נר. 186
,אוקוףיבלעטער"
שלום עליכם- אומלעגאל אין ישראל
-- איך בין א ,יידיש-אינוואליד",--- האָט געזאָגט צו מיר אן ארבעטער" אויף איינער פון אונדזערע פארזאמלונגען אין חיפה, אָנווייזנדיק דערביי אויף זיין רעכטן אויג, וואָס האָט אויסגעזען וי א נישט נאטירלעכס.
--- ואס הייסט א יירישיאינוואליר?--- קוק איך אים אָ} דערשטוינט און ער דערציילט מיר, אז מיט יאָרן צוריס איז רעדן יידיש אין ישראל געווען א סכנה.
-- די שנאה צו יידיש איז דאָ אין געוויסע -קרייזן ממש א פּאטאלאָגישע. פאר רעדן אויף אונדזער מוטערישפּראך פלעגן פאנאטישע העברעיסטן באפאלן אויף די גאסן, אין אויטאָבוסן, אין קאפעען און שלאָגן, וי די ערגסטץ פֿאָגראָמטשיקעם.--- ביי די דאָזיקע רייד האָט זיך דער יונגערמאן מיט דעם אויסגעצערטן געזיכט פארטראכט א וויילע, וי ער וואָלט זיך וועלן אין עפּעס גענוי דערמאָנען און פאָ-געזעצט:
--ימיט 18 יאר צוריק בין איך-מיַר געשטאנען אויף א גאס אין ירושלים און גערערט מיט א פריינט אויף יידיש. א חברה יונגווארג איז פארבייגעגאנגען, זיך אָפּגעשטעלט און א פרעג געטאָן, וי לאנג איך בין אין לאנד. איך האָב געענטפערט, אז 95 יאָר, נישט פארשטייענדיק צוליב װאָס זיי דארפן דאָס וויסן. מיין ענטפער האָט זיי אריינגעוואָרפן אין רציחה. איינער פון זיי האָט מיט א ווילד קו? אויסגעשריגן: ,ווער עס איז אין לאנד דריי יאר און קען נישט קיין עברית דארף כאפּן קלעט!" און באלד האָט זיך א שאָט געטאָן אויף אונדן א האָג? מיט פויסטן.
די שנאה צו דער יידישער שפּראך מצר דעישראל-רעאַקציע איז נישט קיין פארגאנגענחייט. דאָס דערשיינען פון עטלעכע וואָכנבלעטער אויף יידיש איז נאָך נישט קיין באווייז פון קיין ענדערונג. כדי דערגרייכן צו די הונדערמער טויזנטער נייע איינוואנרערער, מוזן די יידיש-האסער אליין רעדן און שרייבן אוי יידיש. זי היטן אָבער און שטייען אויף דער וואך, אז קיין יידישע פאָלקס-קו?טור זאָל נישט פארשפּרייט ווערן. כאָטש אין דעם גרינדונגםמאניפעסט פון מדינת ישראל? איז פארזיכערט געװאָרן יעדן בירגער די פרייהייט פון שפּראך, קאנען דא די ניי איינגעוואנדערטע אקטיארן נישט שִפּילן קיין יידיש טעאטער, נישט זינגע! קיין יידישע לידער,
אין ישרא? שטייען איצט פאר א משפּט 20 אקטואָרן וועלכע האָבן א יידייט טעאטער א. נ. פון אברהם גאָלדפאדען און געשפּילט אין א הויף אונטערן פרייען הימ? פון גבעת עליה(יפו), צוויי קוני לעמלס" און, הער שעלע אָסטראָפּאָליער?, * פאר רעציטירן יידישע לידער--- דערציילט מיט א צעווייטיקטער שִׁטים דער דיכטער פּאפּיערנוקאוו--- האָבן די אקטיאָרן לאָלע פאָפֿמאן, הילדע דאלוצקא,= מאקסים סאקאשינסקי געקריגן שטראָף. די פּאָליציאנטן האָבן זיך דערביי מודה געווען, אז זיי אליין האָבן דווקא ליב די יידישע לידער, אָבער זיי מוזן אויספירן די באפעלן פון אויבן.
יידישע שרייבער. קאָנען קיין ייריש בוך נישט ארויסגעבן. קיין איין יידיש בוך קאָן מען אין קיין בוכהאנדלונג נישט געפינען. עס דערשיינען אין ישרא? טעגלעכע צייטונגען אין פארשידענע שפּראכן, אָבער אויף יידיש גיט מען נישט קיין דערלויבעניש.
,פריי ישרא?", דערשיינט בלויז איין מאָל
א װאָך און די רעגירונג דערלויבט נישט מער,
וי טויזנט עקזעמפּלארן, כאָטש עס איז פאראן א פארלאנג אויף צענדליקער טויזנטער". פארקלאָגט זיך א יונגער ארבעטער און דערציילט מיר, אז ער שטייט אויף פארטאָג כדי צו קאָנען באקומען א צייטונג, ווייל די קליינע צאָל עקזעמפּלארן ווערט ניך צעכאפּט.
--- פון וואנען נעמט זיך ביי די ציוניסטישע פירער אזא האס צו אונדזער מוטערישפּראך? זי האסן דאָך יידיש פּונקט יי די אימפּעריז אליסטן די ,ווייסע טויב"--- זאָגט א פרוי מיט א יונג געזיכט, מיט גרויע האָר אויפן קאפ און א לאגערינומער אויף איר האנט, צוגעבנדיק דערבוו:
== די ציוניסטן אליין פלעגן אָנפאנגען זייערע פּראָפּאגאנדע-מיטינגען מיט יידישע לידער, יודישע רעציטאציעס און גערופן יידישע אק" טיאָרן קיין ישראל, צוזאָגנדיק זיי פארשידענע גליקן, און דאָ איז א יידישער אקטיאָר א ,פארברעכער",
-- נוין, ס'איז נישט גל?אט קיין משוגעת, ס'איז נישט נלאט שנאה צו א שפּראך. איר ווייסט נישט דעם טעם פון פּלוצלינג דערפילן, אז מען איז א שטומער, זיי שניידן אויס די צונג, זיי מוען אייך אויס פון דער מוטערשפּראך, וי אין חפיסה פון די ציווילע קליידער און מען שניידט אייך אָפּ פון דער וועלט. יַידיִשׁ איז פארבונדן מיט אונדזער רעוואָלו
(רײַזע-אײַנדרוקן) פוז דאָרע טייטלבוים
ציאָנערער פארגאנגענהייט; אין איר האָבן געד שריבן אונדזערע קלאסיקער, אויף איר האָט מען גערופן צו שטרייקן, מיטינגען, צו קאמפן קעגן דער רעאקציע, אויף יידיש האָט גערערט מיין טאטע, מיין עלטער-זיידע--- פארוואַס זאָלן זי אונדז פארווערן זיך אויסצולעבן אין דער שפּראך, אין וועלכער מיר זענען דערצויגן געװאָרן, פארוואָס זאָלן זיי אונדז ארויפ. צווינגען העברעיש, וי די אימעפּריאליסטישע לענדער זייער שפּראך אויף די אונטערדריקטע קאָלאָניאלע פעלקער?--- פרעגט זיך דער וידיש-אינוואליר.
א צווייטער ארבעטער כאפּט אונטער:. ,,אוֹן אז מען?לערנט זיך שוין אויס עברית, איז דען דאָ ואס צו לייענען? קיין איין וויכטיק פּראָגרעסּיוו ווערק איז דאָך נאָך נישט געשאפן געוואָרן אויף העברעיש, כאָטש דער השוטרהצעיר-פארלאג איבערזעצט יאָ, צוליב פארטיי-קאפּיטאל און נוטן פּראָפיט, אייניוקע פאָוועטישע ביכער, פארנעמען זיי אָבער נישט דעם פּלאץ פון ווערק ואס דארפן אָפּשפּיגלֶען אונדזער לעבן דאָ אין לאנד. איך בין קיינמאָל נישט געווען קיין. יידישיסט. וויכטיק איז דאָך דער אינהאלט און נישט, אין וועלכער שפּראך ער. ווערט ארױוױיסגעזאָגט. אָבער דאָ האנרלט זיך נישט וועגן קעמפן פאר יידיש נאָר וועגן קעמפן קעגן אונטערדריקונג. ווער קאָן עס זיין גלייכגילטיק, ווען הונדערטער טויזנטער גייע איינוווינער ווערן אָפּגעצױימט פון דער יידישער פאלקס-קולטור, פון יירישן פּראָגרעסיוון שאפן? איז דען נישט א פארברעכן, ווען שלום עליכם, דער אוצר פון יידישן פאָלק און פון דער גאנצער מענטשהייט, ווערט אוועקגעריסן פון די, פאר וועמען זיין געזונטער הומאָר, גלויבן, פעפקער-פריינטשאפט און מענטשן-קענטעניש אס א וועגווייזער אין טאָנטעגלעכן קאמף? איז דען נישט א שאנדע, אז יידישע אקטיאָרן זאָלן נישט קאָגען שפּילן זיינע ווערק אויף דער שפּראך, אויף וועלכער ער האָט געשריבן? איז רען נישט א פארברעכן, אז די שפּראך, וועפכע אונדזער שׁלום עליכם האָט אזוי ליב געהאט, זאָל אין ישראל גערודפט ווערן?"
הערנדיק די דאָזיקע ווערטער האָב איך זיך דערמאָנט דאָס צעשטראלטע געזיכט פון איינעם פון דער כיגעזישער דעלעגאציע אין ווארשע, בייִם שלום-קאָנגרעס, וועלכער האָט. מיר דערציילט וועגן דעם כינעזישן שרייבער, וועלכער לערנט זיך יידיש, כדי צו קענען איבערזעצן שלום עליכמס ווערק אויף כינעזיש.
מיט עטלעכע טעג צוריס האָבן מיר באזוכט צוויי יידישע אקטיאָרן אוזי סעגאל און אברהם קאָגאן--- ביידע זענען נישט לאנג אין ישראל. זי האָבן ביי מיר געבעטן יירישע לידער צו רעציטירן, וייל דאָ קאן מען קיין יידיש בור נישט קריגן צום קויפן.:
= אָבער צו ואס דארף מען דאָ. יידישע לודער, אז מען קאָן זיי נישט דעקלאמירן--. האָב איך זי געפרעגט און ביידע האָבן מיר שמייכלענדיק געעגטפערט, אז מען שפּילט יידיש טעאטער אויפן ,שׁווארצן מארק".
-- מען שפּילט שלום עליבמען אומלעגאל -= האָט אויסגעבעסעהט דער יונגער סענאל, איבערגעבנדיק מיר דערביי א ריי עפּיזאָרן פוז די אומלעגאלע פאָרשטעלונגען, וועלכע ער האט צוזאמען מיט א. גרופּע אקטיאָרן געגעבן איבערן לאנד, זיי האָבן געשפּילט אין. הויפן, און הייזער, אויף טעראסן און אומעטום, ווו נאָר מען האָט געקאָנט צונויפזאמלען עטלעכע צענדליק מענטשן און די פּאָליצײי זאָל עס נישט באמערקן. דאָס פאלק האָט ליב א יידישע פאָרשטעלונג. און מיר האָבן ליב צו שפּילן אויף ייריש! פארוואָס זאָל מען אונדז נישט לאָזן שפּילן יידיש טעאטער?--- פרעגט דער יונגער סענאל,
איך דערוויס זיך, אז דער יונגער אקטיאָר מיט די אומרואיקע אויגן און דערשלאָגענעם אויפזען, וועלכער זיצט אנטקעגן מיר, איז נישט לאנג צוריק מיט עטלעכע חברים אוװעקגעפאָרן קייץ ירושלים, אריין אין דער צענזורראָפּטיילונג פון דער רעגירונג און דערקלערט א הונגער-שטרייק. ,נו און װאָס האָט איר אויפםגעטאָן?"--- פרעג איך אים און ער קוקט מיך אַז מיט אומעטיקע אויגן:
-- הע, אן עסק האָבן זיי מיט אונדז. ס'אי! געקומען מיטאָג-צייט, איז זיך דער דירעקטאָר קיסעלאָוו מיט זיינע באדינער אוועק עפן און אונדז געלאָזן זיצן. ערשט פארנאכט, ווען זיי האָבן זיך דערוווסט, אז מיר האָבן אָנטעלע? פאנירט די רעדאקציעם פון די צייטונגען, האָבן זי זיך גענומען. דינגען..מיט אונדז און אָפּגעפּאטערט. מיט א דערלוױיבעניש בלויז צו שפּילן 6 וואָכן יידיש טעאטער, און דער צייט
ווען מיר האָבן געבעטן א דערלויבעניש אויף א יאָר, און דערצו נאך האָבן זיי געשטעלט א באדינג, אז די פארשטעלונגען מוזן זיין העלפט אויף יידיש און העלפט אויף העברעיש, די אפישן מוזן זיין אינגאנצן געדרוקט אויז העברעיש און דערביי מוז ווערן אונטערגעשטראָכן, אז די אקטיאָרן זענען סטודענטן פון די העברעישע קורסן און וועלן נאָכן פארענדיקן די קורסן אינגאנצן איבערגיין אויף העברעיש.
אויף מיין פראגע וװואָס וועט זיין נאָך די 6 וואָכן, שאָקלט ער מיטן קאָפּ או} הייבט מיט די פּלייצעס:., וואָס זאָלן מיר טאָן? װאָס קאָנען מיר טאָן? מיר האָב} פארקויפט אלץ, וואָס מיר האָבן פארמאָגט, כדי צו קאָנען אֶנקומען אויף די צוגעאיילטע 4 חדשימדיקע קורסן צום לערנען עברית. מִיר האָבֿן איינגעצאָלט 80 פונט פאר די ערשטע צוויי חדשים, און ווען מיר האָבן נישט געהאט צום צאָלן, האט מען אונדז ארױיסגעוואָרפן. דאן האָבן מור זיך געווענדט מיט א ביטע צו דער רעגירונג, זי זאָל אונדז דערלויבן צו שפּילן איין יאָר יידיש טעאטער, כדי אָפּצושפּאָרן געלט פאר די קורסן און כדי צו קאָנען אויסהאלטן
(אונדזערע פאמיליעס, האָט מען אונדז אָפּע
זאָגט. ואס זשע דען האָבן מיר געקאָנט טאָן, א חוץ אָנחייבן א הונגער-שטרייק?
-=. שטארבן פאר הונגער.--- כאפּט אים אונטער זיין חבר, א ייד פון 58 יאָר מיט א ברוֹין געזיכט און יונגע פינקלענדיקע אויגן. ער דערציילט מיר, אז מיט 40 יאָר צוריק האָט ער צוזאמען מיט זיין פאָטער און א גרופּע יידישע ארטיסטן געשפּֿילט אין קעשעניעוו יירישׁ טעאטער. די צארישע פּאָליציי האָט פארפאָלגט, אֶבער מען האָט געשפּילט אין געהיים, פּונקט וי היינט אין ישׂראל. איינער איז שטענדיק געשטאנען אין דרויסן און געהיט, די איבעריקץ האָבן געשפּילט.
אברהם קאגאן דערמאָנט זיך די ראָלן, װעלכע ער האָט אמאל געשפֿילט. אויף זיין געזיכט צעשפּרייט זיך א פרייד פון דו אלטע דערינערונגען: אמאָל כין איך געווען יונג, אָבער היינט, ווער האָט כוחות צו פירן מלחמה מיט זיי. מע! האט געמיינט, אז מען וועט שוין קאָנען ל?עבן רואיק, און דא בין איך אויף דער עלטער געװאָרן א פארברעכער, און מיין פארברעכן איז /טביה דער מילכיקער", ,,מזל טוב" אויף יידיש...
ער קוקט אויף מיר מיט אומעטיקע אויגן און רעדט, וי צו זיך אליין: ,גיי נעם אויף דער עלטער און לערן זיך א נייע שפּראך און שפּיל שלום עליכמען אויף העברעיש. דאָס איז דאָס זעלבע, וי מען זאָל מיר הייסן מאנצן אין סייטן".
אברהם קאגאן דערציילט מיר, אז די ערשטע
צייטן, ווען ער איז געקומען קיין ישראל, האָבן'
די ציוניסטן אים געדונגען ער זאָל באדינען זיערע קלענערע מיטינגען און געצאָלט 3 פונט פאר אן אָוונט. ס'איז טאקע זייער ווייניק, אָבער פאר יידוש צאָלן זיי נישט. מער. דער עולם פלעגט אים אויפנעמען זייער ווארעם און ער האָט זיך אזוי ארום פארדינט אויף צו לעבן, זיינע אויפטרעטונגען זענען אָבער מיטאמאָל אָפּגעשטעלט געווארן, און דאָס איז געשען נאָך דעם, וי דער עולם האָט ממש געשטורעמט דעם זאל. דו ציוניסטישע מאכערס זענען ביין געװאָרן און דערקלערט קאגאנען, אז זיי וועלן נישט צאָלן קיין געלט, כדי צו פּאָפּולאריזירן די יידישע שפּראך.
זיי האָבן מורא פאר יידיש,-- דערקלערט מיר קאגאן מִיט א באליידיקטער שטים,
יידיש טעאטער אין ישרא? איז טריף, יידישע אקטיאָרן שלעפּט מען אין געריכט אריין, וי פארברעכער און מען מאכט זיי פּראָטאָקאָלן, יידישע פּיעסן שפּילט מען אויפן שווארצן מארק און פונדעסטוועגן שעמט זיך נישט די רעגירונג צו זיין א שותף צו אט דער אומלעגאלער סחורה"און אויפמאָנען 57 פּראָצענט שטייערן פוז דעם איינקונפט פוּן יעדער פאָרשטעלונג, וועלכע ווערט געשפּילט אויף יידיש.--גיוט צו מיט א שמייכ? דער יונגער סעגאל,
בלויז געסט, וועלכע קומען אויף א באזוך קיין ישראל קריגן. א דערלויבעניש אויף זעסס װואָכן אויפצוטרעטן אין יידיש, אָבער פאר די היגע שרייבער און קינסטלער איז יידיש פאר" באָטן. די יידישע ליטעראטור, די יידישע קלאַסיקער זענען פאר דער ישראקדרעגירונג א געפאר און די אמעריקאנער גענגסטערישונד און פּאָרנאָגראפיע-ביכלעך זענען פאר זיי א קוואל, פון וועלכע זיי שעפּן די גייסטיקע שפּייז פארן פאָלק. דער רעאקציאָגערער רידערט דייטזשעסט (אמעריקאנער זאמל-העפטן) ווערט איבערנעזעצט אין העברעיש. האָליוואָד-דעגענעראציע, זנות און מאָרד-זשורנאלן ווערן געבראבט אי הער און אונטערגעטראָגן דער יוגנט. די יידישע בורזשואזיע האָט פיינט די שפּראך פונעם פאָלק און די יידישע ליטעראטור, װאָס שפּיגלט אָםּ זיינע ליידן. און קאמפן פאר דער כאפרייונג.
חי=-----יי-:יריירר-ירייירייירירילרייייייירייייי יי יי לט יע ע-...---....-,
זייט 5'
אָנגעקומען אין רעראקציע יירישע ביכער דערשינענע אין דער פּוילישער רעפּובליק
ס'זענען אָנגעקומען אין אונדזער רעדאקציע א ריי ביכער װאָס זענען דערשינען אין ,, מלוכהפארלאג פאר שול-אויסגאבן" אין ווארשע. די דאָזיקע ביכער זאָגן עדות וועג; דעם הויבן קולטורעלן ניוואָ ואס דאָס יירישע לעבן האָט דערגרייכט אין דעמאָקראטישן פּוױילן.
,דימענטן פאר א?ע" איז דער טיט? פון א זאמלונג משלים צונויפגעשטעלט און בא" ארבעט פונעם דיכטער?. אָליצקי. אָנהױיבנדיק מיט פּאָעזיען פון דער אוראלטער יידישער משלים-דיכטונג, מאכט אונדז דאָס ביך באקאנט מיט די וויכטיקסטע פאָרשטייער פוז דעם זשאנער דיכטונג פון גאר דער וועלט. א בכבודיק אָרט, אין דער זאמלונג, פארנעמען די משלים פון אונדזעה גרויסן אליעזר שטיינבארג. ווייטער איז דאָ א זאמלונג פון פּרצעסט ווערק פאר דער יוגנט. אין דער דאָזיקער זאמלונג געפיגן מיר צווישן אנדערע ווערק:, דאָס שטריימ?", ,,שלום בית", ,א כעס פון א יידע: נע", די פרומע קאץ" א. א. א דריטער כוך ,געזאנגען פון קאמף" פארמאָגט א ריי-לידער פון רעוואָלוציאָנערע דיכטער: מאָריס וויגטשעווסקי, דוד עדעלשטאט, יוסף באָיושאַווער און מאָריס ראָזנפעלד. א|ן אנדער ביכל איז א זאמלונג פון מעשהלעך פאר קינדער פון שלוםעליכם.
ס'זענען אויך אָנגעקומען: א גראמאטיק פון דער יידישער שפּראך און א לייענכוך פאר שו?-קינדער פון דעם זעלבן מחבר.
סיי דער אינהאלט, סיי די טעכנישע אויםספירונג פון די דאָזיקע ביכער, פארשאפן כבודר דעם יידישן ישוב פון פּוילן און דערווייזן אז די יידישע באפעלקערונג פונעם דעמאָקראטישן פּוילן האָט אלע מעגלעכקייטן פריי צו אנטוויקלען זיך.
דער איקוף" פאָלקס-כאָר און אָרקעסטער פון בוקארעשט נעמט אָנטײל אין די מאניפעסטאציעס אָרגאניזירט לכבוד דעם
7טן נאָועמבער
דער בוקארעשטער ,איקוף" פאָלקס"כאָר און אָרקעסטער האָט דעם /-טן נאָוועמבער, דער טאָג פון דער גרויסער סאָציאליסטישער אָקטאָבער-הרעוואָלוציע, אָנטיילגענומען בי די מאניפעסטאציעס. וועלכע זענען אָרגאניזירט געװואָרן פון די ארבעטימענטשן פון בוקארעשט.
אזוי ארום, ביי דער מאניפעסטאציע וועלכע איז פאָרגעקומען אין קולטור-הויז פונעם ,,ארלום"--- אויף קאלעא װיקטאָריא נר. 49 אָרגאנוזירט פונעם ,ארלוס", האָט דער ,איקוף"-כאָר און אָרקעסטער אָנטיילגענומען מיט א קינסטלערישן פּראָגראם, דער כאָר האָט געזונגען ,לידער פאר סטאלין",, צוויי סאקאלן", א ליד וועגן לענין און סטאלין און דעם אָראטאָריום, צוויי וועלטן" פונעם מייסטער שווארצמאן געווידמעט דער גרויסער אָקטאָבער-רעוואָלוציע.
די דאָזיקע מאניפעסטאציע ביי וועלכער ס'האָבן אָנטייל?גענומען קינסטלערישע גרופּן פון די מיטלעבנדיקע נאציאָנאליטעטן, די מאסןאָרגאניזאציעס און דעמאָקראטישע קאָמיטעטן האָט געהאט א גרויסן דערפאָלג ביי דעם אָנוועזנדיקן עולם.
5:
אלץ דעם זיטן נאָוועמכער האָט דער ,אי קוף" פאָלקס-כאָר און אָרקעסטער אָנטיילגענומען כוי דער מאניפעסטאציע אָרגאניזירט פונעם ראיאָן טודאָר אין= זאל ,בארוך בערעא" אויף קאלעא וואקארעשט נר, 4
דער כאָר האָט געזונגען לידער וועגן סטאלין און וועגן געליבטן פירער פון דעם רומענישן ארבעטער-קלאס, געאָרגע געאָרניו-דעזש.
ס'זענען אויך רעציטירט געוואָרן פּאָעמען אויף רומעניש און יידיש צווישן וועלכע דער ;פאֶעם פארן /יטן נאָוועמבּער" פון דאן דעשליו,
דער ארכבעטנדיקער עולם פונעם ראואָן ,טודאָר וולאדימירעסקו" האָט זייער ווארעם אויפגענומען די דאָזיקע מאניפעסטאציע לכבוד דעם זיטן נאָוועמבער.
הערט די ראדיאָ-עמיסיע אין ײדישער שפיאך
...19 שברז א זייגער
אויף די פּאָסטנס. 5 ,32 און 48,3 וועלן לענג,
יא אנטעגע אנ גנ ז/מעאממעעת:וי אבועעקלת:מושרגגעסווועעעהוייגעועאעאעכעגוונעאקפנאנג.