי­נער, ס'איז נאָך דא א סך, א סך טויזנ­טער קינדער וועלכע דרייען זיך ארום אזוי אָן א שׁוּל. מחמת ואָס? מחמת געלט, האָסטו נישט געלט, שטעלט מען דיו דאָ אויך ארויס א פייג.

מטני ידידך בנומין מִלָמִד.

אז א אָרעמאן קומט אהיים צו זיין ווייב: און קונדער און ווייזט די מציאות וס| קעך לאנע= פון די ברייטע מאסן פון די פדומער סוחרים האָבן אים אָנגע­

בן-גוריון דרשעט...

נישט קוקנדיק אויף דער טרויערי­

ישראל, זיך נישט וויסנדיק מאכן פון דער אומבאשרייבלעכער מיזעריע אין וועלכער ס'ליגן די נייע עולים, אין דער פּרעמיער בן-נוריון געקומען רעדן פון די מעברות און

צו די וויילער

מחנות.

(געאייניקטערחייט ארבעטן, אֶנש טרענגען זיך, ווייל כ? ישרא? חברים"-­האָט געזאָגט בן-גוריון צו די עולים אין די מעברות לעבן רחובות און לעבן ראשון?ציון. די עולים האָבן זיך אומגעקוקט--- ,כ? ישרא? חברים?" אזוי האָבן זיי באמת געגלויבט, אזוי האָט מען זיי דערצייל?ט. אָבער אין דער אמתן האָבן נאך די עולים, װאָס קו" מען פון פארשיידענע לענדער, אזא לוקסוס אין קאָנטראסט מיט דער גרו!­זאמער אָרעמקייט נישט געזען, און דאָס הייסט: כ? ישרא? חברים. די עולים ליידן פון א שרעקלעכער עקס­פּלאָאטאציע ביי דער ארבעט. זיי קעז נען נישט צוקומען צו קיין שפּיין­פּראָדוקטן און אנדערע סחורות, דורך די גרויסע שפּעקולאציעס פונעם שוואר­צן מארק. נאָר פון דעם אלעמען האט בןגוריון פארגעסן צו רעדן פאר די עולים. האָבן זיי אים אָבער דערמאנט און אונטערבֿראָכן פון זיין דרשׁה מיט אויסרופן ,,מיר ווילן ברויט און אך­בעט".

נר. 1458

פונעם ישראל-..גן-עדן""

די ב}-גוריון-רעגירונג האָט לעצטנם אָנגעזאָגט דעם פאלק א גרויסע בשׁורה: זי האָט געשיקט דעם ארגענטינער דיסי טאַטאָר, א שיינע מתנח--- א זעלטענעם אלטן תנ"ך.

ווילט איר וויסן דעם מאָטיוו פון דעם דאָזיקן געשענק? ,,אלס. צייכן פון פאר­ערונג און דאנק, װאָס ישראל?(!) מילט פארן פירער פון דער ארגענטינער מרינה --= ווערט געזאָגט אין דער בשורה.

מילא, די ,פארערונג און דאנק" פאר א באנדיט וועלכער האָט פון זיין לאנד געמאכט אן עיר מקלט פאר קריגס-פאר­ברעכער, פארשטייען מיר נאָך... װאָרעם װאָס איז מיר דער חילוק פון טרומאנען, פראנקאָן, סאלאזאר, בן-גוריון אָדער מיי

דאן פּעראָן? אָבער וי קומט עס-­פרעגן זיך אָרנטלעכע מענטשן-- אז אזעלכע זינדיקע.... זאָלן זיך פּאָרען מיט א ביבל?!

דאָס דערמאנט אונדז אין יענער מעשח:

א יידענע, װאָס האָט אמאָל געהאלטן א ביתזזונות, האט געשענקט א ספר-י תורה אין שו? אריין. וי דער מנחג, איז דאָס געמאכט געוואָרן מיט גרוים פאראך איבער די גאסן. גייט צון איר צו א היימישער ייד און פרעגט זי:

--- בריינע, װאָס איז דאָס? דו האָסט דאָך אמאָ? געהאנדלט מיט טריפהנער סחורה און איצט...

-= נו, ענטפערט די יירענע, יענץ פאר­שטייסטו. מיך, יענץ איז געווען... פ8ַר מתן-תורה!

א יידישע ארבעטנדיקע פאמיליע אין ריפירי

די פאמיליע באבעש פון דער גאס פאישאָרולוי נר. 84 פון בוקארעשט, איז איינע פון די צענער טויזנטער אר­בעטער-פאמיליעס פון אונדזער פאָלקס" רעפּובליק. זי איז נישט קיין גרויסע משפּחה, אָבער זי האָט אזויפי? געליטן דער פֿארגאנגענהייט, אז די דאָז זיקע צרות װאָלטן פאר מער משפּהות

אויך צופי? געווען. בכלל ווען די משפּחה רעדט איבער איר געשיכטע, דערציילט זי וועגן 2 פּעריאָדן: פאר און נאָכן 28יטן אויגוסט,

נאָר איידער מיר וועלן דערציילן איר געשיכטע, וועלן מיר פארשטעלן די מיט­די משפּחה

אברהם באבעש, איז סטאָלערזמעכאנו­קער, ער ארבעט היינט אין דער פאבריק ;טעכניקא לעמנולוי"; די מאמע. נעסיע באבעש, איז שניידערין, זי ארמעט אין דער קאָנפעקציע-פאבריק ,ג. געאָרגיו­דעזש"; די על?טערע טאָכטער, אנא בא-י בעש, איז וועבערין, זי ארבעט אין דער פאבריס ,איליע פּינטיליע"; דער זון, איסאק, איז פאָטאָגראף, ער איז אין

|מיליטער; די מעזינקע, בערטא, לערנט

נאָך אין שו?, זי איז א פּיאָגערקע.

שווער האָט געלעבט די פאמיליע, פריער, פארן 28יטן אויגוסט 1944. הונ­גער, נויט, עלנט.

--- היינט, דאכט זיך, דאָס איז נאָר געווען א כייזער חלום. אָבער דעמלט איז געווען שווער.-- ,אוי איז שווער געווען"--- זיפצט חבר באבעש אברהם, -- ,איך נין א גוטער סטאלער-מעכא­ניקער. אין דער פאבריס ,טעכניקאַ לעט­נולוי", ווו איך ארבעט איצט, עי איך אֶן מיט אן אָפּטײילונג און דעמלט האָב אוך זיך נעדארפט ביקן צו די פארשי­דענע בעלי-בתים פאר אן ארבעט-טאג."

-=- וי אזוי דערקלערט איר װאָס מען האָט אייך דעמלט געהאלטן ארבעטלאז?

-- מען האָט געװאָלט איך און אנדערע וי איך זאָלן ארבעטן בחצי חנם.

אין דער צייט פון דער מלחמה האָט מען אים ארעסטירט און שיעור פארשיקט מיט דער גאנצער משפּחה אין די לאגערן.

נעסיע באבעשס פארדינסט פון דער ארבעט ביי פארשידענע יידישע און נישט­יידישע פּריצות, האָט נישט א סך מיט­געהאָלפן צו שטילן דעם חונגער פון

דער משפּחה. עפּעס וי א שטענדריקע באז ליידיקונג האָט זי געפילט דעם אונטער­שיד צווישן דער'אָנגעשטאָפֿטקײיט פון די ליידיקגייערינס, ביי וועלכע זי פלעג אר­בעטן, און דעם שטענדיקן הונגער אין דער חיים.

אנא באכבעש וועט קיינמאָ? נישט פאר­געסן און קיינמאָ? נישט מוח? זיין דעם קאפּיטאליפטישן רעזשים ווען מען האָט זי נישט געלאָזט לערנען!--,און אוי, האָב איך געוואָלט לערנען!---זאגט אנא-- נאָר דעמלט האָט מיך די פּראָ­פּעסאָרין אחיים געטריבן פון דער שוֹל, וויי? ,,זשידאנקעס" טאָרן נישט לערנען... דאָס יאָר, האָב איך שוין געענדיקט אן אָוונט-קורס, און איך ווע? זיך נישט אֶפּי שטעלן דערביי. איך ווע? אויסנוצן יעדע געלעגנהייט, צו לערנען, צו לערנען, און נאָכאמאָ? צו לערנען.*

חיינט לעבט זיך גאר אנדערש די פאה מיליע באבעש. דער 28יטער אוינסט איז געווען פאר זיי, פּונקט וי פאר די אנ­דערע ארכעט-מענטשן, און בפרט פא די יידישע ארבעט-מענטשן פון אונדזער לאנד, אן אמתער טאָג פון באפרייונג, װאָס די מענטשלעכע שפּראך האָט נישט גענוג ווערטער אויסצודריקן זייערע דאנקבארקייטס"יגעפילן פאר דער סאָווע­טישער ארמיי און פֿאר דער פארטיי.

יעדעס מאָ? ווען זיי קומען זיך אלע צונויף, איז ביי זי א יום-טוב. מען רעדט וועגן דערפאָלגן אין דער ארבעט, מען רעדט וועגן אייגענעם גליקלעכן לעב|, מען לייענט א פּאָסטקארט? פון בערטאן. זי געפינט זיך אין א פֿיאָנערן-אָפּרו­לאגער אין דער געגענט סיביו.

--= יאָ, זי איז גליקלעכער וי טיין על טערע טאָכטער איז געווען. אנא האָט נעבעך געמוזט גיין ארבעטן ביי דער פרוי האָלענדער, די אייגנטימערין פון א סאלאָן --- דעצייל?ט נעפיע באבעש.

--- איך בין אריינגענאנגען לערנען א פאך און זי האט מיך נעחאלטן פאר א שוק-מייד?. אין צוויי יאָר האָב איך ביי איר נאָר נישט געלערנט--- דערגענצט אנא איר מוטערס רייד.

אי ליאט, אע

-- און מיינט נישט אז זי טויג חלילה נישט! אין דער פאבריק האָט זי אין איין חודש אויסגעלערנט די וועבעריי. איצט, נאָך צוויי יאר ארבעט, לערגט זי שוין אנדערע ארבעטן.

= מיך האָט אויסגעלערנט דאָס פאך פלאָריקא קאָדרעאנו און איצט לערן איך אנדערע. סאכא עלענא האָט נאָר ואס אויסגעקערנט ביי מיר דאָט פאך-- זאָגט שטאָלץ אנא.

די פאמיליע איז נישט תמיד צוזאז מען. נאָך דער ארבעט זענען זיי פאר­נעמען מיט גאָר וויכטיקע ענינים. אברהם באבעש, איז אויך סעקרעטאר פון דער פּארטיי-אָרגאניזאציע פון דער פֿאבריק. אנא, איז צוריק מיט א חודש געואָרן מיטגליד אין דעם בוקארעשטער יירישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט./

= מור פילן, אז איצט איז באמת כדאי צו לעבן, מיר פורן אליין אָן מיט אונדזער לעבן--- מאכט אויפן קול די מוטער נעסיע באבעש.

-- װאָס איז אייער מיינונג וועגן דוּ ציוניסטן װואָס רעדן צו צו פאָרן קיין ישראל?

--- דאכט זיך, אז איר האָט זיך אויס­געהערט וועגן אונדזער לעבן, האָט איר באקומען דעם ענטפער איידער איר האָט געפרעגט... איך האלט אז די ציוניסטן ווילן מיך און די אנדערע ארבעטנדיקע יידן אוועקפירן פון אונדזער היינטיקן פרייען לעבן און צוריקווארפן אין דער נויט און עלנט פון אמאָל.

די מאמע קושט אנאן אויפן שטערן און זאָגט: ,,נאָר נישט מער, אוֹי, איך ווי? נישט מיינע קינדער זאָלן נאָכאמאָל ליידן, װאָס מיר האָבן געליטן!"

אנא שמייכלט און זאָגט: ,בארויק זיך מאמע. אונדז וועלן זי נישט קאָנען א" ריינכאפּן אין זייער פּאסטקע".

ש שטין=

פו צו מ האָבן זֵיי א אלץ דיקן לופט זיך, האָב| וועב! עלעל בי געקו זאטם געקו א מעגג די נייע האָב געל! מען. צייג דע, קעט אייג פֿון אוין פון אוין אלי שיג די

דיי

געב דעו נע­אי 8 נעל פא בר

וע בע

זֵיי