נר. 143
איקוףיכלעטער"
.דער קולטור וועג-ווייזער"|
יולל-אויגוסט
דער ,,קולטור וועגיווייזער" אין דער יידישער שפּראך--- איז איינער פון די רעאליזירונגען ואס פארנעמט א באזונדער וויכטיקן פּלאָץ אין צוגרייטן מאטעריאל פאר די קולטור-היימען, קינסטלעריש מאטעריא? פאר די דראמקרייזן און פֿאָלקס-אטענעען. אין די לעשטץ נומערן ווערט געבראכט אויך א וואריאירט קינדער-מאטעריאל, אָבער באזונדער וויכטיק איז דאָס, װאָס דער ,קו?טור וועג-ווייזער" פארעפנטלעכט די וויבטיססטע שאפונגען פון די היימישע יירושע, רומענישע א. א. שרייבער, און פון די פּראָגרעסיווע שרייבער פון אנדערע לענדער. אין די שיכטן פון דער יידישער באפעלקערונג ואס רעדט און פארשטייט יידיש, אָבער קען נישט לייענען קיין יידיש, פאר איר איז דער טיי? פונעם קולטור וועג-ווייזער" מיט דער לאטיונושער שריפט די איינציקע מעגלעכקייט צו באקענען זיך מיט די דאָזיקע שאפונגען.
דער ,,קולטור וועג-ווייזער" דינט כמעט אלם אלמאנאך פון דער יידישער ליטעראטור אין דער ר. פ. ר. און דערשיינט אין שיינע טעכנישע באדיננונגען. שוין די קאָפּערטע פונעם ,קולטור וועג-וויוזער", מיט דער מאָנומענטאלער סטאטוע פונעם גענעראליסימום י. וו. סטאלין, ואס איז אנטהילט געוואָרן דעם 1 מאי 81 אין בוקארעשט, וי אויך דאָס בילד פון א פֿיאָנערן-גרופּע אויף אֶפּרוּ אין וואלטשעלע, ראיאָן ספ. געאָרגעסטאלין-געגנט--- אטעמט מיט דעם נייעם לעבן פון אונדזער היימלאנד, אויפן וועג צום סאָציאליזם,
דער דאָזיקער נומער איז געווידמעט דעם 28יטן אוינוסט, דער טאָג פון דער באפרייונג פון אונדזער היימלאנד דורך דער רומפולער סאָוועטישער ארמיי; דעף טאָג פונעם אראָפּווארפן די פאשיסטישע דיקטאטור דורך די פּאטריאָטישע כוחות, אָנגעפירט פון דער קאָמוניסטישער פּארטיי.
דער ארטיק? ,28-טער אויגוסט, דער טאָג פון נאציאָנאלער באפרייונג פון רומעניע", פירט דורך דעם בי?אנץ פון אלע דערגרייכונגען און רעאליזירונגען אין אונדזער היימ?אנר די ר. פ. ר., זייט דעם 28-טן אויגוסט 1944 ביז היינט, און איז כאגלייט מיט בילדער פון ארבעטער ביי דער ארבעט, בי אֲפֹּרוֹ--- וי / שלום ריישער, איינער פון די ארבעטשלאָגלער אין דער פאבריק ,1 מאי" פון בוקארעשט; דער אוטעמיסט שולמאן הערמאן, פון דער בוחושער שטאָףיפאבריק; דער אייזנדרייער פּאָפּ פערדינאנר פון דעם זאוואָד ,רעפֿובליקא" פון בוקארעשט; פישטערמאן אני, אייזנדרייערן
ה.יימ
:
(המשך פון גר. 143
די קאָלירן פונעם פּלאקאט אויף דער מיר פונעם ביורא, זענן זייער שיינע. קינדער לאכן אויף א באוואקסן בערגל װאָס זעט זיך אין הינטערגרונד.. אויף דער טעראסע פון אן אָפּרוּ-הױיז גלייך וי ס'איז פֿונקט אין דער רוע ארויס פונעם מוי? פון אן ארבעטער דער זאץ געשריבן מיט רויטע אותיות...-, זאָל לעבן אונדזער פאָלקס-רעפּובליק". רער זאץ דרינגט טיף אריין אין אים. עס ווארגט. אים אין האלדז... ער קלאָפּײ גערוועז אין ווינק? פונעם טיש, ער בייגט פארויס זיין בלאָנד-רויטלעכן װאָם.
שאנדאָר בעלא קוקט אֶן ראטמאנס אומרויקייט, ער פילט, אז איצט האָט ער נאָכאמאָל אָנגערירט עפּעס, ואס מאכט אומזיכער, אומרויק דעם דאָזיסן מענטש.
-= וי אזוי מילט זיך איער ווייב?
ראָטמאן, פארווונדערט, הייבט אויף דעם קאָפּ. ער װאָלט ליבער געפרענט, ער ענטפערט אָבער;
-= גוט. און איער ווייב?
פרידמאן שמייכלט.= אין ווינק? פון
1-- דריטער יאָרגאנג
אינעם. זאוואד ,29-יטער אויגוסט" פון בוקארעשט א. אנד.
דער פּאָפּולער-אָנגעשריבענער פּאָעם פונעם דיכטער יידעלע וויירענפעלר, ;זוילן"-- דעמאפקירט דעם אמתן פּרצוף פון דער קעניגלעכער דינאסטיע, איר גאנצן פאָלקס-פיינטלעכן כאראקטער, ואס האָט צוזאמען מיט דער פּֿריצושבורזשואזער אָליגארכיע פון רומעניע עקספּלאָאטירט אין משך פון צענטליקער יאָרן דעם ארבעטער-יקלאס און דאָס אָרעמע פּויערנטום, און געזייעט שנאה צווישן די מיטלעבנדיקע נאציאנאליטעטן צוליב זייערע אונטעריאכונגס-צוועקן. דער דאָזיקער פּאֶעם צייכנט זיך באזונדער אויט, מיט זיין בייסנדיקער פאטירע און שנאה צו די אמעריקאנישיענגלישע אימפּעריאליסטישע בלוט"זויגערם און מלחמהצינדער, און דעם כאראקטער פון דער ;הילף" װאָס איז אונדז געגעבן געװואָרן מצד די דאָזיקע בלוט-זויגערס אין דעם שווערן יאָר פון טרוקעניש: ,נעמט אמעריקע גאָלד א גרידע און מיר האָבן שוין פּאָפּשױי-מעל, וויל די קאץ נישט זאָגן ווידו, און דער הונט נושט בענטשן גומל? נאָר די מענטשן קינדער עסן הונגער מאָנט, באצאָלט מען חובות, צו גערענקען נישט פארגעסן ווו אמעריקע טוט טובות../
דער נומער אנטהאלט. אויך מאטערואלן געווירמעט די 30 יאָר קאמףה פון דער קאָמוניסטישער פּארטיי פון רומעניע. ס'האבן זיך אָפּגערופן מים לידער די. דיכטער: /א.'. שפּיגלבלאט= מיט /אותיות" כבער? שנאבל,. מיט ,היינט בליט די פרוכט פון דיין העלדישן וועג", סימעלע שניידער מיט ,,האָסט ליכט אריינגעברענגט אין טונקעלע לעבנס" און ?. וויגדער מיטן ליד ,8-טער מאי"; דער דריטער אקט פון דער פּיעסע ,פארן גליק פונעם פאלק" פון נ. מאָרארו און א. באראנגא איבערעזצט אין יידיש פון מ. ריספּלער, דער פראגמענט פון א. ג. וואידא ,ראנגלענישן" סקיצע ,די באבענוי" פון האראלאמב זינקא, סקיצע די שענסטע מתנה". פון י.?. ברוקשטיין און ,,זייער אָנזאָג" פון ד. רובין--שילדערן באזונדערע מאָמענטן אין דער געשיכטע פונעם קאמף פוֹן דער קאָמוגיסטישער פּארטיי פון רומעניע, מאָמענטן פון דעם דערהויבענעם קאַמף פון דער פארטיי אין די יאָרן פון דעם היטלעריפטישן אנטאָנעסקו-טעראָר. א ווארעם ליד געווידמעט דעם 28יטן אויגוסט אין ,א מתנה דער ערר" פון א. שפּינלבלאט,
ראָטמאנס. מויל, באווייזט זיך אויך א פארוועלקטער שטייכ?, וועלכער= פארשווינדט דערנאָך אין די קנייטשן פון לעבן מויל.
-- איך הער אז אייער קליינע איבויקא נייט שוין.
-- יאָ.
-- טואכט גוט איבער דו זאך, חבר ראָטמאן.... ס'א עקספּערימענט פון פינף מענטשן... איך האָט זי שטארק צוריקגעװאָרפן און דער ארבעט, און איצט גייט דאָס וועבן אויך נישט אזוי וי עס ואָלט באדארפט...
אומעטום אין זא? זענען פאראן אויפגעצויגענע פארביקע פערים... אויף דער פעדים-מאשין, אויף די אויפנעםמאשינען, אויף די וועב-מאשינען. און דאָרט, זעט זיך א פארבלענדנדוס ווייפער קעטע:צילינדער. לעבן רער גארדעראבע ליגן צעוואָרפן פארזשאווערטע וועב-קאמען פון וועלכע עס פעלן ציין. עס ליגט א קעטעדצילינדער גרוי פוּן שטויב. צווישן זיינע פארפלאכטענע פעדים איז ידאָ א טעוועלע: ,שיך-פומטער
(רעצענזיע)
די יידישע ארבעטנדיקע באפעלקערונג! גיט אויך איך בייטראָג צום קאמף פאר| שלום,--- ווייזט אונדז אָן י. וועקסלער| אין זיין ארטיק? וועגן די רעאליזירונגען פון פארשידענע יידישע ארבעטער, וי אויך וועגן דעם קאמף פאר שלום און| קעגן די ציוניסטישע עלעמענטן שפּיגלט| זיך אָפּ אין די פּאָפּולערע, ליטערארישע| מוזיקאלישע שאפונגען פון די יירישע| שרייבער און קאָמפּאָזיטאָרן.
דעם קאמף פאר שלום זענען געוויךמעט: די לידער פון לייב? קופּערשמיר, לויביש לעאָנטין און דער סקעטש, דאָס' רעמיליטאריזירן מערב-דייטשלאנד" פון| משה באלאן און א. נאָרון.
דאָס פּאָפּולאריזירן די ווערק פון די יידישע שרייבער און דיכטער װאָס זענען געבינדן מיט דעם קאמף פאר שלום, סאָציאליזם, קעגן מלחמה--- קומט צום| אויסדרוק אין די לידער פונעם ארבעטער-דיכטער ס. ברוינשטיין אין ,תפיסהשפּיטאָל" און הערש?ייב סיגעטער ,לור צו די דיכטער".
דער דאָזיקער נומער ,קולטור וועגווייזער", צייכנט זיך אוים מיט א גרעסערע צאָל שאפונגען פאר קינדער, ווי די לידער;פעראלע און בעראלע" פון א. שטאָלפּער; פון בער? שנאב? ,א וויג. ליר", ,רער קוקו און די שוועלבעלעך"| פון רעלי בליי און די סצענעטע ,דער! ווילן זיגט" פון נאָלדא וויגדער, אס שפּיגלען אָפּ דאם נייע לעבן און די צו-} קונפט-פולע פּערפפּעקטיוון פון דער יוגנט| פון אונדזער היימלאנד. די מאָגאָלאָגן פון שלום עליכם ,,א מעשה מיט א נו אט און ,,מיסטער גרין האָט א דזשאַם" באווייזן אונדז דאָס לעבן פון די ארבעטנדיקע מענטשן אין דעם דאָלארן-לאנר--וי אויך דורך זייער סאטירע און הומאָר טראָגן זי צו זייער ביישטייער צום קאמף קעגן דעם אמעריקאנישדענגלישן= אימפּעריאליזם אין זיינע פארשידענע אספּעקטן.
און אלגעמיין איז ער א רייכער נומער װאָס שפּיגלט אָפּ די נייע ווירקלעכקייטן פון אונדזער היימלאנד די ר. פ. ר און דינט אלס דער בעסטער ענטפער פאר! אלע שונאים פון דעם נייעם ליכטיקן| לעבן אין לאנד פון דעם זיגרייכן סאָציא-| ליזם און פון די לענדער פון פאָלקם"| דעמאָקראטיע וועלכע שפּאנען אויף דעם זעלבן וועג צו א זיכערער צוקונפט.
דאָס פּינקטלעכע דערשיינען פון דעם קולטור וועגדווייזער" און דאָס באזייטיקן פון אייניקע טעכנישע און רעדאקציאָנעלע בלויזן, איז א ווונטש װאָס דארף רעאליזירט ווערן אין דער נאָענטער צוקומםט,
ו וְ ! : | ו | : ו ו | וְ
י. דובאָװיס
און עקכפּעריומענט-צילינדער. אונסטאלאטאָר-מייפטער: ראָטמאן?.
וויפ? מאָל דער מענטש גייט פארביי, פארכאפּט אים א טרויעריקייט, געמישט מיט שולד-באַװווסטזוין. אסך צענער סולאגראם ביינוול וואלגערן זיך פּוסטע און אסך ארכעט-שעהן פאררעקט דאָ דער שטויב.
פארן אָפּשטעלן, גייט די אױבעט שנעל, כאפּערדיק אין דער גאנצער אוזינע, נאָך א לעצט שפּולעכ? אין שיפל, נאָך א |באנד" אין דער אויפנאם-יקעטע, נאך א צען סענטימעטער פעדים דורכציען דורך דעם וועבערקאם און עס פייפט די פיורענע פון דער פאבריק: עס קומט אָן דער אנדערער שיבט.
ראטמאן ווישט זיך די האנט, ער קאזט אראָפּ די ארב? און גייט צי דער גארדעראָבע. אינטערעפאנט, דער דאָזיקער זאץ באגלייט אים יעדן טאָג מביז צום טויער: ,אינסטאלאטאָרד-טייסטער; ראטמאן". ווו האָט ער געלייענט די עטלעכע ווערטער? ער טראכט און קאָן זיך נישט דערמאנען. ער קנעפּלט שנעל צו זײַין ראק און ווען ער גייט אויף אדויס צו, באמערקט ער אויף דער שוך פוטער עקספּערימענט-קעטע דאָס טעוועלע., אונסטאלאטאָר-מייסטער: ראָטמאן". צום טייוו?!... וויאזוי די זענען פארבינדן איינע מיט דער
זאכן אנדעז
בארדאָש ב. ארטור
זייט 8
הערסטו, סאיז דער פרילינג!
מען קען שׁוין הערן
הערסטו? ס'איז און וי פלינק דער
וי ס'שִפּראָצט דאָס נייע גראָז אויף פעלדער דעם פרילינגס װאָרט רעגן גייט.
ווייט...
פ'זענען נאם די ביימער-שפּיצן--- אין גלאנץ
די זיידענע בלעטער טונקען זיך...
דער פרילינג עפנט אין יעדן קוסט א שפּאלט, ס'שלאָגט א האָגל? ניין. א פּויק ס'קלאָפּט'זוי ניך--
נישט דעם שרעקדאלארם פון א קריג
צעלאזן די קליינע פּויקן אזו
דיינע זין און
וי פעסט...
טעפטער מארשירן דא אין בלו נ'ווי א פלאטערנדיקע פלאם אין זייער
שפּיץ דו זעסג
די מענטשלעכע שענסטע פאָן...
איבער זיי איז טויאיק יעדער
צווייג.
פריש און מונטער ווי א וואפער-קוואל, די יוגנט-- אין רויטע קראוואטעס העל זיך פרייט...
אין הויכע גראָזן, סוויפטשענדיקע פייגל
שטעלן אויערן צום ליד װאָס קפינגט;
דעה טראמייטער שאלט אזוי שיין אין שוויינן, פון דעם פּֿיאָנערס בעקלעך גלאנצן אצינד...
די קינדערס אויגן פון טראָפּנס טוי זענ' ריינער, און זייער לעבן שוימט און ליד...
מיר באגלייטן זיי מיטן קוק, די טייערע,--מיר די עלטערן, װאָס גלויבן אין זייער בליט,
וװואָלסטו ווען געגלויבט אז דיין קינד פאר וועמענס צוקונפט האָסט געדאנהט, וואקסט געזונט און פריי אצינד
און ס'
חיוט דאָס פאלק עם מיט פולע טריישאפט?
איון אמעריקע, גיט מען אכטונג שטרענג, און די ברירערשאפט מען פארבאָט! אויפן גרינעם צוויטנדיקן צווייגל
מען הענגט דעם יונגן נעגער אויף!...
אויך דאָרט צעלווכט דער פרילונג זיך! ס'ווילן אָבער פארלעשן אים תלינים-הענט. אין וועלדער שטייגט נישט דאָס פּיאָנערן-ליר, נאָר אייזערנער באפעל פון פּויק זיך הערט.
די קינדער וואלגערן זיך אין שטויבן, און זייער פּנים איז שווארץ וי די ערר; דאָס קינד דאָרט, אפילו אין טרוים טוט שוידערן,
אנטל
ויפט-- וי מיט בלוט-באפלעקטע הענט...
מען פאָרעמט נישט קיין מערדער פון אונדזער קינר, צו לעבן-- איז דאָ דער שענסטער ציל.. אין פרילינג פון דער מענטשחייט?עבט און בליט,
און א װאָרע
אינעם געטרייען קלאָפּ פון
ר מענטש עס וואקפט דיין זון!
זיין יונגן הארץ,
איז פֿארטיי--- װאָס ענערגיע פון לעבן צינדט.
איר זיינע עלטערן זענט,--- אָבער מער פון
אלץ
א געטרייער פֿאָטער, איז פּארטיי פאר אייער קינר.
רער: די היים... דאָם ווייב... דער שוךפוטער... און אלץ!
ער איז לאנגזאם געגאנגען אין שאָטן פון די קעסטנביימער. ער האָט גּוט דווכגעטראכט אלץ װאָס ס'איז געשען אין די לעצטע טעג. ער איז אהיימגעגאנגען שטיל מיטן סופערטאש אין דער האנט,
-- קיינמאָל װועט שוין נישט געמען קיין סוף דער צירקוס? שוין עטלעכע וואָכן זעט. אויס אונדזער וווינונג גלייך מור האָבן זיך נאָר ואס אריינגעצויגן אין איר און נישט מיט פיר יאָר צוריט! --. האָט ער געזאָגט, ארומקוקנדוק זיך איבערן צומער און האָט זיך אואָטיעזעצט אויף א קיך- בענקל.
ס'וועט דיר גאָרנישט-שאטן,. זיטינקער האָט אים געגלעט דאָם פּיים זיין פרוי.--- הָאָסט צוגעגרייט די ריגלען?. אוך װאָלט זייער. וועלן, זאָלהֵט זיך נעמען-צו דער ארבעט.
---ערשט איצט האָם איך זי אָפּוִעלאָזט.
--= גוט, נו גוט-- יענע ארבעט איז געווען פאר אנדערע, די איז פאר אונדז. אִבער גיי דערמיט אויף דער וועראנדע, דאָס קינד זאָ? זיך נישט אויפוועקן. מיר האָבן אסך צו מון. איך ווייס אליין נישט מיט ואס איך זאָ? זיך פריער צוגרייטן, װאָס מיר זאָלן מיטנעמען מיט זיך. אייװאָלט וועלן אז נאָכדעם װאָס מיר ענ
פון אונגאריש: בערל שנאבל
צרד ע
פון באלא קאראָל
דיקן, זאָלן מיר אריבערניין צו גראָס דעם מילנער.
ראָטמאן האָט נישט געענטפערט. ער איז געזעסן פארטראכט אויפן בענק?... דאָס לעבן שטעלט אוועק אָפטמאָ? איבעריקע פראגן. האָט ער דען פאר ,אנדערע" געארבעט אין דער נאציאָנאליזירטער או" זינע?--- האָט ראָטמאן זיך אליין געפרעגט. ער האָט צוזאמענגענומען זיין ווערקצויג, ער האָט ארױיסגעטראָגן דעם קאסטן און עטלעכע צוועקעס אויף דער וועראנדע און האָט אים צוגענאָגלט.
דערוויי? האָט דאָס ווייב גערייניקט קליירער מיט א בארשט. איינגענעצט אין עסיק. זי איז מיד געװואָרן פון דער ארבעט און האָט זיך אראָפּגעזעצט אוֹיף * בענק? מיט דער בארשט אין דער האנט.
ראטטמאנען איז אויך נמאס געוװואָרן אליין אויף דער וועראנדע,
= האָסט. געהערט, העלענקע, מארח= טאָן ווילמאס מייד? פון דער פאך-שול? האָט געענטפערט פון לעניניזם אויף א צענער,
-- און ואס איז דאָס אינטערעסאנט'ע דערביי?
-- איך דערציי? נלאט אזוי... איר מוטער האָט זיך גערימט פאר מיר אין דער גאס. זי איז געווען אזוי גליקלעך... ײ האָט געזאָגט....:=
(המשוך אין קומעודיקן נומער)