יה יו

ווּ.

אך יד אֶס גס

אז

הם ער יק. ארן

שן

מים

ייקע טיקן

טער} וויל ייד},

/

יי וי

בערל שנאבל

חיה ליפשיץ

אין די ברוגזע ארבעטער-פארנאכטן

פוֹן אונדזערע יום-טובלאָז שפּאנט

דיין ליבטיקער נאמען מיט שיכאָלזע פיס,

אויף אונדזער שנאה-פולן וועג.

גלויב נישט,

אז קלויזנבורגער טראָמוארן האבן פארגעסן

אין זיך

דיינע פיסטריט ביסט ארויסגעקומען צווישן פּויסטיקן ברומען

ווען

פון טונקלער

נאָך פינפאונפערציק טאָגיקן הונגערדישטרייק,

און אוועק פון

די פּיין פון דיינע אויגן װי צוויי לוחות הו ס'איז אויסגעקריצט געו

די עשרת-חדברות פון ברידערישער וועלט...

וועט ניט פארגעסן ווערן

און אונדזערע וום-טוב-לאָזע ווו ס'שפּאטט

טיט שיכלאָזע פיס

אויף אונדזער

*) פונעם לידער-בוך ,,מילגער-גאס"",---1936

ה יי מ

פון באלא קאראָל

(המשך פון גר. 142)

פון מערב-זייט, האָבן זיך געזאמלט צו מזרח צו, גרויע וואָלקנס. שארנדיק האָבן זי זיך גערוקט, דערנאָך האָבן זיי אריינפליסנדיק איינער אין אנדערן, אלץ טונקלער באדעקט דעם פרילינג­דיקן הימ?. ס'איז געװאָרן נאכט. די לֿופט איז געווען רויק נישט גערירט זיך, אפילו די ב?עטער פון די ביימער האָבן נישט קיין ציטער געטאָן. אין די וועבזאלן האָבן שׁוין געלויכטן די עלעקטרישע לאָמפּן.

בי די פענצטער וואָס האָבן ארויס" געקוקט צום הויף צו, האָבן זיך אָנגע­זאמלט ארבעטער ואס זענען צו­געקומען פון אנדערע סעקציעס.

אין זא? האָבן זיך געפּאָרעט פינף מענטשן ארום איין מאשין.

די פינפער"בריגאדע האָט געקנופּט נייע קעטעם אויף די מאשינען. זיי האבן שוין לאנג געווארט אויף דער געלעגנהייט און איצט איז זי געקו­מען... דער אוזינעדשעף האָט איבער­ציינט די מיטגלידער פון דער בריגא­דע, זי זאָלן זיך אויסלערנען קניפּן קעטעם אויף די וועב-מאשינען; יעדער איינער זאָל לערנען אן ארבעטפאזע פון קניפּן אויף די וועב- מאשינען.. אויף אזא אופן וועלן די מינגלידער פון דער בריגאדע נישט דארפן ווארטן אויף די וועבער-מייסטערס, נאָר זיי אליין װעלן ארױיפֿקניפּן אויף די מא-ה שינען די נייע פעדים אויפן אָרט פון די אל?טע.

-- יעדער וועבער וועט אין דער דיי אויסלערנען קניפֿן און מיר װעלן געבן יערלעך נייע און נייע פאכמענער דעם לאנד,-- האט געזאָגט דער אוזי­נע-שעף, שאנדאָר בעלא, ווען ער האָט איבערגעגעבן די וועבער-מייסטערס דעם פּלאן. אין ערשטן מאָמענט האט מען געמיינט אז דאָס איז אומעגלעך צו פארווירקלעכן, די מיטגלידער פון דער ברינארע האָבן אָבער שטארק געהאלטן אז דער פֿרוווּ װועט געלונגען אויב עס וועט דערמיט. אָנפיין א גוטער ווע" בער-מייסטער. און איצט?...

דאָס הארץ האָט זיי געהאמערט ווען זי האָבן געבראכט?עבן די מאשינען

ע שטעט,

חיה ליפּשִיץ,

טורמע

אונדז אזוי יונגערהייט!

וען דער גלױיבן-­

שטעט, דיין נאָמען, ליכטיק,

האָפנונגספולן וועג!

צרד

די נייע קעטן-צילינדערס פונעם שִפּולן­זאל. עם האָט זיך געהאנדלט אין א גרוי­סער זאך: די מענטשן פון דער ברי­גאדע קאָנען ווערן אין משך פון איין איינציק יאֶר דערפארענע וועבערימייס­טערס! קיש יאָני, דער יונגסטער מיטגליד פון דער גרופּע, האָט מיט עטלעכע טעג פריער באפוילן אין זיין דאָרף, אז אלץ איז אין דער בעסטער אָרדענונג, און ער קאָן נאָך ווערן א וועבער-מייסטער. ציער ארפּי האָט געז דריקט בַוים אָנטיס האנט פארן צו­טרעטן צו דער ארבעט. ביידנס דלאָניעם האבן געברענט...-אמת, בי ויי איז נישט געווען די רייד נאר וועגן דער ארבעט-- א מייד?-ענין איז אויך גע­ווען אריינגעמישט. נאָר איבערבעטן

זיך איז דאָם לייכטסטע. בי דער ארבעט... אין די אויגן פון אברודאן וועראָניקא און פּא?קאָ פערי, די אנ­

דערע צוויי מיטגלידער פון דער ברי­

גארע,= האָבן אויך. געלויכטן= מער װי. אן אנדרערס מאָלּ..' דער אי א גרויסער טאָג פאר דער פינפער­

ברינאדע, נאָר ווייניק מענטשן ווייסן דערפון. פון דרויסן זעט מען נאָר די איילעניש, די פארשוויצטע שטערנס

וואידא דעמעטער, דער פעדים-טרעגער, וועלכער האָט געוווסט דערפון און װעל­כער האָט איצט נייגעריק אריינגעקוקט אין וועב-זא? דורכן פענצטער, האָט געז זאָגט זיין חבר:

--- קוק געאָרנע, עס ווערט איינעם שלעכט אפולו נאָר צוקוקנדיק זיך... פארי ואָס האָט מען זיי נישט געלערנט ווי­אזוי מען דארף אינסטאלירן א מא­שין?! דאָס איז נישט קיין ארבעט דאָס איז צעקאליטשעט...

בוים אַנטי, האָט אָננע­שפּיגן זיין דלאָניע און האָט שנע? גע­קנומּט די ביינוול-פעדעם פונעם נייעם צילינדער אויף דער אָנהױיבלייוונט. אין דער צייט האָט ציער ארפּי אין ארדענונג געבראכט די פעדערס און די שאַפֿט­מאשין. פערי האָט איינגעארדנט די געדיכטקייט, האָט געביטן דו צאָן-רעדער. יש יאנין האָט מען געשטעלט אינסטאַ לירן די וועבער-קאם, אין דער צייט ווען

/ : בוקארעשט

-איקוף יבלעטער"

דעך יידישער דעמאָקראטישער קאָמי­טעט פון בוקארעשט, אָפּטיילונגען א און ב, האבן אָרגאניזירט, שׁבת דעם 1-טן אויגוסט ד. י., לעסציעס אויף דער טעמע: ,פּראָדוקטיווע ארבעט פא זיכערט די עקאָנאָמישע און קולטור עלע אנטוויקלונג פון די ארבעט-מענטשן אין

דער ר. ט. ר" נאָך דעם, איז פארגעקומען א קינסט­לערישער פּראָגראם.

* דער יידישער דעמאָקראטישער קאָמיי טעט פון בוקארעשט, אפּטײילונג ב האָט אָרנאניזירט שבת דעם 11-טן אויגוסט

ד. י, אין גאָרטן פונעם קילטור-היים .טעאָדאָר געקולוצע" א רעצענזיע וועגן בוך ,דער קאָכפּלאָט קעגן שלום" פון

ראלף פארקער. נאָך דעם, איז פֿאָרגעקומען א קינסטה לערישער פּראָגראט.

צִ

אין נארטן פונעם בוקארעשטער ,אוקוף" איז פאָרגעקומען, שבת דעם גג-טן אוינוסט ד. י., א קולטור-קינסט­לערישע מאניפעסטאציע. עס איז געהאַלטן ן געוזאָדן א?עקציע אויף דער טעמע:

;פּראָדוקטיווע ארבעט פארזיכערט דו עקאָנאמישע און קול?טורעלע אנטוויקלוג פון די ארכעט-מענטשן אין דער ר. פ. ר."

דער קינספלערישער פֿראָגראם איז | אויסגעפירט געוואָרן פונעם פאָלקס-כאָר ;איקוף".

אברודאן וועראָניקא האָט צוגעגרייט דעם נייעם מוסטער. בוים אָנטי האָט זיך געווישט דעם

שוויים פונעם שטערן. אלץ מער צעריז סענע פעדים האָט ער געצויגן אהינטער די שאפטן.... מיט זיינע פינגער האָט ער נישט לייכט אָנגעטאפּט ווי אזוי אריינ­צונעמען די לאָקערע באנדן, אמת, מען האָט אים דאָס אפילו נִישְׁט געוויזן... איצט װאָלט ער געפרעגט, נאָר ער שעמט זיך.

ראָטמאן, וועמען מען האָט פארטרויט זי צו לערנען, איז צוגעלענט צום אחי בעטיטיש פון לעבן דעם מאָטאָר; פון דאָרט, קוקט ער אויף זייער ארבעט... סע דאכט זיך אז ער פאָלגט זיי נאָך, אָבער זיין בליק שטעלט זיך שטייף אָפּ אויף איין ריכטונג, זיין בליק שְׁטעלְט זיך אָפּ אויף דער פליג װאָס שלאָגט זיך אָן אין פענצטער פונעם זאל... מוים אנטי שפּייט נאָכאמאָ? אין זיין ד?אָניע און ווען ער האלט שוין אין קניפּן דעם לעצטן באנד, האָט פאלקא פֿערי אויף א זייט אביס? לויזער געמאכט דאָס צאָן-ראָד, כדי איינ­צוריכטן די געדיכטקייט, און פּלוצלינג האָט אָנגעחויבן זיך צו דרייען דער ציז לונדער און פון בוים אנטים. הענט איז ארױסגעלאָפן די אָנהויבלייוונט... ער דארף איצט נאָכאמאָ? אָנהוױיבן דאָס קניפֿן... איצט וואָלט ער אפשר דאָך געז דארפט זאָגן ראטמאנען. ער קוקט צום ארבֿעט-יטיש צו, אָבער דאָרט זעט זיך איצט נאָר די ווייסע וואנט און די ווערק­צייג װאָס האָבן זיך געוואלגערט אויפן טיש. ראָטמאן איז שוין נישטאָ. ס'איז פארביי א האלכבע שעח און נאָך א שווערע פערטל? שעה.

מיט וויפ? די צייט האָט זיך מער געז רוקט, האָט בוים אנטי אלץ מער געז האלטן פאר ריכטיק די באהױיפּטונ; אז דער וועבער-ארבעטער זאָ? נאָר בלייבן א וועבער-ארבעטער און זאָל זיך נישט אריינמישן אין די ענינים פון דו מייס­טערס. די ארבעט האָט זיך שווער און לאנגזאם געצויגן.

וואידא דעמעטער איז שוין דריימאָל אריינגעקומען מיט די פעדים, אָן דעם אז דאס זאָל אויספעלן... נאר כדי כיט" רע צו שמייכלען אויף דער ברוגאדע:

--- איר אוואנסירט?, איאָ,-- אור אוואנסירט?

קיש יאני האָט שנע? פארשטאנען די

שיש יי עשידיי זע פעמעפען ,א ,ןע יי א

קולטור-מאניפעסטאציעס פונעם יידישן דעמאקראטישן קאמיטעט און..איקוף"

אי

באָטאָשאן שבת דעם 4יטן אוינוסט ד. י. איז פאָרגעקומען אין זא? פונעם היגן ,איקוֹם" א קולטור-מאניפעסטאציע. נאָכן אריינ­פּיר-ווארט פונעם חבר דור סעגאל, קול" טור-פאראנטוואָרטלעכער, האָט= חפר העכט פון סאווען, געהאלטן א פאָרטראג א. ד. ט. ,דאָס לעבן אין דער פארגאנ­גענהייט און דאָס לעבן פון היינט".

די חברים י. שווארץ און אי. העכט האָבן פאָרגעלייענט און דעקלאטירט פון שלום-עליכם= און אליעזר שטיינבארג.

דער עולם איז באשטאנען פון איבער 0 ארבעט-ימענטשן.

נאָך דער מאניפעסטאציע איז דער עולם נאָך געבליבן כדי אויסצוהערז די ראדיאָ-עטיסיע אין דער יידישער שִפּואך וועלכע האָט אויף אלעמען געמאכט א נוטן איינדרוק.

קאָרעספּ. ה. רייכער

*

די טעג איז פארגעקומען אין קוקטור­חויז ,בארבו לאזארעאנו" א קולטור­קינסטלערישע זיצונג אָרגאניזירט פונעם היגן יידישן דעמאָקראטישן קאמיטעט.

חבר י. זווערדלינג האָט רעפערירט אוים דער טעמע: ,אונדזער לאנד, אונדזער היים". דער רעדנער האָט אונטערגע­שטראכן דעם פאקט אז די יידישע ארי בעטימענטשן פון דער ר. פ. ר. האָבן די זעלבע רעכט גלייך מיט אלע ארבעט­מענטשן, און זיי פילן זיך באמת פרייע מענטשן.

ס'האָט א קינסטלערישער פּראָגראם, אויסגעפירט פון דער באָטאָז שאנער ,איקוף"-עקיפּע.

פראגע; דאָס קו? האָט דאָס בלוט געד טריבן אין זיין קאָפּ:

-- דעמעטער באטשי, הייבט איער קאסטן און אייערע פיס פון דאנעץ!

--- ינורו גו...

== חייבט זײי, או איך זאָל אייך!

דאָס איז נישט די קליינע פּויערימס­פארזיכערונגס-געזעלשאפט ווו מען קאָן רייך ווערן פון יענעמס צרות! איצט וואָלט אפילו נישט גע-ז שאדט די פארזיכערונג... איך זע איר האָט גאנץ גוט אָפּגעברענט...

נאָך קיש יאנין, האָבן בוים אנטי און אברודאן ועראָניקא אויך אָפּגעשטעלט די ארבעט און זענען באפאלן וואידא דע" מעטערן.

די ווערקצייג האָבן זיך געוואלנערט אד רום די מאשינען און די מירע אויסגעז מאטערטע מענטשן האָבן אָפּגעשטעלט דאָס אינסטאלירן. די ארבעט האָט זיך געצויגן ביז שפּעט אין דער נאכט.

פון ערגעצווו איז ראָטמאן אויך אֶנֵי געקומען, האָט פאריכט די עפנונג און דערנאָך איינגעריכטעט די געדיכטקייט. יעדע באוועגונג זיינע איז געווען וי גע­מאָסטן. פון זיין פּנים האָט זיך אראָפּי געלייענט שווערע מידקייט. ער האָט אלץ א מיט אומרויקייט אויפן פענצטער, וי א פֿוילער מענטש װאָס לויערט אויף שי צייט וועלכע פֿארגייט הינטער דעם פענצטער, וואָם לויערט אויף די ארבעט­פאָזע מינוטן.

צומאַרגנס האָבן זיך געטיילט פינף מענטשן מיט דער בושה, דאָך איז יעדן איינעם אויסגעקומען גענוג אויף זיין חלק

ער זאָל עס נישט קאָנען פארטראָגן. שארנדיק זיך זענען זיי ארויסגגאנגען

צווישן די מאשינען, וי גלייך א ריזיקער חטא זאָל דרוקן זייערע נשמות. זייער טרויעריקייט איז איבערגעגאנגען אויפן נאנצן וועבזאל. אנאדערטמאָ? האָט זיך דער גערודער פון די משינען אויסגעד מישט מיט געלעכטער, מיט געזאנג. איצט, איז דאָס ארויסגעבליבן וי די שוואלב בלייבט ארוים אין הארבסט פון איר נעסט.

-- חבר ראָטטאן! דו ווייסט וואָסארא דורכפא? מיר האָבן נעכטן געהאט? האָט געפרעגט אין ביורא דער פּראָדוקציע­פאראנטװואָרטעלעכער, פרידמאן יאָזשעף.

דער אוזינע-שעף שאנדאָר בעלא, איז געשטאנען אויסגעדרייט מיטן רוקן צו די צוויי מענטשן.

זייט 85

וואמאיעטען-אעמואפטעם,==:העש ומעמעסיזסאריגשויע ,יי יי י.י יי יי יי-יייייל יי זא יא

אראד דער יירישער דעמאָקרטישער קאָמיטעט פון אראד האָט די מעג אַרגאניוירט א

סימפּאָזיאָן מיט וועלכער געלענגחייט ס'איז געמאכט גע עוואר ר א רעצענזיע אוימן ראמאן ,די ראפּסאדיע פון די קאופּאטן" פונעם מאגיארישן שרייבער בעלא אילעש. די חברטע ראזשא אֶלִיז האָט פּרעוענ" טירט דעם אינהאלט פונעם ראָמאן; חבר געלמאן געזא האָט פאָרגעשטעלט די העלדן פונעם דאמ און חבר באקאקש אדאלבערט האָט געצויגן די קאָנקלוויעס. נאכן סימפַזיאן איז פאָרגעקומען א געלונגענער קינסטלערישער פַּראָ(ראם אויסגעפירט 7 א סינדיקאלער עקיפּע.

גורא"הומאָר

אין ראמען פון אן עפנטלעכער מאני­פעסטאציע, אָרנאניזירט פונעם אָרטיקן יידישן דעמאָקראמישן קאָמיטעט, האָט חבר חיים רימער גערעדט וועגן ,דער קאמף פון די ארבעט-מענטשן וועגן בויען דעם סאָציאליזם און צו פארטייריקן דעט שלום".

ס'האָט געפאָלגט א קינסטקערישער פּראָגראם מיטן קאָנקורס פון די פּיאַנערן: יעקב ריכטער, אנא ערבזענהאנט און דוד וואלצער.

מיהאלען

אין ראמען פון א פאָלקס-מאניפעסטאה ציע װאָס איז פאָרגעקומען ביים אָרטיקן יידישן דעמאָקראטישן קאמיטעט האָט דער חבר פּראָפּ. ה. רייכער געהאלטן א לעקציע אויף דער מעמע: ,די התחייבותן פון דער יידישער כאפעלקערונג אין קאמף צו פארטיידיקן דעם שלום".

יוא יייזייזיריגוי-ליט.- איימעקע

-- איך ווייס... וועבער-מייסטער.

-- דו ווייסט.. אֶבֶּער אמשר נישט אלץ--- האָט פרידמאן פארקנייטשט די ברעמן.-- שטע?ל זיך פאָר, ווען דער עקספּערימענט געלונגט, און אין גאנצן לאנד פאָלגט מען אונדזער ביישְפּי?.., וויפ?ל אלטע פאכמענער וואָ?לטן זיך בא" פרייט פאר אנדערע ארכבעטן... וויפל געלט און צייט וואָלט מען איינגעשפּאַרט... איך וויל נישט מגזם זיין...אין אונדזער אוזינע אליין װאָלטן מיר געקאָנט גענצ­לעך אויסהאלטן צוװואָנציק קינדער במשך פון א יאָר.

-- א שיינע סומע...

-- ס'איז נישט געלונגען. הם... איר זענט דארט געווען, אמת? האָט זיך דער אוזינע-שעף אויך געווענדט צו ראָט­מאנען. אָגט: איר האלט פאר אוז מעגלעך אז געשיקטע וועבער זאלן אַליין אויפשטעלן זייער מאשין? ביז איצט האָב} זיי דאך אויך געהאָלפן די ווע" בערימייסטערס ביים אינפטאלירן די קע" טע-צילינדערס! איצט, איז רי רייר נאָר פון דעם, אז זיי זאָלן אליין טוען די ארבעט און בפרט מיט פאראנטוואָרט" לעכקייט! יאָ, איצט האָב איך זיך דער" מאָנט,--- האָט מען אויסגעטיילט די אר­בעט-קליידער?

-- יאָ, האט נענטפערט שטי? ראָט­מאן, דער ועבער-פייסטער.

)== וי אזוי האָט געארבעט בוים אָנטי? --- האָט פרידמאן געפרעגט.

--- ער האָט זיך באמיט.

-= סיוש יאֲני?

= ער אויך. אלע האָבן זיך באמיט... ר איז אויב אזוי, שולדיק גע­ווען, אז ביי איין מאשין האָבן זיי פאר­בראכט מער פוז צוויי שעה? דו פֿאר­שטייסט וואָסארא שרעקלעכע זאך דאָט איז? מיך קרענקט באזונדערס די זאך... איך וויים נישט צי דו פאישטייסט דאָס? האָט געפרעגט פרידמאן מיט בי טערקייט אין זיין בליק.

--- זייער אסך פעדים האָבּן זיך גע"' ריסן, ווען בוים אנטי האָט געקנופּט.

--- ראטמאן, און וויאזוי האָט איר אים געהאלפן--- האָט געפרעגט דער אוזי­געדשעף.

האָט געענטפערט דער

ראָטמאן קוקט וי פארשטארט צו דער טיר. ער ענטפערט נישט. (המשך קומט)