4

נר. 182

מיטן יאסער

דאָס יידישע מלוכה-טעאטער פון יאס געפינט זיך זייט א קורצער צייט אין טורנע איבער דער מאָלדאָווע מיט דער פּיעסע ,,הערשעלע אָסטראָ­פּאָליער" פון מ. גערשנזאָן לויט א באארבעטונג פון י. קארא.

ס'איז דאכט זיך שווער צו געפונען ערגעץ א יידן װאָס זאָל נישט קענען דערציילן עפּעס א מעשהלע אָדער א גלייכיווערט? פון הער­שעלע אָסטרפּאָליער אדער לכל-הפּחות װאָס זאָל נישט האָבן געהערט וועגן הערשעלען. הערשעלע איז אָבער דאָס רוב איינגעהיל?ט אין א לעגענדארן נעפּל, װאָס אָדער עס דערהויבט אים אין זיין אמתן ווערט אלס פאָלקס-העלר אָדער עס דערנידריקט אים צו א פּראָסטן לץ.

די פּיעסע װאָס ווערט אויפגעפירט פונעם

יאסער יידישן מלוכה טעאטער, גיט אונרז אי.

בער אין א געוויסער. מאָס,. די-ריסטיקע פיגור פון הערשעלע אָסטראָפּאָליער. און ס'איז כדאי צו זאָגן אז הערשעלע אָסטראָפּאָליער האָט אין אמתן עקזיסטירט. אין סוף פונעם 18יטן, אָנ­הויב 19-טן יאָרהונדערט האָט ער ארומגעוואנ­דערט אין די שטעטלעך פון פֿאָדאָליע און א­ריינגעבראכט א שטייכ? אין דעם פינצטערן לעבן פון די יידישע פאָלקס מאסן. ס'איז גע­ווען די צייט ווען דער יידישער פּראָסטער אָרע­מער עולם פון רוסלאנד האָט געלעבט אונטער א דאָפּלטער אונטערדריקונג. פון איין זייט די צארישע רדיפות, פון אן אנדערע זייט דעם עול פון דער קהל-ראבאָנישער אָליגארכיע. מיט װאָס פארא געווער האָט זיך די מאסע געקענט אקעגנשטעלן אט די אלע בלוטיזויגערס, בעל. טאקסעס קהלישע פיינע בעלי-בתים און דעסגלוי­כן? די גיפטיקע סאטירע איז צו יענער צייט געווען איינע פון די שארפסטע וװאָפן קעגן דעם אויסנוצערישן קלאס.

שלום-עליכם האט אין אן אויפרוף צו זאמלען פאר דער ,ייִדישער ביבליאטעק" וויצן, מעש­הלעך, משלים, וכדומה, אזוי באשריבן דאָס יידישע לצנות: ,ווען איז א ייד נישט אויפגע­לעגט צו וויצלען זיך, נישט פאר גרויס ראָסקאָש, חלילח, נאָ אדרבה פאר צרות, ארעמקייט, שלאפ­קייט און שטענדיקע דאָגותפּרנסה. עס אין דען פאראן א גרעסערער פארגעניגן, וי צו שטיין אויף דער גאס רעדלעכווייז און אָפּשפּעטן פו­נעם פּרנס-חודש, חוזק מאכן פונעם נגיד, אָםּ. לצווען פונעם בעליטאקסע און זיי שטעלן א פייג אונטערן טיש, נאָר א גרויסע?".

הערשעלע אָסטראָפּאָליער האָט אין זיין גיים. טיקער טאָרבע געטראָגן פאר יעדן אָרעמאן א טרייסט, פאר יעדן בלוטיזויגער א שפּיצעכיקע פייל. אז מען האָט אים געבראכט קיין מעזשי­בעזש צום ,,הויף" פונעם פארכמאָרעטן רעבע רב'בארעכל, האָט ער אָנגעהױיבן שפּעטן און שארף אריינזאָגן דעם גאנצן רימ? רייכע נבאים און אונטערלעקערס, אז דער עולם האָט ממש גענאפט. איינמאָ? האָט ער דעם רבן אזוי שטארק אָנגרירט, אז ער האָט אים מיט א

(המשך)

עם האָט אָנגעהויבן טאָגן פֿונקט וי נעכטן און איינעכטן; אלץ אָפטער האָבן געציטערט די פענצטער; אלץ מער אויטאָס זענען דורכ­געפאָרן אין דער גאס.בילדנער איז געזעסן אויף די טרעפּ װאָט האָבן געפירט צום גאָרטן פונעם' הויז ,גראָס" פון דער גאם אקאציע-בוים נר. 8 און ער האָט זיך צוגעהערט צום שוויפטשען פון די פייגל. עס האָט זיי געצויגן אהער צו דע­גרויסער מויער, כאָטש קערנדלעך וואָלטן זֵיי געפונען אין עק-שטאָט אויך. בילדנער האָט געזען ראָטמאנען גיין צו דער פאבריק. ער האָט געגריסט מיטן קאָפּ, דערנאָך האָט ער זיך פאר­קוקט אויף א שוועלבעלע. א טרויעריקייט איז אים באפאלן. דאָס פייגעלע האָט געבויט זיין נעסט. מיט אזויפי?. פלייסיקייט און ליבשאפט אזא מענטש וװאָלט עם אויך געקאָנט מקנא זיין. ער האָט געקוקט אויף. די ביימער פוֹנעם גאָרטן, אויפן קלאָרן הימ? איבעד דוי ביימער.

די הויזפרוי האָט שווער געעפנט די אויגן און שאָקלענדיק זיך א בים? פאר מידקייט איז זי געגאנגען אויסקערן דעם טראָטואר מיטן בעזים און מיטן שפּריצער אין דער האנט. פו­נעם: פענצטער, פונעם גרויסן הויז, האָט זִי­געהערט א ברומען און צומאָל דאָס קו? פוּן א וויינענדיק קינד.

די הויזפרוי איז צוריקגעקומען אין גאנצן באנעצט. זי האָט פארלאָזט דעם טראָטואר מיט די נאסע אכטערס. וי גלויך זי ואָלט זיך ערשט איצט אויפגעכאפּט אזוי האָט זי זיך איצט

צוגעהערט צום ברומען פון אויפֿן שטאָס. זי האָט געקוקט אויפן פענצטער פון וואנען ס'האט זיך געהערט דאָס ברומען. פון דאָרט האט זי

הײטמערד

פון באלא קאראָל

איקוףיבלעטער"

יי יי יי יי יי יז יז ר יז יו יז זי יי וי זי זי יי ר ואר.

יידישן מלוכה-טעאטער אין טורנע

שטעקן אזוי געשלאָגן, אז הערשל? האָט אָנגע­הויבן קרענקען און איז געשטאָרבן.

אזוי ארום איז ער געוואָרן א שטיק פאָלקס­לעגענדע, א מין צענטראלע פיגור ארום וועלכער מ'האָט אויסגעוועבט די גאנצע נעץ פון סאטי­רישע לצנות.

דעם יאסער יידישן מלוכה-טעאטער איז גע­לונגען צו ברענגען אויף דער בינע א הער­שעלע אינעם ליכט פון דער דאָזיקער פאלקס­לעגענדע. כאָטש ס'איז נאָר א לייכטע קאָמערי, א פארט קען מען זאָגן, טראָגט זי א שטארקן סאָציאלן כאראקטער, זענען די פּערסאָנאזשן פארט פארטיפטע און בפרט הערשעלע וואָס אז ער גייט דורך, דורך דער בינע טראָגט ער אויף זיך דעם גייסט פון א פאָלקס-העלד. הערשעלען קען מען, הערשעלען פרעגט מען אן עצה, צו אים ווענדט זיך דאָס יונגע פּאָר? בער? דער בלעכער און ציפּקע די נייטאָרן וועלכע קענען נישט חתונה האָבן וויי? זיי האָבן עישט קיין געלר. ער גיט זיי די עצה וויאזוי ארויסצובאקו­מען פון קאלמען דעם פּראָצענטניק די פֿארזעצטע בראָש וועלכע זאָל זי דערמעגלעכן צו האָבן. הערשע?לע מאכט משוגע דעם גביר רב קאלמען און ער גיט ארויס פאר מורא דעם משכון. הערשעלע שטיצט די יונגע שטרייקער אין זייער קאמף מיטן באלעבאָס רב פייביש, איבעראל וואקסט אויס הערשעלע און מיט א שמייכל און א' גלייכ-ווערט? געפינט ער דאָס ריכטיקע געווער קעגן די אָנגעשטאָפּטע גבירים, און אז עס איז אים געלונגען צו העלפן די צוויי קינדער זיי זאָלן קענען חתונה האָבן, פרייט ער זיך מיט זיי איניינעם, כאפּט ער מיט זיי א טענצל, כדי רעם אנדערן טאָג ווייטער צו טראָגן זיין טאָרבע אָרעמקייט אין אן אנדער שטעטל וי ס'ווארטן שוין אויף זיין שמייכעלע אנדערע יידישע אָרעמע קינדער.

דער דאָזיקער ראָ? פון הערשעלע אָסטראָ­פּאָלער האָט געהאט א געלונגענע אינטערפּרע­טאציע. אויך דער פּראָצענטניק רב קאלמען איז געווען זייער געלונגען אינטערפּרעטירט פֿון אברהם ניימארק. זיין" דערשיינען אויף דער בינע רופט שוין ארויס כיים עולם שנאה קעגן די פּיאווקעס, די אויסנוצערס.

רחלע שאפּירא האָט מיט דערפאָלג אינטער. פּרעטירט די ראַלע פון דוװואָסיע רב קאלמענס דינסט, נאָר אויב די אינטערפּערעטאציע פון הערשעלען ווירקט אייניקע מאָ? צו ערנסט אין זיין אָפּלאכערישן ראָ?, גלויב איך אז רחלה שא­פּירא פאלט אייניקע מאָל אריין אין שארוש. דער דאָזעקער בלויז קען גרינג אויסגעמיידט ווערן דורך מער פארטיפן דעם ראָ?. א באזונדערן דער­פאָלג האָבן געהאט שלמה פרידמאן אין ראָ? פון פּאָליצײי, אָרן סעגאל אין ראָ? פון זיירל שענקער און שפרה גאָלדענבערג אין ראָ? פון זיין ווייב גנענדל. צו דעם אלגעמיינעם דערפאָלג האָבן ביי­געטראָגן די אקטיארן לייביש לעאָנטין, מאר­טשעל פינקעלעסקו, אראָן מארמאָר, זשעני קעס­

-------*-----עע------­

זיך צוגעקוקט צום הויזירער, וואָס איז געזעסן אויף די טרעפּ, זי האָט אראָפּגעשטעלט דעם שפּריצער און דעם בעזים, האָט געשטעלט די הענט פּאָדבאָקעם און האָט באקוקט דעם מאן פון אויבן ביז אראָפּ.

--- זאָגט בילדנער, איר האָט זי נאָכאמאָל געשלאָגן? שעמען זאָלט איר אייך אין איער פּנים. איר האט דאָס הארץ צו שלאָגן א פרוי? און איר שוינט זו נישט אפילו פארן קינר)

--יאיך זאָג נישט ניין. ב'קאָב איר. דער­לאנגט א פֿאָר קלעפּ. ביז אויף דער נאכט וועט זי דאָס פארגעסן. נו, און יז דעמ?ט האָב איך געזאָלט ארויסשיקן דאָס קינד? און בכל איז דאָס נישט איער עסק.:

דאס פּנים פון דער הויזפרוי האָט זיך פאר­קרומט פאר כעס און מיט אורע גאנצע זעקס פופציק יאָר, האָט זי אויפגעהויב;! דעם ליידיקן שפּריצער און האָט אים א װאָרף גע­טון בילדנערן.

דער הויזירער האָט אוועקגעדרייט דעם קאָפּ. ער האָט אויפגעכאפּט דעם שפּריצער, אים לאנג­זאם אוועקגעשטעלט און האט רויק א פיעג געמון:

-- הער גראָס איז שׁוין אויפגעשטאנען? איר האָט אים נישט געזען אוועקגיין?

אויף די טרעםּ איז אראָפּ א שווארן, צע­שויבערט מיידעלע. בילדנער האָט זי גענעטען אויפן שויס, דערנאָך האָט ער זי אראָפּגעשטעלט און האָט איר דערלאנגט א פאָר פּעטשלעך אין דער פּלייצע.

= גיי. צוריק טעכעטערל, לעג זיך אין דיין בעטל. זאָג דיין מאמען אז די זון איז שוֹין

לער, נאטאן מארקו, מארטשעל סאנדי שערער.

רעדנדיק פונעם קאָלעקטיוו פונעם יאסער יידו­שן מלוכה טעאטער, מוז מען דערמאנען אז דאָס רוב. פון זי זענען יונגע עלעמענטן װאָס האָבן זיך ערשט זייט. א קורצער צייט באקענט מיט דער בינע. אהוץ טאלענט פארמאָגן זיי דעם אימפּעט, דעם ווילן און קוראזש ספּעציפישט דער יוגנט פון אונדזער רומענישער פאָלקס-רע­פּובליק. אין דעם גרעסטן אָדער אין דעם קלענ­סטן ראָל לייגן זיי אריין נשמה און באגייסטערונג כדי די גאנצע פּיעסע זאָל האָבן דערפאָלג כדי די קולטורעלע ארבעט אויפן יידישן געביט אין אונדזער לאנר זאָל וואקסן און בליען. א ריזיקן חלק אין דעם דערפאָלג האָט די רעזשיסערין די חברטע זשעני זעלצער. זי פארשטייט אריינצו­דרינגען אין דער נשמה פון די יונגע שוישפּילער און מיט איר דערפארונג זיי צו לערנען שפּילן אין אמתן רעאליסטישן גייסט.

: דער יידישער מלוכה טעאטער פון יאס איז איינער פון די דערגרייכונגען אויפן קולטורעלן געבִיט און אונדזער פאָלקס דעמאָקראטישן רעה זשים; צו פארשפּרייטן קולטור אין אלע ווינקע­לעך ווו פריער אונטער די בורזשואזנע רעגי­רונגען האָט געהערשט פינצטערניש און אָרעט­קייט. סוי אין סוטשעאווא, סיי אין פעלטיטשען ווו כ'בין געווען מיט דעם טעאטער האָט דער זאל נישט געסטייעט פארן עולם. דער חבר צאליק דאוויד, טאָקער אין די ווארשטאטן פונעם ,אי. פּ. י.?. פעל?טיטשען, איז מטש צערגאנגען פאר גחת צוזעענדיק דעם ספּעקטאקל. און ווען א חבר פונעם יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט האָט געדאנקט דעם קאָלעקטיוו פֿאר דעם ספּעק­טאקל? און דערמאנט אז דאָס איז דערמעגלעכט געואָרן נאָר א דאנק דער פּאָליטיק פון אונדזער פארטיי, וועלכע שטיצט די קולטורעלע אנטווי­קלונג פון אלע מיטלעבנדיקע נאציאָנאליטעטן, האָט אין די אויגן פונעם טאָקער צאליק דאוויר געלויכטן די דאנקבארקייט פאר אלץ װאָס די פּארטיי האָט געטון פאר אים און פאר אלע אר­בעטנדיקע מענטשן פון אונדזער רעפּובליק.

בעת אין קאפּיטאליסטישן ישראל זינקט די קולטור אלץ טיפער פארבאָדן אין אמעריקאנישן שונד און שמוץ, בליט אין אונדזער לאנד רי קולטור אונטער דער פולער שטיצע פון דער פּארטיי און רעגירונג. און דער יידישער אר­בעטס-ימענטש, א פרייער און גלייכער בירנער דארף זיך נישט ביקן פאר א אָנגעשטאָפּטן ברויט-געבער, דארף נישט אנקומען צו קאלמען פּראָצענטניק וועלכער לעבט היינט אין ישראל אונטער בן-גוריונם השגחה, נאָר ער ארבעט היינט מיט בי דעם גרויסארטיקן בוי פון סאָ­ציאליזם אין אונדזער?אנד און טראָגט בי צו דער פארניפטונג פון די אלע גרעסערע און קלעגערע קאלמען פּראָצענטניקעס מיט זייערע העלפערס און משרתים,

שטורם. און

א. שפיגלבלאט

וִ

זייט 3

סימפּאָזיאָן אָרגאניזירט פונעם בוקארעשטער ,,אלקוףי'

ערשט נישט ל?אנג האָט דער בוקארעשטער ;איקוף" אָרגאניזירט א סימפּאָזיאָן אין זאל בארוך בערעא" פון דער קאלעא וואקארעשט.

דאָס אריינפירװאָרט האָט געמאכט דער חבר דובאָוויִס פונעם צענטראליקאמיטעט פון ,איקוף". דאן האָט די דיכטערין סימעלע שנגיי­דער גערעדט וויזוי דער קאמף פאר שלום איז אָפּעשפּיגלט אין באנד לידער ,ליכט אין אונ­דזער לעבן" פונעם דיכטער ה. א. שטאָלפֿער. די דיכטערין האָט ציטירט א ריי לידער וי למשל: ,איר גרייט זיך צו מלחמה?", ,קאמף פאר שלום" א. א. אין וועלכע דער דיכטער דעמאסקירט דעם קריגס-העצערישן אימפּעריא­ליזם און רופט די ארנטלעכע מענטשן זיך איינ­רייען אין קאמף קעגן א נויער מלחמה.

דאן האָט גֶערֶעדט דער חבר א. שפּיגלבל?אט, װועגן דעם אופן אויף וועלכן דער דיכטער

שטאָלפּער דעמאסקירט אין זיינע לידער דעם נאציאָנליסטישן ציוניזם.- אויך ער האָט צי­

טירט א דיי לידער ווי: ,הער אויס מיין חבר", די באלאדע וועגן צוויי זעלנער" א. א. אין וועלכע שטאָלפּער ווייזט דעם שמוציקן פּרצות פון דער ציוניסטישער פּראָפּאגאנדע.

ס'האט געפאָלגט אן ארטיסטישער פּראָגראם, אויסגעפירט פונעם פאָ?קסיכאָר ,,איקוף", דירו­גירט פונעם חבר עמי? סעקולעץ.

ס'איז דערשינען

דער ,קולטור וועג-ווייזער" נר. 9---10 פאר

סעפּטעמבערראָקטאָבער 1981, מיט פאָלגנריקן

אינחהאלט; נ. גאָלדהאמער, דער 7יטער נאָוועמבער; עודזשען פרונזע, ,,באשולדיקונגס-וואָרט"(פּאָי

-עם) יידיש: א. שפּיגלבלאט; וו. טאמבור, ,א

בריוו"(דערציילונג); י. בערקאָוויטש, ,,זיי פירט אֶן דער מענטשלעכסטער פון אלע מענ­טשן"(ליד); רעלי בליי, ,דער בארג"(ליר); ש. לעאָן,?ענא"(סקיצע); בארדאָש ב. ארטור, ,הערסטו, ס'איז דער פרילינג!".(ליד) יידיש; ב. שנאבל; ק. סימאָנאָוו, ,,מיטינג אין קאנא­דע"(ליד) יידיש: עפראָני; ב. פּאָפּליקער, ,בענק נישט ל?יבסטער"(ליד); ב. וילנער, /בנימין מלמדס טענות"; ב. שנאב?, ,,וועבער­ליבע"; מ. שטערנבערג, ,,פראגמענט פון אן אטלאנטיק פּורים-שפּיל?; רעלי בלײי, ,ראם וואסער?"(ליד); סימעלע שניידער, ,,מיר זע­נען יונג", ,,פרייד אין די הערצער", ,,אויפבוי" (לידער); ,פארברידערונג"=(ליד), ,אייזיקל? פארט אין פּיאָנערן-לאגער(ליד); א. גאָרון, ,די וילע אמאליע"(צוויי בילדער); כ. סע­גאלאָוויטש, ,דער זיידע מיטן אייניקל?" (סקעטש); י.?. פּרץ, ,,וועבעריליבע"(דער­

-ציילונג און בריוו); י. באָוושעווער, ,א גע­

זאנג צום פאָלק"(ליה); מ. ווינטשעווססי, ,הערט איר קינדער"(ליד) ,קאמף-געזאנג" (ליד); יוליאן שווארץ,, יוננט-ליר".

חי-ייייייייירייייייגריייייייייייעייייעגיעיעטיטיייריגיייע בע

אויפגעגאנגען און זאָג איר זי זאָל נישט כלי. פּען, װאָרעם איך גיי נאָכאמאָ? ארויף צו איר, פארשטייסט?= דאָס גאנצע הויז דארף נישט וויפן, אז... אוב זי ווי? נישט קומען, זאָל זי בלייבן דאָ אין לאנד, ווע? איך אליין פאָרן -- האָט ער געמורמלט צו זיך. - דאס מיידעלע האָט זיך אויסגעדרייט און איז צוריקגעלאָפן אויף די טרעפּ.:

דער הויזירער, בילדנער געזא, האָט אוים­געהויבן אויפן אקס? א קויש צוגעדעקט מימ פּאפּור און האָט זיך געלאָזט צום עק פונעם מארק-פּלאין,

פ'זענען נישט פארביי קיין צוויי מינוט און בילדגערס האלבע קראָם פוֹן שיך-בענדלעך או! שנורן האָט שוֹין געהאָנגען אויף זיין האלרז,

עס האָבן ארומגערינגלקט דאָרפט-לייט, עס האָט זיך אויסגעזען אז דער טאָג וועט זיין א גוטער,

-- איך זע אז היינט בין איך נרעסער און דו ביזט קלענער--- האָט ער געזאגט צו זיין קאָלעגע, וועלכער האָט זיך אוועקגעשטעלט אי קעגן אים אין עק פונעם מארקיפּלאץ.

דער ,קלענער" און ,גרעסער" האָט ויך כא­צויגן אויף דער קראָם.

--- באָקאנטשן-בענדלעך? ס'איז דאָ. אוודאי איז דאָ. אין דער צייט װאָס ער האָט געהאנרלט מיטן פּױער, וועלכער האָט געהאלטן נייע באָקאנטישז אין דער האנט, האָט ער שטיל? געזאָגט צו א שטאָטישן;

-- הער גראָס איך ווארט אויף אייך אין דער היים. ס'זאָ? זיין אזויווי מיר האָבן נעכטן אָפֿגעשמועסט. איר זאָלט מיך נישט פארגעסן ביים צעטיילן די מוציא(דאָס באדייט צעטייל! דעם רווח. רעדאקציע) ס'איז פעסט אָפּגעמאכט = און ער האָט געריקט דאָס בענד? דעם פּױיער אין דער האנט. יענע האָט עס גערייט אין די

הענט צווייפלענדיק; ער האָט געהאלטן ס'איז צו דין, ער האָט עס געצויגן אז דער הענרלער זאָפֿ נישט זען. ער האָט געפּרוווט די שטארקייט און איז רויט געװאָרן פאר מורא דאָס בענדל זאָל זיך חלילה נישט צערייסן, בשעת ער פֿרוווט עס אויס.

דער הענדלער האָט שוין אָנגעהויבן האנר­לען מיט אן אנדערן קונה. ער האָט אים גע­ויזן ,דאָס בעסטע ראזיר-יקלינגל" ואס מֵעו קאן באקומען אין לאנר...

-- הערט מיך צו, יונגע פרוי, איך ווייס וואָסארא ראזיר-קלינגען מענער האָבן ליב. איך אליין, באנוץ אויך דאָס ראזיר-קלינגל. ער האָט אריינגעלייגט דאָס געלט אין קעשענע. א פינף ליו-שטיק האָט ער געוואָרפן איבער די מעג: טשנס קעפּ צו זיין שיתוף לעב יאקאָב, אז פו­נעם ערשטן געלייזטן געלט זאָל יענער אויף באקומען צו דער צייט אין דער האנט.

שעם נאנדי איז געווען א גרויסער טעקס­טיל-סוחר. ער האָט געטראָגן א טונקלע באָרד און שווארצע זאָקן, זיין פּנים איז אינגאנצן געווען באוואקסן,' די נאָזלעכער, די אויערן און אפילו דער האלדז איז אים געווען באדעקט מיט האָר.

-- עס האָט מיך געשיקט. אייער בילדנער.

= גוט מאָרגן, הער שעם, איר זענט אין אן אייבערציער און איך אין א שלאָפראָק--­האָט אים גראָס אויפגענומען אין הויף. ער האָט אראנזשירט זיינע ברילן, א ניס געטון, אויס­געשנייצט די נאָז אין נאָזדטיכ?.--- מיר דארפן זיך צוגעוווינען אויפצושטייען אין דער פרי, מיר דארפן זיך געוווינען צו אלעמען!

אחוץ זיי ביידע וװאָלט קיינער נישט פאר" שטאנען זייער שמועס, ואס האָט פאוידעקט פּריקרע געדאנקען, פּלענער.

איודעם

(המשוך קומיט)