וא 03

יי יי יי יי יי יי יי יי יי יי

נר. 188

אברהם גאָלדפאַרען

איקוף-יבלעטער"

דער משוגענער פילאָזאָף

(פראגמענטן)

אין א בריו כּון פּריו צו שלום-יעליכם, אין יאָר 1889 שרייבט א. גאָלדפאדען: ,װי איר זעט, בין איך איצט אין פּארי!; איך שטיי װידער ביים ברעג נון לעבנט-מער און ווארט אויף א גוֹט װעטער. װאָס מיט מיר אין געוושן ביז אהער' װעט ד? װעלט לייענען אין א באזונדער װערק: ,גאָלדפ:.דען אין אמעריקע". אויסער די אינטערעסאנטע סצענעס, װעט עס זיער נוצלעך זיין נאר דער װעלט, עפעגען די אזיגן און זי װעלן איינמאָל נאר אלעמאָל װיסן דייטלעך ווהין זי נאָרן". נישט:וספייעט אָנצושלײבן דאָס דאָזיקע װערק. מיר ברענגען אײ-| גיקע מאטעריאלן נון װעלכע מור קענען ניך שאפן א בילד נון גאָלפאדענס אָנגעװייטיקטקייט, װאָט ער איו זיך אויסגעשטאנען אין דעם ,געבענטשטן לאנד". עס איז אויך דערביי צוצוגעבן אז די דאָזיקע מאטעריאלן זענען כאר­שויגן געװאָרן פון אלע די ועלכע האָבן זיך ביז איצט אָשּגעגעבן מיט גאָלך.אדענען. פון די. װינציק שורות קען מען זען, דאָס אמתע פּנים פוֹן דער ,ציויליואציע", ויאזוי זי האָט צויסגעזען צוֹריק מיט 70 יאָר און מיר װעלן זיך חשבון געבן או די היינטיקע בארבאריומען צו װעלכע דער אמעריקאנער אימפּעריאליום| איו איבערגעגאן;ענען די לעצטע ראנגלענישן זיינע פאר זיין זונטערגאנג. ו|

ס'װוייזט אויס אז גאָלדפאדען האָט

איבערהויפט עמיגראנטן; עט װעט זי

א משוגענע פאָררערע

אום יארע 1887 האָב איך צום ערשטן מאָל פּארלאָזט מיין פארשקלאפטע, דעפפּאטישע היי" מאט-- רוסלאנד! אום צו שעפּן פרייע לופט אין דער געבענטשטער נייער וועלט--- אמע­ריקע--- אויף דעם וועג האָט מיין פאנטאזיע באהערשט אן ארט קינדישע נאיוויטעט, וועל­כע האָט מיר אויסגעבילדעט פאָלגנדן ארגומענט;

אזוי וי די יונגע שוועסטער אמעריקע האָט אזוי שנעל געבאָטן קאָנקורענץ איר עלטערער שוועסטער אייראָפּע אין געוויסע פעלע וי אין דער טעכנישער קונסט, רייכטום און דערפינדונ, האָט זי זיך געוויס אויך אין מאָראלישן קעבן אנטוויקלט ביז דער העכסטער שטופע--- און דער ,ואהבת לרעך כמוך" שטייט אין דער שפּיצע פון זייער פּראקטישן לעבן אזוי ווייט, אז איך וװועל? דאָרט באגעגענען מענטשן נאָר אמתע ברידער, וואָס וועלן ליגן איינער דעם אנ­דערן אויף די העלדזער און זיך האלטן אין איין קושן...

איך גיי ארום בשלום אויף דעם נייעם באָדן --- דאָם ערשטע האָט מיר א זעץ געטון אין מּנים דער פראָסט, די קעלט פון איין מענטש צום אנדערן.

מויזנטער מענטשן שפּאצירן, אָבער ריכטיקער לויפן ארום אין איין אָטֶעם אויף די שטראָזן, און קיינער ווי? קיינעם ניט קענען, און וױיל זיך נישט אינטערעסירן אין די איבעריקע--­דער נייער מענטש ווערט עפּעס אנטמוטיקט... ער קוקט זיך אום וי א הילפלאזער יתום צווישן אזוי פיל טויזנטער פון זיינע נעבן ברידער--­איינער מעג פאלן אויף דער נאס האָט זיך קיי­נער קיין צייט אויף אים אומצוקוקן--- איך האָב געלעזן אין די צייטונגען וויפ? מענטשן גייען אויס פאקטיש פאר הונגער, מאנכע נעמען זיך דאָם לעבן פאר נויט אין דעם גאָלד-ילאנד. עס האָט מיר געריסן ביים הארצן צו באגעגענען אונדזערע אינטעליגענטע אייראָפּעישע קינדער

-געווען אױיסגעמאָלט

ארבעטן וי שקלאפן... די פּנימער פון די ארי

בעטער זענען בלאס אױיסגעהאָרעוועט... זיי שטייען אויף פארטאָג און ארבעטן וי די פערד ביז אין דער זינקנדיקער נאכט פארן

טרוקן שטיק? ברויט און מען לאָזט זיי קיין צייט זיך בילדן, זיך נייסטיקי אַנטוויקלען... װו!-- אין א פּלאץ ווו מיליאָנערן וואקסן וי קראָפּעוןע...

דאָם שרעקלעכפסטע װאָס מיך האָט געשוי­דערט זענען געווען די טעאטער-אפישן אויף די וועגט און די צייטונגען!..

אלע זענען געווען פארבלוטיקט!--­

אין דער מענטשןיגרעסע מיט פארבן זענען שרעקלכע סצענען און מענטשן-בילרער אין שוידערהאפטע פּאָזן: דער האלט דעם צווייטן ביים גאָרגל און ווארנט אים... די פרוי שטייט און שיסט אויף א מאן...

דאָרט שטייט איינער דאָס פּנים וי א רוצח שטעכט אריין דעם צווייטן א מעסער אין הארץ און דאָס בלוט רינט... און, נאָך און נאָך אזוינע שוידערהאפטע סצענען װאָס כאפּט אָן א גרויל ביי רער נשסה... און די'יונגע סינדער גייען דורך און לייענען דאָם... איך עפן אין זיסן פרימאָרגן א צייטונג--- לויטער וויסטע בשורות: אומגליק אויף אומגליק; גרויסע בוכשטאבן שטעכן מיר די אויגן-- ,שרעקל?עכע מערדע­רייען"--- ,בעסטיאלע גרויזאמסייט"--- דער" שטאָכן, דערוואָרגן, רערשאָסן, צעשאָסן, פאר" ברענט, דערטרונקען, פארגיפטעט, בארויבט, באז

גנבעט, באַשװינדלט, מויזנטער און איבער­טויזנטער ,מענטשןדאָפּפער"!-=-=-- און

אלע יונגע קינדער לייענען דאָס... טראמווייעס, באנען קערן איבער יעדן טאָג טויזנטער מענטש!

און גיי לאר א ,קאָמפּֿאניע" ס'הייסט דעם נעכטיקן טאָג!--­הבל? דער מענטש איז חפקר!--- עס איז

ניושטאָ קיין ביליקער ארטיק? וי דער מעיטש.

זאָלסט זיך לאָזן גליקלעך מאכן, אלא ניט-- דערהרגע איך דיך

--- האדהאדהא! ,,נאטוריפאָרשער"!!--- האָט דער ווילדער פילאָזאָף צערעוועט זיין גרוֹיסע געמבע מיט א גיפטיקן לאך!--- נאטורפֿאַרשער == מיט קריגסשיפן? מיט גערעגלטן מיליטער און קאנאָנען?--- יאָ, ווען זיי פלעגן אמאָל? קומען נאָר זיך צו באקענען מיט מאנכע פון אונדזערע נאטוריפּראָדוקט; צו בארייכערן זייער וויסנשאפט(נאָר ניט זייערע קעשענעס) האָבן מִיר זיי שטענדיק זייער שיין אויפגענומען מיט אונדזער איינגעבוירענער גאסט-פהיינטשאפט, מיר האָבן זי געגעבן באגלייטער דעם וועג צוֹ ווייזן, זיי אויסצוהיטן עם זאָל זיי קיין אומ­גליק נישט געשען;מיר האָבן ניט געפאָדערט פאר אונדזער עסן און טרינקען קיין באלוינונג, ווײיל מיר האָבן זיי באטראכט אל?ס פיינע געסט --- ווער אָבער האָט זיך געזאָלט ריכטן אז דאָם איז נאָר א געפערלעכע באנדע פֿון נייע מאָדנע ציוויליזירטע כבארבארן! וואָס קומען אױסשפּיאָניר} אונדזערע ציוויליזיהטע אוצרות, װאָס באפאלן רויקע איינוווינער, וועלכע וווינען טויזנטער יאָרן אין זייער היימאט און רויבן אוועק, אָן רעכטלעכן גרונט זייער פרייהייט, זייער אייננטום, זייער לעבן)!... און אום צו פארטיידיקן זייערע אומענטשלעכע ווילדע רציחות פאר זייער ,,מענטשהייט"--- דערקלערן זײ, אז די שוידערהאפטע מיטל, געברויכן זיי צו א הייליקן צוועק--- אונדז ווילדע אויסצוז בילדן....

איך האָב דאָך אייך שוין איינמאָ? געבעטן -- רעדט מיר ווײנֿיקסטגם מיט איער נאטור­פארשטאנד דעם ריינעם-- ניט מיט אייערע אויסגעבילדעטע, געקינסטלטע, פארדארבענע

קוליסן-געדאנקען...

ווארע געלערטע מיט ריינעם געוויסן ווען איר זאָלט. זיין, ואָלֿט איר באדארפט טון אזוי---. צוערשט זיך באשטרעבן זיך. אליין גוט אויס­צובילדן,. אור. זאָלט אייך מאכן צום. מאָרעל דער פאָלקאָמענחייט און גליקזעליקייט--- און אז מיר פרעמדע, וועלן. דערהערן,. אז עס עק.

זיסטירט אזא פאָלקאָמענע גליקלעכע ראסע, וועלן מיר מיט פארגעניגן קומען צו אייך און אייך בעטן איר זאָלט אונדז לערנען אויך אווי פיין און גליקלעך צו זיין.

אָבער-- לויט מיר הערן אוש דאָ די שענר­לעכע מאטן, ואָס גייען פאָר דאָרטן ביי אייך געבילדעטע! אלערליי שווינד?, באטרוג, רציחות, רויבערישע מאָרר-טאטן װאָס עס קומט פאר אין דעם קלענסטן פאָציאלן ענגן--פארבליבענעם ביז העט, העט, ביז אין די גרויסע, הויכע מּאָ­ליטישע פפערן... לוים מיר הערן די ביטערע זיפצן און קרעכצן, די אומברחמנותדיקע קולות פון איער שוואכּער מאסע אונטער זייערע שטארקע אונטערדריקער... לויט מיר הערן וי טייכן מענטשנבלוט רינט אין אייערע שיין גע­פלאסטערטע גאסן און פארפלייצט= אייערע פרוכטבארע פעלדער מיט נבלות. פון אייערע אייגענע כרידער... דאָס שרעקלעכע דונערן פון אייערע קאנאָנען, װאָס דאָס ווידער-קו? מאכט אזש ציטערן אונ­דוער שטילע וויסטע!--- דאָס פייערדיקע פּֿו?­ווער און דינאמיט, וואָס צערייסט די אומשול­דיקע ערד, טייערע געביידן און אומבאהאָלפענע מענטשן, און נאָך און נאָך ווילדערע שרעקלע­כערע רציחות... נו?... ווילט איר אז ס'זאָ? נאך אָנכאפֿן א חשק אייך מקנא צו זיין און אייך נאָך בעטן, קומט באנליקט אונדז אויך מיט אוער ממזרישן שמד-שטיק און טויטימאשינר­לעך?ווערענד מיר ווילן?עבן זיך ווירקלעך פריי, און געניסן די פרוכטן פון אונדזער נאטור­ג|-עדן.

איר האָט שוין אזוי באראבעוועט און ארומ. נעכאפּט אייערע אייגענע ברידער, אז איר לאָזט אייך מיט נגאנצע עקספּעדיציעס צו אונדז אין דער פרעמד אוועקרויבן יענעמס שטיקל פּלאץ, צונעמען יענעמס היים און צעלייגן זיך ביי יענעם װוי. אייגענע באלטבאטים און מאכט עס נאך כשר מיט דעם שעלמישן נאָמען, אונדזערע ,,קאָ" לאָניעס"... הא! עס אונדז. ווילדע

טירע פאר אייער ציוויליזירטער מענטשלעכקייט!

{

לויט מיר הערן אזש דא,'

-, | דובאָװיס וועלכער האָט צווישן אנדערע פאָל­

א. שפּיגלבלאט

בריח פון יש ראל

מאַטאַָ:

איו א בויוול ליגטּ אמאָל א מענטשלעך הארץ, אֲפּטמאָל א פארביטערטט און א אָפּעגנארטס.

מען בריוולעך אויף כוואליעס געשווומען פון:

ברעגעס פון ווייטע פון פרעמדע זי

קייען איך זֵיי איבער לייען זיי לייגן זיך ווערטער וי צענטנערם פֿון בליי

די בריוולעך זיי קומען פון ,,הייליקן"לאנר, די בריוולעך זיי טראָגן בלוי-ווייסן געוואנד, וז יא-= פר-ֹ

לייען נאָר מיין שכן מיט מיר ביזן סוף,

ריב ס'וועלן די ווערטער דיך וועקן פו

ן פון כוח וװאָס וויאנעט, פארבליט, דער צאָרן פון איבערגעריסענעם ליד.

פון מענטשן װאָס האָבן קיין מאָרגן, קיין ציל.

אליעור שוטיינבאַרג

{ פון דעם לאנד ווו מ'טרעט אויף דער פאָן

זי שרוי ררש וי נטסשהייט בראש,

{פן 1 ­5 2 6 א סֶ

, יי-זר- זי* ס'איז טייערער וואסער וי שוויים

ם*י -=ו וּוּ פון לאנד ווו פארברעכער געפונע

פון לאַנד פון די אבות, פון ,הייליקן" לאנך.

פארקויפט פאר א גראָשן די יענקישע, פריינט"

מיין שכן, זי רעדן צוֹ דיר,

* זטועשן יוש יע עי אפ י­אִם זענען נישט פּשוטע בלעטלעך פּאפּיך.-.

צו דיר א שִלִיח י שטורמען, זיי װאָרענען דיך,

דיין ליכטיקע װעפֿט

לייען נאָר מיין שכן מיט מיר ביזן סוף, ברענגען די כוואליעם בריוו אֶן א צאָל, ס זאלן די ווערטער דיך וועקן פון שלאָף. בריוו פול פּראָטעפסט--- בריוו פון ישראל וא יע אע אי

א צענאקליזיצונג ביים.,איקוף'

אויף א צענאקליזיצונג פון די יידישע שריי­בער, מיטגלידער פונעם שרייבער-פארבאנד פון דער ר. פ. ר., װאָס איז אָפּגעהאלטן געװואָרן -ייווי חמיד.-- און ,איקוף"יהויז פוֹ} בוקא­רעשט, שבת דעם 10-טן נאוועמבער, זענען אויף א ברייטן אופן דיסקוטירט געװואָרן די שאפונגען פון דער דיכטערין רעלי בליי, פון ראדעוויץ.

דעם צענאקלאָוונט האָט פּרעזידירט חבר י.

דובאוויס וועלכער האָט געהאלטן אן אינטע­רעסאנטן קריטישן אנאליז איבער דער שריי.. בעבישער טעטיקייט פון רעלי בליי. דער פאר­זאמלטער שרייבער-עולם האָט מיט גרוים אינ­

י טערעס זיך צוגעהערט צום אנאליז פון גענדעס געזאָגט;

די דיכטערין רעלי בליי נעמט שטעלונג אין אירע לידער צו די אקטועלע פּראָבלעמען פון דעם זיך-שאפנדיקן היימלאנד די ר. פ, צו דער נייער ריאטיזם, או סאוועטן-פאר גער פון ש

ו ר,, צום קאמף פאר שלוו ר באציונג צו דער ארבעט, פֿאט­ן איבערגעגעבנקייט צום מעכטיסן באנד און צום גרויפן פאנעז-טרע­{ שלום, י. וו. סטאלון." טייל לידער פֿון דער חברטע בליי פאר­אָבער נאָך-- האָט געזאָגט חבר דובאָ­וויס--. רעשטלעך פון אינדיווידואליזם און

הומאניטאריסטישע טענדענצן; עס פעלט אָפט­

מאָל קאָמבאטיוויטעט קעגן דער ציוניסטישע" פארברעכערישער פּראָפּאגאנדע; פאראן אסך

שפּראכלעכע בלויזן--- דייטשטעריזמען--- אין אירע לידער. די אלע בלויזן ווייזן ארויס רי גויטיקייט פון דער דיכטערין צו העכערן איר פּאָליטישן ניווא.

נאָכדעם,. האָט די דיכטערין רעלו בליי גע­לייענט אירע צוויי לידער, דאָס געזאנג פונעם שטעט?" ,וויגליר".

דער קריטישער אנאליז וי אויך די צוויי לו­דער האָבן ארויסגערופן לעבעדיקע דיסקוסיעט

ביים שרייבער-עולם און עס זענען געהערט געװאָרן, פון אייניקע חברים,. גנאר אינטערע­פאנטע כאטמעקקונגען אנווייזנדיק אויף א

קאנקרעטן אופן אויף די מעלות וי אויך אויף די בלויזן פון די לידער פון חברטע רעלי בליי.

אין די דיסקוסיעם האָבן זיך. באטייליקט די חברים מ. ל?אקס, י.?. ברוקשטיין, מ. ריסם: לער, יידעלע וויידנפעלד, סימעל?לע שניידער, י. בערקאָוויטש, אורי בענאדאָר, מ. מעצלער און בערל? שנאבל.

דער חבר?אקס אין זיינע ווערטער אונטערגעשטראָכן דעם גרויסן פּראָגרעס װאָס רעלי. בליי האָט דורכגעמאכט ביז היינט צו טאָג אויף איר שעפערישן וועג,

חבר וויידענפעלד האָט זיך ווארם אָפַּגֶערוּפוּ

ספּעציעל אויף איר קינדער-ליד װואָס איז פול מיט חן.: חבר בענאדאָר האָט. באמערקט= אז

דאָס וואקסן פון דער. דיכטערין איז צו פאר­דאנקען װואָס זי איז אקטיוו אויפן ליטערארישן שאפונגסיפעלד און אויך ווייל? זי לעבט איבער די רעאליטעט.'

דאָס וואָם און די לידער פון רעלי בליי, שִׁפּי­

גל זיך נישט אָפּ דער קלאפן-קאמף--- האָט

ח' בערקאוויטש אָנגעוויזן אז די דיכטערין וועט ין

דאַרפן אין אירע ווייטערדיקע שאפונגען ליק­ווידירן דעם דאָזיקן בלויז.

חבר שנאב? האָט אָנגעוויזן אויפן טאלענט פון רעלי בליי. זי דארף ליקווירירן דעם בלויז פון נישט קאָמבאטיווקייט און אויסמיידן די דייטשמעריזמען װואָס מינערן די דיכטערישע ווערט פון אירע שאפונגען.

חבר ריפפּלער האָט זיך אָפּגעשטעלט אין שייכות מוטן מוטערלעכן טאָן ואס ס'הערט זיך ארויס פון רעלי בליי'ס שאפונגען.

חבר מעצלער, גענעראל? סעקרעטאר פונעם ד יִּ

,איקוף"? האָט אָנגעװיזן אז. די סיבה וי קוזב',- 2 פון פעלן פון קאמבאטיוויטעט ביי רעלי בליי--- איז דאָס נישט זיין גע

עלוג באװואָפּנט שור- ר רוי ייז= 5 ­מיט דער לעניניסטישיסטאליניסטישער טעאָריע,

און איר קליינבירגערלעכע סביבה.

לוזירט איר שרייבערישע אקטיוויטעט. זי האָט אָנערקענט דעם בלויז פון באנוצן אין אירע לידער דייטשמעריזמען.= זי האט

זיך נאך אָפּגעשטעלט אויפן פעלן פון א ליטע­רארישער סביבה בי איר אין שטעט? װאָס איז אויך גורם די אָנגעוויזענע בלויזן.

די דיסקוסיעס און אָפּשאצונג;ען ביים דאָזיקן צענאק? האָבן געװאָרפן א ליכט פון רייפקייט פון א גרויסן טייל. שרייבער, און אָנגעוויזן אז דער צענאקל פון די יידישע שרייבער, מיטגלי­דער פונעם שרייבער-פארבאנד פון דער ר. פ. ר., האָט דערגרייכט א העכערן ליטעראריש-קינסט­

עס האָט זיך אָבֿער אויך ארויסנעוויזן א ריי בלויזן אין דער אקטיוויטעט פונעם צע­נאקל ווי: דאָס פעלן פון ארגאניזירן אפטערע ליטערארישע באגעגענישן מיטן ארבעטנריקן יידישן לייענער-עולם, סיי אין דער הױפּטישטאָט, סיי איבערן לאנד און דאָם נישט סטימולירן אייניקע חברים אין די דיסקוסיעס,

חבר דובאָוויס האָט אָנגעוויזן אין זיין שלוס­װאָרט אויף דער באלערעוודיקיויט פונעם היינ­טיקן צענאקל; איבער די ארױיסגעזאָגטע מיינונ­גען וועלכע וועלן זיין א פּאָזיטיווער ביישטייער צו געבן בעסערע וערק, אקסירט אויף דער טאָג-טעגלעכער שעפערישער אקטיוויטעט פונעם ארכעטימענטש װאָס שטייגט איבער טעגלעך זיין ארבעט פּלאן--- לערגענריק אויסצומיידן די בלויזן, און צו זיין דורכגעדרונגען פון קאמף פון פארטיידיקן דעם שלום, קעגן די אימפּע­ריאליסטישע קרינס-צינדער און אלע זייערע משרתים צווישן וועלכע דו נאציאָנאליסטישע ציוניסטן; פאון בויען דעם פֿאָציאליזם אין אונדזער היימלאנד די ר. פ. ר., פאר א זיכע­

רער צוקונפט--- צו וועלכן בוי עס דארף מיטהעלפן יעדע שורה פון דער נייער ליטע­ראטור.

די צענאק?יזיצונג האָט זיך געענדיקט אין א פֿויערלעכער אטמאָספער,

ב. שרייבער