ייימונמאמשן ,2==
{ כמעט
אינטערפּרעטן פון
נה. 184
אוקוףיבלעטער"
זייט 8
דער אניווערסאר פון 75 יאָר זײט דער גרינדונג פונעם יידישן טעאטער אין רומעניע,
-- די פילערונג אין זאל פונעם ייריטן. מלוכה-טעאטער פון בוקארעשט-
א
: רעם 8-טן אָקטאָבער, אָווֹנט, איז פאָרגעקומען. אין זא?. פונעם יידישן. מלוכה-טעאטער פון בְּוּתארֶעשְׁט, א. פייערונג געווידמעט דעם אניווערסאך פון 75 יאָר. זייט דער גרינדונג פונעם יידושן. טעאטער אין רומעניע.
ביי דער דאָזיקער פייערונג זענען אָנוועזנה געווען, דער פאָרזיצער. פונעם יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט און די פונעם יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט--- צענטדאלקאָמיטעט, די פאָרשטייער פונעם קאָמיטעט פאר קונסט, אקיטארן און רעזשיסאָרן פו} די בוקארעשטער טעאטערס, שרייבער, אקטיוויסטן, ארבעטדמענטשן.
ביים פּרעזיִדיום-טיש זענען. געזעסן:. דער אקאדעמיקער. בארבו לאזארעאנו, פאָרזיצער פונעם ייהישן דעמאָקרואטישן קאָמיטעט, דער אקאדעמיקער ויקטאָר עפטימיו, דעלענאט פוז נעם שרויבעריפארבאנד פון דער ל. פ. ר., וו. מאקסימיליאן, דעלעגאט פוּן די דראמאטייטע און. קוריִשע. ארטיסטן- דעױ ר. ם. ו. פארדונסטפולער קינסטלער פֿון דעה ר. פּ, ר., פּ. איםקאָוויטש, מיטגלוד אי ביוראָ
פונעם יידישן יי קראטישן קאָמיטעט צענטרא?-קאָמיטעט, ב. לעבלי, דירעקטאָ- פונעם ייִדושן; מלוכהזטעאטער פון. בוקארעשט, בערנאד יאָזעף, ארבעטער אין דער פאבֿריק ,קודאָוו" פון בוקארעשט, אויסגעציוכנט מיט דעם .ארבעטימעדאל", שרה עטינגער, אקטריסע פוז נעם בוקארעשטער יידו שן מלוכה-טעאטער און י. דובאָוויס, װיצעדפאָרזיצער פונעם ,אוקוט" פון דער יר; ם.יר.
די פייערונל איז געעֶפּנט' געװאָרן. פון חבר אקאדעמיקער בארבו לאזארעאנו.
די רעדע פון ח' בארבו לאזארעאנו
ס'איז. געװאָרן דריי-פערט? יאָרהונדערט זייט ס'איז נעגרינדעט געוואָרן, דא אין אונדזער היימלאנד, דאָס יידישע טעאטער. אין א יאסער פּעריאָדישער צייטשריפט פון אוינוסט 1876, געפינען מִיר א רעצענזיע--- די ערשטע רעצענזיע בנוגע יירישע שוישפּילער, בנוגע פּיעסעטן געשריבן אין יידיש, א שפּראך וואָם מ'האָט דעמלט אָנגערופן זשארגאָן.
די דאָזיקע רעצענזיע איז צו פארדאנקען דער פינוֹר װאָס האָט זיך פארדינט דעם גרעסטן כבוּד אין דער געשיכטע פון דער רומענישעדיכטונג: מיכאי? עמינעסקו. ער איז דער, וועלכער האָט געווידמעט, קען מען זאָגן, באנייסטערטע* שׁורות פאר די ערשטע יידישע סצענישע פּרווון.
זיינע טעאטראלישע באמערקונגען זענען דער" שינען אין ,קוריערו? דע יאססי" ארויסגעגעבן פון טעאָדאָר באלאסאן. אין זיין סעריע כראָ ניקן, האָט עמינעסקו זיך ארויסגעוויזן שטרענג צום נאנצן רומענישן רעפּערטואר פון יענער צייט, איינשליסנדיק וואסילע אלעקסאני דרים און אויך קעגן. א גרויסער צאָל פון רי דעם דאָזיקן רעפּערטואר.
בנונע דִי יידישע פּיעסן, פאָרגעשטעלטע ,,אין א נאָהמן אויף דער גרויסער נאס אין יאס", און די יידישע אקטיאָרן, שרייבט ער פאָלננדיקס:
-איבער.די פּיעסן האָבן מיר ווייניק װאָס צו זאָגן.--- זי פּרעזענטירן נישט קיין גרויסן אינטערעס; אָבער דאָס שפּילן פון די ארטיפסטן איז געווען אויסגעצייכנט". בנוגע דעם דירעקטאָר פון דער טרופּע, שרייבט עמינעסקו, אז ,ער האָט אן אנגענעמע שטימע
|(באריטאָן) און א סימפּאטישע פינוד". און
{ ער פארענדיקט: ,די לידער זענען יידרישע און
יע
איז נעשריבן:
דֶער עולם, אמייסטן יידן גלויך וי די אקטיאָרן, האָט דערפון שטארק. הנאה".
די טרופּע--- אינפאָרמירט אונדז עמינעסקו--- איז געקומען פון רוסלאנד. אויב אָבֶער די פור פּיעסעטן װואָס מ'האָט געשפּילט אין יענעם.= אויפדערנאכט- האָבן פֿאָרגעשטעלט פאקטן, טיפן און געשעענישן פון אונדזערע טקומות; אוב דער באריטאָן און וועלכן אייניקע האָבן געוואָלט דערקענען גאָלדפאדענען נופא, איז טאקע געווען אין דער אמתן נאָלדפאדען.-- און אוב ער איז טאקע דער אויטאָר פון דִי פּיעסעטן--- קענען מיר טאקע מיט רעכט זאָגן אז; דאָס װאָס ס'האָט געטון אין יאָ38 די רומענישע פֿולארמאָנישע געזעלשאפט פאר דער אנטוויקלונג= פון דער רומענישער שפּראך,?יטעראטור, וואָקאלע און אינסטרומענטאלע מוזִיס, דאָס האָט אָנגעהויבן צו טון ביי אונדז גאָלדפאדען אויפן געביט פון דער יידישער דראמאטורגיע און אויך אויפן געביט פון דער יידישער שפּראך און דעם יידישן פאָלקס-ליד. נאָך פיפציק יאָר, זייט אויף. די ברעטער פון דער בינע פון ,פּאָמו? ווערדע"
פון יאס און דערנאָך פון בוקארעשט, זענען דערשינען די ערשטע אקטיאָרן אין יידיש, איז אָרנאניזירט געװאָרן א פייערונג פון דעם דאָזיקן יובל אינעם נאָכמיטאָג פונעם 9יטן מאי 1926, אין דער אָנוועזנהייט פון צאָלריוִכע דעלענאציעס פונעם נאציאָנאלטעאטער, דעם סינדיקאט פון די אוטיסטן, דער געזעקשאפט ,סצענא" און פארשידענע אנדערע קולטורי און טעאטעריאנשטאלטן.
קאָנטטאנטין נאָטארא, דער דעקא רומענישער סצענע און דער לערער פו פיל שוישפּיקער-גענעראציעס, האָט געהא ריורנדיקע רעדע!
כבוד פאר אברהם גאָלדפאדען, פֿאר זיין גרויסן טאלענט, און פאר זיין עקשנותך יקע אנשטרענגונג אין פונעם. טעאטער.. אָט דער פאָרגייער האָט געגרינדעט א שו? פאר די יירישע דרראמאטישע אויטאָרן און האָט איבעוז געלאָזט א טראדיציע--- אויף צו אינטערפּרעטירן די יפּיעסן-- פאר די אקטיאָרן וואָס זענען נאָכגעקומען אין משך פון די פיפציק יאָר." ער האָט פארענדיקט מיט א באגריטונג מצר
דינסט
דער אינסטיטוציע וועלכע ער האָט--- צוזאמען מיטן גרויסן ארטיסט נ. סאָרעאנו--- רעפּרעזענטירט ביי דעם דאָזיקן יובל.
די היינטיקע מייערונג-- האָט געזאָגט נאָטארא-- גיט דעם נאציאָנא?
טעאטער פון בוקארעשט די אנגענעמע געלעגנהייט ארויסצוווייזן זיין באגייסטערונג ביי דער טאָג-טעגלעכער פלייסיקער ארבעט אין משך פון די פיפציק יאָר אויף צו אנטוויקלען דאָם
יידישע: טעאטער, און ווינטש אים דורך מיר, אויך פון היינט אָ} ווייטער פּראָגרעם און דערפאָלג."
דעם דערפאָלג װאָס קאָנסטאנטין נאטארא האָט געווונטשן דעם יידישן טעאטער, אִיז ערשט דערגרייכט געוואָרן נאָך דער באפרייונג פון אונדזער היימל?אנד, דורך דעם נצחון פון די וומרייכע סאָוועטישע ארמייען.
יא דאנק דער רומענישער ארבעטער-פארטיי און דער רעגירונג פון דער רומענישער פאָלקסרעפּובליק, זענען געשאפן געוװאָרן אין אונדזער לאנד צוויי יידישע מלוכה-טעאטערס וי אויך יידישע שו?-אינסטיטוציעם. עם זענען ארויםגעגעבן געוואָרן שו?-ביכער און מ'רעדאגירט דעם ,,קולטור-וועג-ווייזער" פאר די װאָס ווידמען זייער ארבעט און זייער לעבן דעם פארשפּרייטן אין דער יידישער קאָלעקטיוויטעט די יידישע ליטעראטור און קינסטלערישע שאפונגען. אזוי ווערט פארווירקלעכט דאָס װאָס נאָטארא האָט אנגערופן ,די שו? פאר די יידישע דראמאטישט אױטאָרן", און צוזאמען מיט דעם, ווערט פּערמאנענט ארויסגעוויזן די זאָרג פאר די שעפער און אינטערפּרעטן. די יידישע דראמאטורנן און קאָמפּאָזיטאָרן, נעמענדיק פון זייער גרויםו פארגייער דאָס בעסטע, זיינע פּעדאנאָגישע כוונות אוּן זיין נייגונג צו סאטירע, האָבן אָבֿער פאר זייערע אויגן אנדערע פּערספּעקטיוון,
די רערע פון ח' וו. מאלסימיליאן
אויפן געבורט-שיין פונעם יידישן טעאטער יאָר 1816, אָרטשאפט: יאס,
| גאָרטן, ,פּאָטו? ווערדע".
דורך װאָס עם איז אלץ. דורכגענאנגען דאָס יירישע טעאטער, ביז עס האָט דערגרייכט דעם
| מצב. אין וועלכן מיר זעען עס היינט, דערפון
דארף מען נישטאמאָ? רעדן! עס איז גענוג מיך זאָלן זיך דערמאָנען וויפל עס האָט געליטן, ביזן 28יטן אויגוסט, דאָס רומענישע טעאטער מיט די רומענישע אקטיאָרן--- און מיר ועלן זיך געבן חשבון וויפ?. און ואס עס האָבן געליטן די יעניקע וועלעכע האָבן געקעמפט וועגן
- אברהם. גאָלדפֿאדען
,זשונניצא" אין.
אין משֶך. פון דער אקציע,
אויפצוהאלטן יי יירו שע טעאטער. רדיפות, מיזעריע, דאָס פעלן פון מיטלען און פון שׁוֹישפּילער, דאָס אָפּחוזקן מצד די כוליגאנעס פֿון די צייטן, האָבן נישט געקענט דערשטיקן די אקטווו" טעט פֿונעם. דאָזיקן טעד אטעה= דאָס איז דער בעפטער. באווייז פוז דער נויטווענדיקייט פון זיין עקזיסטענץ.
מִיר קענען אבער נישט רעדן וועגן דער עקזיסטענץ פונעם יידושן טעאטער אָן צו פארבינדן די היינטיקע פייערונג מיט דער פייערונג פונעם. שרייבער, קאָםפּאָזיטאָר און רעזשיסער אבּרהם גאָלדפאדען, דער נרינדער פונעם דאָזיקן טעאטער, דעם שאפער פוֹן א געזונטעו. דראמאטישער?יטעראטור. וואָס נונע מיך, האָבן אייניקע אויפפירונגען פון גאָלדפאדענס פּיעסן מיר געגעבן די געלעגנֿהייט= נאָך בעפאָר איך בִּין געװאָר} א שוישפּילער--- צו לערנען א באזונדערע זאך: דער טעאטער קען און דארף ביישטייערן קאמף פארן פֿארניכטן דעם ראסיזם,. צום דעמאסקירן די יעניקע װאָס פּרעדיקן ראסן-האס צווישן די מענטשן, פאר פארברידער א צווישן די ארבעטנדיקע. אין 0 געבורט-שטאָט, בוזעו, האָט זיך געגרינדעט א יידישע אי און אירע מיטגקידער פלעגן אויפפירן יעדעס יאָר איינע פון נאָלדפאדענס פּיעסן. דער אינהאלט פון דער דאָזיקער פֿיעסע, וי אויך די כאראקטעריסטישע מעלאָדיען ואס זענען גוט פארשפּרייט געווען
האָבן זיער אסך
ווםל= די רעדע פון ח' נאָך אין מיינע קינדער-יאָרן, ווען כ'האָב מוט אזויפו? ליידנשאפט געזוכט דעם טעאטער
,ֿ
= האָב. איך. אי יא מערדאָוונט אָנגעטראָפן אויך אין גאָרטן,(זשינביצא", אויף געגרו-וואָדע, ווו דער ראמפּן-צויב
האָט דערגוייכט א נייעם פּרעסטיזש, דירך דער מיר אומבאקאנטער שפּראך אין וועלכעס'האבן גערעדט די אקטיאָרן, דורך די עגר רישע דעקאָרן װאָס מען האָט דאָרטן געביט גאנץ הינטן, אויף דער טיפער בינע... אין דערמאן זיך אי א בי?ד אין וועלכן עס האָבן זיך באוויזן, דורך די אויסגעשניטענע לעכער אי דער לייוונט פונעם הינטערגרונט, עטלעבע צענטליקער קינדעריקעפּלעך; יענע באגייסטערטע פּנימלעך, וװאָס האָבן גוונגען צווישן די אױסגעמאָלענע פליגל, האָבן פאָרגעשטעלט טלאכים, אין א פּיעסע פון וועלכער איך דערמאן זיך גאָרנישט אנדערש, ניט אמאָ? דעם ;אמען. ס'איז געווען די ערשטע יידישע פֿאָרשטעלונג וועלכע כ'האָב געזען. די טרופּע איז באשטאנען פון שילער און נאָכפאָלגער פון אברהם גאָלדפאדען, וועלכער האָט צו יענער צייט, ארום 1898 יאָר, געליטן פון מיזעריע אין ניודיאָרק, נאָכדעם װואָס ער האָט זיך ארומגעוואלגערט א גאנץ לעבן דורך רוסלאנד, פּוילן, רומעניע,
דער דאָזיקער גרויסער באגייסטערער האָט אַנגעהויבן שפּילן א פּרימיטיוו טעאטער, מיט 9 2 אקטיארן, מיט א קוים כקיצירטן טעקסט, אָן דעם ער זאָל אפילו זיין אָנגעשריבן, מיט אימפּראָוויזירטע שוישפּילער אפילו אין משך פון דער פאָרשטעלונג, אָן רעפּעטיציעס, אין דײַם זטאנר פון יענער ,קאָמעדיא דעל ארטע" וועלכע האָט איר גוט פארדינטן אָרט אין דער זונטוווקלונג פון דער חראמאטישער- קונסט.
אברהם גאָלדפאדען האָט נישט געהאט קיין מאטעריעלע מיטלען, קיין טרופּע, אפילו קיין דוֹ, װאָס זאָל אים דערלויבן א באשטימטץ סטאבילקייט, א באשטימטע אנטוויקלונג. פונעם קינכטלערישן ניוואָ, רעפּערטואר, אָדער אקטיאָרישן סטיל.
זיין. וועג-וויוזערישע טעטיקייט טראָגט גרויסע ענלעכקייט מיט זיין מיטצייטלער מאטעי מילאָ, איינער פון די נרינעדער פונעם רומענישן טעאטער.
פונקט וי דער כבאָיאר-זון מאטעי מילאָ, װאָס האָט זיך אָפּגעריסן פון זיין קלאס, כדי זיין באגאבטקייט צו שטעלן אין דינסט פון אויםקלערן דאָס פאָלק, האָט אוֹיך דעם זייגערמא
פאראינטערעסירט די בירגער פון' דער שטאָט, וועלכע האָבן מוט פּרײַד בַאזוכט די דאָזיקע, פאָרשטַעלונגען פונעם. יידישן טעאטער און האָבן אפּ?אודיַרט פוּנֶעם גאנצן הארץ די שׁוישפּילער. צווושן דעב עוקם-האָבְּן זיך געפינען פיל רומענער, פאר וועלכע די יידישע טעאטערבאזוכער האָבן איבערזעצט דעם יידישן טעקסט. אזוי ארום, האָט זיך פאָרמירט די זעלבע מאסע באזוכער, אָן ראסז-חילוק און אין א' ברידער: לעכער שטימונג,
דער שׁוישפּילֶער אוציק? גאָלרענבערג, אן איבערגעגעבענער פארטיידיקער פֿוֹן. נאָלדפאדענס ווערק, האָט מיר אסך מאָ? דערציילט וועגן געפּלאָנטן לעבן' פונעם גױינדער פונעם יידישן טעאטער. נאָלדפאדענס עצות האָבּן בייגעטראָגן צו טפאָרמירן א גאנצע שוישפּילערגענעראציע וי מאָנולעסקו, צוקערמאן, זילבערמאן און דילמאן.
צענטליקער יאָר| האָט דער יידישער טעאטער פון אונדזער לאנד דורכגעמאכט. א פּראָ צעס פון צעפּיצ?ען זיינע כוחות:
היינגט א דאנק דער הילף און שטיצע װאָס די פּארטיי און. רעגירונג ניט פאר אלע קונסטן, אַן חילוק פון נאצואָנאליטעט צו וועלכער עם געהערן די שאפער פון דער קונסט, האָבן. מיר די גרויִסע פרייד זיך צו געפונען. אין זאל פונעם יידישן מלוכהימעאטען, צווישן אונדזערע קאָלעגן די יידישע שוישפּילער, צו. וועמענם אקטיוויטעט די ארנעט-מענטשן ווייזן. ארוים אן אלץ גרעסערן אינטערעס.
אין נאָמען פון. מיינע.;חברים, ווינטש איך דעם יידישן מלוכהיטעאטער פון אונדזער לאנד, ער זאָל דערגרייכֿן דורך אומדערמידלעכע אוֹ: בעט גלענצנדיקע דערפאָלגן, אויפֿן וועג פון דינען די קונסט װאָס איז געבונען צום פאָלק, די קונסט וועלכע דריקט אויס אין דֶּער נא" ציאָנאלער פאָרעם דעם ווונדערבארן סאָציאלוסטישן אינהאלט פונעם נייעם לעבן פון וועלבן מיר אלע געניסן.
װיקטאָר עפטימלו
כערס זון:פוּן סּטארא-קאַנסטאנטין, יאבּרהם
גאָלרפארען געשריבן: קופּלעטן, סצענעטן, קליינע פּיעסן וואָס ער אליין. האָט זי אינטערפּרעטירט, וי זיין פאָרגענגער מאטעי מילאָ.
ער האָט ווייטער געפירט די דאָזיקע ברידערלעכע צוזאמענארבעט, איבערזעצנדיס און שפּילנדיק אויף יידיש, אייניקע ,,שאפונגען". פון מאטעי מילאָ און וואסילע אלעקסאנדרי, מיטנעמענדיוק זיי אויך אין די טורנעען איבער
רענעץ.
פּונקט וי מאטעי מילאָ, פלעג ער ארום פארן אין אלע פּראַװינץ-שטעט, שפּילנדיק אויף בינעס, און דער גיך צונויפגעשטעלטע פון פעסער, איבערגעדעקטע מִיט ברעטער, פארפאָלגט פון קרעדיטאָרן און אויטאָריטעטן. ,באבא
הירקא" אוּן ,וולעדוצו מאמעי", האָט נאָלךפאדען איבערגעארבעט או| געשפּי?ט, באלר אין בוקארעשט, כאלד אין בראילא, אָדער אין אָדעס--- צוגעפּאסט באלד אויף רומישע מע" לאָדיעס, באלד אויף רומענישע.
פון די פּיעסעס, פּאָעזיעס, אויטאָביאָגראפישע און פּאָליטישע שריפטן, וועלכע זענען אונדז פארבליבן פונעם שרייבער-שוישפּילֿער זעט מען בולט דעם טעמפּעראמענט פון א קעמ. פער, קעגן דעם אָבסקוראנטיזם, קעגן די אונטערדריקונגען און רעליניעזן פאנאטיזם,
אַרעם, ניט געשטיצט, געשעצט פונעם בורזשואזן פּובליקום, ווענדנדיק זיך צו אן אוידיטאָריע פון אָרעמע מענטשן גלייך מיט אים,. קליינע בעלי-מלאכות, באלעגאָלעס, ארבעטער, טרעגער--- האָט גאָלדפאדען נעלייגט דעם פונדאמענט פונעם יידישן טעאטער אין רומעניע; באנייסטערנדיק ביים לעבן און נאָכן טויט, אויך די יידישע פארמאציעס פון אונדזער לאנד.
אויך די ,ווילנער טרופּע" האָט אונדז געשענקט אומפארגעסלעכע אוונטן פון רעאלים" טישער קונסט, אָפּהיטנדיק צווישן זייערע מיט" גלידער אויך מענטשן ואס האָבן נעקענט די לערעם פון יענעם ראנפּן-צויבערער וועמען מיר דערמאנען חיינט מיט אזויפי? עמאָציע און וועמען מען גיט אָפּ ערשט היינט זיין פארדינטן כבוד, אָנערקענענדיק זיינע ווערטן, פאראייבקנדִיס זיין ערלעך פארדינטן נאָמען!
א חבר ה,
לעבלי, דירעקטאָר פונעם יידישן
מלוכח-מעאטער, האָט געשלאָסן די פייערונג רעדנדיק וועגן דעם לעבן און שאפן פון אברחם גאָלדפֿאדען,