סינסט-.

ט פון.

= י

מיטעט. זע פול­

== די וי

עקומען

נה..{2,2

עמוסיע

ראדיאָ­

קינסט­

ערשטן זענען םט פון געווען נארבע­

וואָרְט פאר­, װעל­התחיי­יוויסט! ומיטעט. ע שטי­פונעם

אטישן

מען א יט פון קראוס,

ר 280,

ריינינ= ן חבר ,דער ט דער ר"

יירישן געפירט ו" פון י האָט ררע"; נט פון נען. אד

ח'טעם אל

אגנער ; האָבן משל

ט(געה פרצ"ם זערישן חברים טריסע ר; פוז קסלער

5­

נה. 147

יייז

;איקוף-בלעטער"

0

קולטורעלע דערגרייכונגען אין דער פּוילישער רעפּובליק.

ידי יידישע באפעלקערנג אין דער פּױילי­שער רעפּובליק האָט צ.אמען מיט דעם פּוי­לישן פאָלק אויך באקומען די פולע מעג­לעכקייטן זיך צו אנְטוויקקען און וואקסן. אין משך פון דִי לעצטע פּאָר יאָר, האָט זי באוויזן צו דערגרייכן גאר וויכטיקע רעאליזירונגען אויפן ווירטשאפטלעכן און קוקטורעלן געביט,

גאָר א קורצער אִיבערבליק איבער דער יידישער פּרעסע וואָס דערשיינט אין דער פּוולישער רעפּובליק וי דו ,פאָלקס-שטי­מע", ,די יידישע שריפטן" א.א. איז גענוג זיך איבערצוצייגן אז דאָס קולטורעלע לעבן פון די יירִישע מאפן איז אין פֿױלן און פולן בלי,. להכעים אלע קראָקאָרי?­טוערן פון. די קברים-גרעבער, פון דער רעאקציאָנגערער כאנין-דובינסקי מטראנס­אָצעאנישע קליקע, אין דינסט פונעם קרוג- העצערישן אמעריקאנער- ענגלישן אומפּערואליזם װאָס באקלאָגן טאָג-טעג­לעך אין זייער שמוציקער פּרעסע דעם -ביטערן גורל" פון די פּוילישע יידן מיט זייערע 2 יִידישע מלוכה-טעאטערן, מלוכהשע. ייִדישע שולן, אומצאָליקע דראמקרייזן און כאָרן, ביכעריפארלאג א. א. וו.

מיר ווילן זיך אָבער דא אָפּשטעלן אויף דער טעטיקייט פונעם פארלאג יידיש בוך?, וואָס האָט באוויזן אין משך פון די לעצטע. 2 יאר ארויסצוגעבן עט­לעכע און דרייסיק ביכער פון די שרוי­בער ואס לעבן אוֹן שאפן איצט אין דעם נייעם פּוילן, און א ריי ביכער פון פּראָגרעסיווע שרייבער וואָס האָבן גע­לעבט און געשאפן אין די שווערע בא­הינגונגען פון דעם אמאָליקן רעאקציאָ­ פּוי?ן. זייערע וװוערק זענען נאָך נאָענט צו אייניקע פּראָבלעמען אין רעם איצטיקן פארשארפטן קלאסן-קאמף, באז זונדערם קעגן דעם נאציאנאליסטישן ציו­נם, און. אויפן קו?לטוריגעביט קעגן קאָסמאָפּאָליטיזם, אין זיינע פארשירנ­ארטיקע מאניפעסטירונגען.

דעם פארשטאָרבענעם שרייבער. ה' מ. ווייסנבערג האָבן. מיר שוין געווידמעט אן אָפּהאנדלונג און א פראגמענט פון זיין שאפן, און די ,איקוף-בלעטער".

איצט ווילן מיר זיך אָפּשטעלן אויף די ביכער-- ,געקליבענע שריפטן" פון שמעון האָראנטשיק; ,ביי די טייכן פון מאָזאוויע", פון מ. בורשטין, ,,געקליבענע שריפטן" פון א?טער קאציזנע, אלע דריי שרייבער. אומגעקומענע אין די יאָרן 1 דורך די היטלעריסטישע פאשיסטן אין פּױילן.

שומעון האָראַנטשיק איז געבוירן גע­װואָרן אין ווילנע, קאלישער געגנט, און יִאֶר 1889, אומגעקומען אינעם. יאָר יאֶר 1941, איז באקאנט געװואָרן דעם לייענער-עולם דורך זיינע ביכער אין װעלֿ­

כע ער. האָט אָנגעוויִזן דעם, פּראָלעטארי­זאציע-פּראָצעט פון די ייריִשע מאסן; דעם אויפקום פונעם קאפּיטאליזם אין די קלע­נערע שטעט, און דאָס איבערגיין צו דער קאפוטאליסטיִשער עקספּלאאטאציע מיט אלע אירע פארשידענע אספּעסטן וי אויך דאָס וואקסן פונעם קלאסן-באוווסטזיין און דאָס שטייגן פון דער רעוואָלוציאָנע­רער כוואליע אויף דער ייִרישע גאס, װאָס איז געקומען צום אויסהרוק אין זיינע ווערק: ,,אין גערויש פון מאשינען", ,,אין 9/'"',,אין זומף" א. א. אין האָראָנ­טשיקס ווערס--- וי פס'ווייזט אָן טלמה לאסטיק. אין זיין פאָרוואָרט צו חאָראָג­טשיקס בוך ,געקליבענע שריפטן"--­דעפילירן פאר אונדז פארביי כמעט אלע שיכטן פון דער יידישער באפעלקעדונג; עס באווייזן זיך די צווישן-באציונגען צווישֶן יִיד און קריסט, דער טראדיציאָנע­לער יִידיש-יבירגערלעכער שאוויִניזם װאָס האט באהערשט דִי יידישע בירגערלעכע ליטעראטור.

מיכאל- איז געבוירן גע-­װאָרן אין 1897 אין פּלױינע, לעבן וואר­שע. געענדעקט די לערער-קורסן האָט ער פארנומען א פּאָסטן אין שול אלס לע­רער פון?יטעראמור און געשיכטע, בעתן אויסברוך פון דער פּויליש-דייטיטי­שער מלחמה, איז בורשטין אוועק קיין ביאליסטאָק, ווו-ס'איז שוין געווען די סאָוועטישע מאכט. דא, איז ער געוװואָרן א לֶערער פון יידישער ליטעראטור אין א יידישער אוונטיגימנאזיע. שפּעטער­צו, איז ער. אריבערגעפאָרן קיין קאָוונע ווו ס'האָט אים כארכאפּט די אנטייסאָ­וועטישע מלחמה. דעם 18-טן יולו 1944 האָבן דִי נאצי-באנדעס ארויסגעפירט די קאוונער יידן קיין דאכאו צווישן זיי אויך בורשטינען ווו ער איז מיט אסך אנדערע אומגעבראכט געוואָרן.

אווך מ. בורשטין אין זיינ )איבער די חורבות פון פּלױינע", ,ביי די טייכן פון מאָזאוויע,, א. א. דערציי­לונגען, שילדערט ער דאָס יירישע שטעטל פון פּוילְן אין דעם פּעריאָד צווישן דע וועלט-מלחמות; דעם פּראָצעם פונעם פאנאנדערפאלן זיך פון דער קאפּוטאליס­טישער אָרדענונג און איר אימפּעריאליס­טישער שטופע, דאָס פאשיזירן דאָם לאנד א. א. וו. בורשטין האָט באקעמפט == וי:מיר זעען אין דער דערציילונג בי די טייכן- פון- מאָזאוויע"*--­די ראקציאָנערע. אויפאסונגען פון- די בורזשואזע נאציאָנאליסטן,. וי אויך די צוגעגרייטע ארבעט פון די רעגירנדיקע רעאקציאָנערע פאשיסטישע קרייזן פינעם פּריציש-קאפּיטאליסטישן פּױילן, דורך פארשארפטער אונטערדריקונג לגבי די ארבעטער און דורך פּאָגראָמען איבער דער יידישער באפעלקערונג.

ווערק,

ריו­

אין בורשטינס וועֶרק זעען מיר די סימפּאטיע צום פּוילישן און יירישן ארי בעטער, וועלכע קעמפן צוזאמען פאר א

נוי און בעסער קעבן--- װואָס יוערט ערשט איצטער געשאפן אינעם פאָלקס­פּויִלן.

אלטער שלוִם. חאציונע, איז געבוירן

געוואָרן אין ווילנע, אינעם יאָר 1885 און איז אומגעקומען אין טארנאָפּאָל אין יאר 1, דורך די.פאשיסטן. ער האָט גע­שטאמט פון אן אַרעמער משפּחה. ער אליין. האט פון 14-יאָר אֶן געלעבט פון זיין אייגענער פּראצע, ארבעטנדיק אלם פאָטאָגראף. ער איז אָבער פרי בא­ווירקט געװואָרן פון די קלוינבירגערלעכע האלב-אינטעליגענטישע קרייזן,. פון ערע זעלבסטיפּייניקונגען און וואקלענישן װאָס פילן זיך באזונדערס אין זיינע ער: שטע ווערק. אָבער אין זיין ואָמאן {,שטארקע און שוואכע", דעמאפלירט שוין אלטער קאציזנע די אינערל?עכע פּוםטקייט פון דער בורזשואזיע,= איך עקאָנאמישע און מאָראלישע פארפוילט­קייט. באזונדערס קעמפעריש איז אָבער קאציזנע אויפגעטרעטן אויף דער זייט פון דעם באוווסטזיניקן ארבעטער-מענטש, אין זיינע פּרעכטיקע עסייען און פעליטא" ד נען פון פּאָליטישער געוואגטקייט און עֵר­לעכקייט. און נושט קוקנדיק אויף די אלע געפארן אין יענער צייט, האט ער זיך אלץ ענגער פארבונדן מִיט דעם פּראָגרע­סיוופטן טייל פונעם ארבעטער-יקלאס פון פּױלן און מיט זיין אוואנגארד-- די פּוילישע קאָמוניסטישע פּארטיי,. אין ,די געקליבענע שריפטן" פון א. קאציונע וֶוערֹן געבראכט באזונדערם כארקטע­ריסטישע פראגמענטן פונעם בוך שטארה קע און שוואכע". די ווונדערבאר! טעסקן און באלאדן וי ,,חיים יונה מיַט זיין דלות", ,פאל?שע שטעפּ/,, גאלדענע שיך" און פראגמענטן פון זיינע דרא­מען.

א באזונדער וויכטיקן צושטייער. צו דער געשיכטע פונעם יידישן טעאטער אין

ןיי­

ע גראָ­

פּױלן, ברענגט דאָס בוך ,דער ייִדישער טעאטער פון פּוילן" פון יצחק טורקאָוו­גרודבערג אין וועלכן דער אויטאָר שטעלט

זיך די אויפגאבע צו באלויכטן די פּראָ­גרעסיווע טענדענצן אין דער אנטווי

לונג פון דעם יידישן טעאטער אין פּױלן. דער אויטאָר הייבט אָן פון דעם פאָר­גאָלדפאדעיןףפּעריאָד---דאָס-יידיש-דייטשע טעאטער; דאָס יידישע טעאטער אי פּױילן בעת דער ערשטער וועלטימלהמה, די -ווילנער טרופּע"; דער וווקס--- אונטער דעם שוץ פון דער סאָוועטישער-עגי­רונג;' אין. דעם: באפרייטן פּױילן, דער לאָדזשער און נידער-שלעזישער יידישער טעאטער; דאָס פארמלוכהשן דעם יידישן טעאטער אין פּוילן און דער טעאטער

אינעם יאָר 1981. די ארבעט, וי ס אליין אֶן דער אמאָר,{פּרעטענרירט ניט צו זיין אױסשעפּנדיק. זי איז פארטראכט

זזוייזט!

בלויז וי א געשיכטלעכער איבערבליק איבער די עלעמענטן װאָס האָבן בעצם|

דערפירט צו דער גרינדונג פונעם יידישן

מלוכה-טעאטער--- אראנק די גייע לוכי|א

טיקע באדינגונגען אין דער פּוילישער רעפּובליק, און אויף דעם אופן אויטאָר געלונגען צו שאפן אן אינטערע­סאנטע מאָנאָגארפיע וואָס פאראינטערע"| פירט דעם יידישן ארבעטער-לייענער, אָנ­הויבנדיק פון די ערשטע שורות. די דאָזי­קע מאָגאָגראפיע פולט אויס א גרויסן

|אינמיטן שפּרינגט

אי דעם א פיצ? פלןי-­

וְ |)איך הָאָב א בים נעטאָז די וועלט...

בלויז און קען דינען אלס דאָקומענטאציע|

פאר די אלע וואָס אינעטערעסירן בכל?ל מיט הער אנטוויקלונג פון יירישן טעאטער אין דער גאנצער

פון א באזונדערער דאָס דערשיינען פון ,די בלעטער פאר גע-| שיכטע"(פערטליאָר-שריפט). דער באנד 4 ה. 2 פאר אפּרי?-יוני 1981, צייכגט זיך אויס באזונדערס מיט זיין אינהאלט און דאָקומענטאציעדרייכקייט. ש. זאכא­ריאש גיט אן אינהאלטפולן און איג­וא ארטיק? וועגן פעליקס דזשער­זשיפסקי צו זיין 99יטן יאָרצייט, איינער : די בעסטע פּראָלעטארישע קעמפער: א קאמוניסט וועלכער האָט געזען אינ פּראָלעטאריאט דעם טרעגער פון זיג, פון דער באפרייונג פון פאָלק, פון שלום או! סאציאליזם.

עס זענען נאָך פארעפנטלעכט אינטע­רעסאנטע מאטעריאלן פון אייזנבאך, סאנ" דע?, רעצענזיעס און כראָניק.

די פערטליאָרישריפט ,בלעטער פאר געשיכטע", וואס איז ארויסגעגעבן פו­נעם יידישן היסטאָרישן אינסטיטוט אין פּױלן, איז זיכער איינע פֿון די באדייטנ­דיקסטע קולטורעל-יגעזעלשאפטלעכע רע­אליזירונגען אין דער נייער פּוילישער רעפּובליק.

די דאָזיקע קורצע רעצענזיע שעפּט זי­כער ניט אויס די אלע רעאליזירונגען פ דער יידישער געזעלשאפטלעכקייט אויף דעם קולטורעלן געביט אין דער פּוילישער רעפּובליק. זי דינט אָבער פאר אָפּצומערקן ואס פאר א מעגלעכקייטן עס זענען פאראנען פאר דער יידישער ארבעטנדי­קער באפעלקערונג אין די פאָלקס-דעמאָ­קראטישע לענדער, ווו פֿראגע איז געלייזט געװאָרן אין גייסט פון

דעם וועלט.

דער לענינישעריסטאלינישער לערע, און|

די ברייטע פּערספּעקטיוון וואָס עפענען זיך פאר איר דורך דעם אויפבלי פונעם סאציאליזם.

י. דובאָויס

זי| |פּאטשן אלע מִיט די

וויכטיקייט איז|

ו| ו|

|אין גרויסן הויז ­עִם|עם אױיבנאָן פארנעמט די פלוי:

-ֶעס רופט בערלין, עס ג

/

פון מאָדריד ביז בערלין".

ו

די רויטע וועלט!"

|אך (ס'איז באשערט אונדז לעבן פריי

וויסן אז זי איז א העלד! די נאציאָנאלע|

שרה פעל יעלין

א העלד אזא....

אין גרויסן הוֹיז ווילך געדריי,

מיט קעפּעלע ארויף, /מיט בווסט? אויסנעשטעלט:

הענט אזש עס ציטערן די ווענט: אזא פלויעלע א פּיצל האָט זיי אָפּגֶעטאָן א שפּיצל! און אין דרויִסן גענעצט נאכט און דער עכאָ קייכט און לאכט: ...א בים געטאָן די וועלט!"

==

א יובילוי:

א קלייניקייט, אזא מין העלר א ביס געטאָן די רויטע וועלט! טאָרט און וויין און יום-טוב-ליר,

ריסט מאדריר.

דו ווונדערבארע פלוי,

וועסט אונדז לערנען ,סיסערא" 1) און דיין היימישע קונסט ,, דזשימקראָ" 6) ביסט די גרעסטע פלוי פוּן מין

מִיט קאראָהאָד צעשיכורט, זאט ו

ןשפּרינגט ארויס די פלוי--- דער כוואט--! מאָרגן װועט דו נאנצע וועלט

1) דער פְּאָגראָם אויף א נעגער-װוינונג. אין סיסעראָ, 2) נעגער-לינטשעריי.

(המשוך פֿון נר. 146)

איך. שווער, ס'איז זיכער. געווען אן אינ. טערעסאנטע סצענע, ווען די אומגליקלע­בע וויינענדיקע פרוי האָט געקוקט אונטער די בענק, זוכנדיק דעם האנטעך אין לאנד

פון די ארבעטנדיקע! נו, איצט זאָל שוין

זיין גענוג דערפון,--- האָט ער ווייטער גערעדט מיט אן אנדער קי?-- איך בין געווען דאָ ביים הער סאבא, האָב איך גע­טָרַאכט איך וע? אריינקימען. צו אייך אויך. ראטמאן, איר ווייסט וועגן' װאָס איך בין געקומען? איך וועל אייך בעטן א טובה, כ'האָב א שירעם. מען האָט אים שוין פאראכטן. נישט איצט. שוין לאנג. דאָם הענט? איז. ווידער אראָפּגעפאלן, ס'איז לויז געװאָרן דאָס רינגל. ער איז מיר נעבליבן פון מיין טאטן עליו השלום. די זאך איז ביי מיר זייער חשוב... איך האָב שוין געזוכט א שלאָסער, נאָר... וויאזוי זאָל איך זאָגן... קאָאָפּעראטיוו, איר פאר­שטייט?... זי ארבעטן אין א קאָאָפּערא­טיוו און כ'לעבן אז דער נאכטיטאָפּ ווערט געלעכערט, מוז איך אים אוועקווארפן, ווייל ס'איז נישטא בי וועמען אים צוֹּ

פאריכטן... נאָר, דאָם. אינטערעסירט איצט קיינעם נישט!=: ער האָט ארויסגענומען א. בלייער מיט

א פּאפּיר און האָט אויסגעמאלן דעם שטעקן פון דעם שירעם, דאָם הענטל און האָט אָנגעצייכֿנט דאָס אָרט ווו מען דארף צוגרייטן דאָס רינגל. ער האָט אָנ­

. געוווז} וויאזוי דער ברוך איז, פון וואנען

צומאָל געקאָנט וויינען,

הו ײ מ ער 5

און ביז וואנען ער האָט. זיך געצויג דערנאָך איז ער צוגעגאנגען צום בעטל און האָט געגלעט דעם קינרס קעפּל.

-- נו, קומט הער בילדנער. איך האָב מיט אייך צו באשמועסן וויכטיקע זאכן. --- שאַלאָם, יידישע ברידער, שאַלאָם!--­זיינע אויגן האָבן אָנגעהויבן גלאנצן און די עמאָציע האָט זיך אראָפּגעלייענט פון זיין פּנים.--- איר' קאָנט אייך גאָר­נישט פארשטעלן װואָס פארא תענוג ס'אוז ארויס צוֹ זאָגן די דאָזיקע ווערטער-­האָט ער זיך אויסגעדרייט פון דער טירד מיט דער האנט האָט ער דעם קינד גע­ואָרפן א קוש.

-- איך ווייס נישט פֿארוואָס דו הייבסט אֶן פיינט האָבן דעם דאָזיקן מענטש?.-­האָט געזאָגט דאָס ווייב צו איר מאן=­ס'איז א מחיה צו הערן, ווען ער רעדט פון ארץיושראל; ער זאָגט עס מיט אזויפ? הארץ און אזוי שיין. כ'לעבן איך זאָל זיך נישט שעמען, וואָלט איך בפרט וועז איך טראכט צו די קינדער אז זיי וועלן שוין אויפוואקפן אויף יענער ערד...--- איר

בליק האָט זיך אָפּגעשטעלט אויף די ריד זיקע צוויי פאָטאָגראפיעס פון איבער דו בעטן.

א שׁטיקל? צייט האָט זי זיי אָנגעז

טערן--- יאזשי,

הי+- ווער

פון באלא קאראָל.

קוקט דערנאָך האָט זי ארויסגענומען דאָס טאשטיכל און דער אקס? האָט זיך* גערוועז געטרייסלט. זי האָט געוויינט, ראָטמאן איז געזעסן א וויילע אֶן ווער­טער, ער האָט געקוקט אויפן וויינענדיקן ווייב דערנאך איז עה אויפגעשטאנען און ארומנעמענדיק זי האָט ער זי גע­פּרוווט איינשטילן.

-- זיי האָבן דאָס נעבעך נישט דער­לעבט--- האָט געכליפּעט דאָס ווייב און געקוקט, מיט טרערן אין די אויגן, אויף די פארגרעסערטע בילדער פון אירע על­ווען איך דערמאן זיך וויאזוי מען האָט זיי דערשטיקט אין דער גאזיקאמער וװאָלט איך אימשטאנד געווען צוּ הרגענען...

הרגע! נאָר קוק זיך גוט אום ווע­

מענס האלדז דו אָנגרייפן--­האָט געענטפערט דער מאן אויפגערעגט.

= וואָס איז מיט דיך?

-- גאָרנישט!

--איך פאַרשטײי דיך נישט! דו גיסט

אוים אויף מיר דיין כעס, אנשטאט זאָלסט

זי זאָגן דיין מיינונג.

איז דער ,,זיי'?!

---אין דער אוזינע...

--= נישט זיי האָבן געהרגעט דיינע עלּ­

------זטשטזעשעעשש יי

טערן, נאָר יענע פאר וועמען ,,מען נעמט זיך אַן"' דאָרטן... איצט וועקן זי זיך פאר אונדז אויך ,אָנעמען"... האָט ער געזאָגט פארטראכט.--- פאר אונדז יידן, מיר וועלן זיין אין איין פארצוימונג מיט אונדזערע מעררער!

-- יאָזשי! איך האָב דיך זען אזוי אויפגערעגט,

--- ווונדער זיך נישט! עס צעםּלאָנ­טערט זיך אלץ אזוי ארום מיר. דו פאר­שטייסט דאָס? מען שוויצט אויפצולעבן אויפסניי די נאציסטישע ארמיי פון דוי תלינים און מיט דעם דאָזיקן שוויים, ווערן אויסגעמישט די טרערן װואָס זיי לאָזן פאר אונדז יירן. כ'לעבן איך פאר­שטיי דאָס נישט. נאר זאָלן מיר נישט שמועסן דערפון.. פרידמאן האָט פארשפּראָכן ער וועט היינט. נאָכמיטאָג ארויפקומען צו אונדז.

--= וועלכער פרידמאן?

--- פון דער אוזינע. דער פּראָדוקציע­פאראנטוואָרטלעכער,

-= וואָס וויל ער?

-- איך ווייס נישט--- האָט ראטמאן שְׁטִי? געענטפערט,

-- חו ווייסט נישט? זאָג, אים גערופן?

נאך נישט גע

מור

דו- האָסט

כ'חאָב אים נישט גערופן, פּרעגֿ

מיך נישט אויס!...

--- איך פרעג דיך נישט אוים.--­זי איז שטיין נעבליבן פארן טיש אוּן האָט זיך פֿארקוקט אויף די דיקע ליפּן פונעם נענער וואָס איז געווען אויסגענייט אויפן טישטוך...

פון דרויסן האָם זיך אריינגעהערט א גערידער. מענטשן האָבן געל?אַכט און דיסקוטירט אויפן קול.

ראָטמאן האָט ארויסגעקוקט דוהכ פענצטער.

אין הויף האָט א בינט? מענטשן גע­שמועסט איבער דער האנטעך"גנבה פון באָר.

-= מען קען דאָס נישט פארשענערן--­האָט געזאָגט אויפגערענט הער גראָס.--­ס'איז געשען און שוין!

-- הער גראָס, איר רערט אזוי וי: איינער װאָס פרייט זיך אז דאָס איז נע­

ישען! דאָס האָט געזאָגט קרישאן שאנ­

דאר באטשי,*) וועלכער זיצנדיק אויף א קליין בענקעלע האָט פאריכט די שיך פון פרוי שלאָמאָװיטשס מיידעלע.

(המשך אין קווזעגריקן- נוזער)

*) פעטער---. אויף אונגאריש