זייט 5

.איקופיבלעטער"

מענדעלע מױכּער-ספאָרימ

די מאמע מיינע האָט געלעבט אינ דאכקעס -'אוג נישט געהאט פּאַשעט מיט ואס א טאָג איבערצוקומעג. זי פלעגט ארבעטג זאָסג, פליקנ פעדערג, זיב שטעלג אמאָ? פאר א ווארטערג בא א קימפּעטאָרג, אוג אונטער א פּייסעכ וואלגערג מאצעס. זי פלעגט טאָג וי נאכט נע­בעם ארבעטג, אוג פוג איר נאנצער ארבעט קוים געהאט וואסער אוים קאשע. ווייבערישע מעלאָכעס האָבנ אינ דער וועלט נישט קייג ווערט אונ ווערט זייער ווייניק באלוינט. װאָרעמ װאָס זענעג דעג ווייבער אינגאנצגנ? וװאָס פאר א פּאָנימ, װאָס פאר א ווערט, האָט מ'שטיינס­געזאָגט, די גאנצע יידענע, אז זי איז שׁױיג אפילע א בעריע? פונ ווייבער, אזוי איז באמ אוילעמ שויג איינגערערט, קעג קיינמאָ? קיינ גוטס נישט ארויסקומעג, זייערע אלע מעלאכעס האָבֿג קייג שומ מאמאשעס. עפּעס רעכטס אי טאכ ארייגנ, גוט אי נוצלעכ,' איז נישט פארנ ווייבערשג מויעכ... פונעט טאטנם יערושע איז געװאָרג א גוטער סאכאק?: צוויי מיידלעכ מיט א יינג? זענעג געשטאָרבג, מענ קעג טאקע זאַנג, פּאָשעט פאר הונגער, אייג גרויסער באָ­כער האָט ערגעצ זיב אוועקגעשלעפּט אוג איז פארפאלג געװאָרג ביז אויפ היינטיסג טאָג, מעג ווייסט אדאיעס נישט, ווו זייג געביינ אײז הינ­געקומעג. נעבג דער מאמעגנ איז געבליבט א קראנק, שלאפ מייר?, אינגאנצג א צעבראָכענער שארבנ, אונ איכ שלימאז?, ואס איכ ביג איר געזעסג אויפט האלדז. אנ אפּעטיט האָב איכ געהאט אָג איינ האָרע זייער א גוטג, דאָס ביטל? עסג, װואָס אוכ פלעג אלצ פונ איר' נעבעכ אי געקומענ. נעבג דער מאמעג איז געבליבג א צאָג. איכ פלעג אלצ בעטנ עסנ, עסנ! כאָטש װאָס עס איז, אבי עסנ! די מאמע נעבעכ האָט געליטג אונ נישט געוווסט, װאָס מיט מיר צו טוג. לייט פלענג זי ראָטג, מיכ אוועקצוגעבג עפּעס צו א באלמעלאָכע, נאָר זי פלעגט פאר­ווארםט מיטג קאָפּ אוג דערביי רעד מיט הארצ: = א--א, די קאָפּאָרע בעסער זאָ? ער ווערג איידער אָפּצוגעכג אים צו א באמעלאָכע, צי פארשווארצג מיר דאָס פּנים אוג דאָס פּאָנימ פוג זייג טאטג אולאָו-האשאָלעט!... ער, דער טאטע זיינער וועט דאָב דארט נישט קענעג רויק לינג אינ קייווער. ס'טייטש, רעב טעוול דעם מעלאמעדס א זונ זאָל זייג א באלמעלאכע, איינגעקויפט איג דער כעוורע פּויאליי-צעדעק! ס'איז דאָכ נאָר א ווייטיק אזוינס צו הערג, א, נישט דערלעבג, נישט דערהארג, רעבוינע". שעל-אוילעט, זאלג עס מיינע סאָנעם.

נאָט האָט צומ סאָפ דער מאמע געהאָלפסג, מיס אריינצוגעבג איג א קלייש פונ צעלניק. זי איז געוועג איבערנליקלעם אוֹנ האָט גע­מיינט, איר זונ איז שויג א סויכער.

נאָר איר זוג אָבער איז נאָר געװאָרג א הונט! אי װע? עס אייל באלד טאקע מעפוירעש זייגֿ.

מייג איוודע איז געוועט אָנצוכאפּג איטלעכג ואס איז רורכגעגאנגעג, מיט א ליארעמ, מיט א געשריי אוג שלעפּג אימ אינ קלייט ארייגג. איז עמעצער פארבייגעגאנגעג אויפ דער נאם, פלעגט מעג מים אָנרייצג אזוי וי א הונט אונ איכ האָב באדארפט ארויסלויפג, שרייעג אינ אייג אטעמ: אהער, פּאני! וועבעלנע טיכלעכ,

ליינוואנד, שלייקעס, מעסערלעכ, קאלאשג, יאט".

א יי

(פראגמענט)

מענדעלע מויכער ספאָרים איז דער ערשטער גרויסער ייִדישער שרײַבער, דעריבער רופג מיר אימ אָנ דער ,זיידע פוג דער יידישער ליטעראטור." זייג עמעסער נאָמעג איז שאָלעם יאנקעוו אבראמאָויטש. ער איז געבוירג דעמ 20-טנ דעצעמבער 1836 אי װײַסרוסלאנד, אי דער אָרטשאפט קאפּוליע. מענדעלע מויכער ספאָרימ האָט אָנגעשריבג אסאכ וונדערשיעע ביכער, איג וועלכע ער ווייזט דאָס פינצטערע לעבג פוג. די יידישע אָרעמע מענטשנג איג דער צײַט פוג דער צאריסטישער הערשאפט. אזוי זענעג לעמאָשל ,,פישקע דער קרומער", ,די קליאטשע", ,די טאקטע", דאָס ווינטשפינגערל"', ,,דאָס קליינע מענטשעלע", אוג נאָכ אסאכ אנדערע. מענדעלעס ווערק זענעג באליבט אונ געשעצט בא אלע פּאָשעטע ייִדישע מענטשנ אויפ דער וועלט. מענדעלע, דער זיידע, איניינעם מיט די ,,אייניק­לעכ" שאָלעם אלייכעמ אוג י. ל. פּערעצ, האָבג געלעגט דעמ יעסאָד פונ דער ייִדישער ליטעראטור. מענדעלע איז געשטאָרבג דע 18-טג דעצעמבער'

7 איג אָדעס.

שוימענע שטעקעלעכ, מאנדקזזייפ, פּאָמאדע איכדוימע נאָכ אזעלכע זאכג. טכילעס איז מיר דאָס געוועג א ביס? פּריקרע, וי גייט מעג עס גלאט ארויס שרייעג אוים דער גאס אונ פאר­שטעלנ יענעמ דעמ וועג. ס'איז דאָכ עפּעס מע­שונע ווילד! איכ פלעג אביס? אונטערפאלשע­וועג, מאכג די שִפּי? בעקיצער אונ אריינברענ­געג דאדורכ אינ קאס מייג באלעבאָס מיט דער באלעבאָסטע, וואָס פלעג מיכ זידלעג, אויס­מישג נלייב מים דער בל?אטע אונ אויפווארפג מור, אז איכ פרעס אומזיסט זייער זאלצ אונ ברויט, כאָטש איכ נעבעכ האָב געהאָרעוועט, געארבעט איבער מיינע קויכעם אונ געטאָג אלערהאנד מעלאָכעס איג קלייט אונ אינ שֹטּוּב, דערצו נאָב ביג איכ געוועג א מעשאָרעם. בא די עלטערע מעשאָרסימ, פלעג. זיי פאָלנג איג פייער, איג וואסער ארייג, קריכג זיי אונטער די נעג? אונ ביג נאָב זייער גערנ געוועג. אז איכ האָב דערביי פוג זיי נישט געכאפּט קייג פּסאק אוֹנ טרוקג פונ זייערע הענט ארויס. ווער שמועסט וועג א מעשאָרעס? פוג דער אנדערער קלייט פלעגט אמאָ? ארויסרייסג א קוינע בא מיר פונ די הענט, דאָ האָב איכ שויג נעמעגט זיכ געזעגענעג מיט דעמ לעבג. אלע בא אונדו איג קלייט זענעג אויפ מיר ארויפ, דער מיט דער צונג, דער אנדערער מיט דער האנט אוג מעגנ האָט מיר געגעבג וויפל? איג מיר איז א­רייג. מייט מאמע אוג דער טאטע,. רעב טעוול דער מעלאמעד, אולאָוו-האשאָלעט, האָכג דענסט" מאָל? אויכ. גוט געלעזט, מעג האָט זיי כאַלילע נישט פארגעסג. געגעבג אי איג דער מאמעג, אי אינ דעמ טאטג ארייג, העטיהעט כיז אווראָ­האָט אװיני! פוג עסנ אי אזא ביטערג שווערנ טאָג איז. נאָר קייג רעדע נ!ִשט געוועג. איבֿ

האָב געפאסט. נישט טויעם-טאם געוועג. מעג האָט מיר אפילע מאטיר געמאכט עסג ווערים, קרענק. נאָר אזויווי עסנ וועריט, קרענק איז נישט פאר קייג מענטשלעכג מאָגג, האָב איב פארבראכט דעם טאָג פּאַשעט איג א טאָנעס. אוג אזעלכע טאנייסימ פלעגג מיר אָפט זיב מאכג א פּֿאָר מאָל איג דער וואָכ. אז איב האָב א קוק געטונ, ס'איז שלעכט, האָב איכ א נעמ געגעבג זיב צו מייג זאכ בישליימיס. וי כבא?לד אז עמעצער, װאָס דאכט זיכ נאָר אז ער איז א קוינע, האָט זיכ א ווייז געטאָג ונ דערווייטנס, אז מיינער האָט וי אנ'אָפּגע­ריסענער הונט פוג דער קייט נעשווינר אקעגגנ אומ זיכ א לאָז געטאָג, פארשרינג אימ דעט סאפ מיט דעמ גאנצג צעט? סכוירעס, איט פארלאפעג דעמ וועג אוג געשלעפּט פֿאר די פּאָלעס. איכ פלעג אפילע אמאָ?ל פוג אזעלכע באקומעג א קלאפ אָרער א שְִפּיי אינ פּאָנים, נאָר איכ אֶבער פלעג מיר טאקע טאָג דאָם מיי­ניקע, גלויב וי מיר איז גאָרנישט געשעג. מיט דער צייט האָב איכ דרינעג מיכ אזוי איינגע­וווינם, אז דאָס שרייעג איז בא מיר געוועג א כעדווע, א פרייד. איכ פלעג זייער האנאע האָבג ווענ עס פלעגט זיב מיר מאכג אריינ­כאפּג עפּעס א פֿאָרעצ, אימ פארדולג דע קאָפּ אוג צווישג רעמ צעט? מינעי צעלניק­סכוירעס אים אויכ רעכענעג מיט א געשריי; מאזשע פּאני פּאריזשעסקי הארדצווייטיס מיינע אויפ דייג קאפּ! פּאָמאדא, מאקעס, צאָרעס דיר, פּאני!

דער דאָזיקע איניענ-האמיסכער מיינער אויפ דֶער נאס פלעגט מיכ אָפּט ברענגעג אינ א סעכ­סעכ מיט מעשאָרסימ פונ אנדערע קלייטג, װאָס פלעגג אויל אָנכאפּג טוינים אונ שרייענ. מיר

בי יב 1..:

ראס" שפּאציר.

ירעפטס--- די שִילערנם פוג מאָסקווער שול ,זאִיא קאָסמאָדע­מיאנסקאיא", גרייטג צו א נייעט נומער פוג דער

לינקס--- די קינדערלעכ פונעט קינדער- גאָרטג (ווייסרוסלאנד)= אויפ

האָבג זיכ געריסג איג דרויסג אונדזערע באלעבאטים האָבג זי נעריסג צווישג זיכ אינעווייניס איג די קליימג איבערג לייזעכטס, נישט-ימער נאָר מיט דעם כילעק; ביי זי האָט מענ געוװואָרפג מעקאָכים, אראָםַ­געלאָזט די פּרייזנ, אונ בא אוֹנדז, מעשאָרסים, האָט מענ געװואָרפנ קלעפּ, אראָפּגעלאָזט פּעטש. אוג אזוי וי איכ ביג געווענ. דער קלענסטער, דער שלאפסטער, איז פארעכנט געוועג א מע­ציע, די אלע בעסטע קלעפּ מיט די הייסע פיי­ערדיקע פּעטש, אל פּי מענטשלעכקייט, מיר איינעם צו-צולאָזנ. אזעלכע מאטאָנעס אָבער זענעג מיר נישט וווי? באקומענ, אונ פוּנ אזעלכע מעציעס אל פִּי מענטשלעכקייט, ביג איכ אויס מענטש געװאָרג. חאגאמ צו אזעלכע מיניי מיסכאָרימ איז א מענטש נישט אזוי שטארק נייטיס, אֶג דעמ קעג מעג אויכ זייג א ,מענטש", א מעשאָרעס הייסט עס, נאָר קויעכ, געזונט אָבער באדארפ מעג דאָכ טאקע האָבנ, אוג איכ ביג געװאָרג, פּאָשעט איז פֹּאֲ­שעט, אויס מענטש, דאָס הייסט אָנ קויעב, אנ קראפט, קויט ואס איל האָב מיכ געהאלטט אויפ די פיס. א קאטאוועס וװואָס איכ ביג נעבעכ אויסגעשטאנענ! איג שטוב האָב אי באדארפט טאָנ, העלפג איג באלעבאטישקייט, אינ קלייט האָב איכ באדארפט ארבעטנ, ראמענ, קערג, איטלעכג באדינענ, איטלעכג צופרידג שטעלג, אוג עס פלעג איכ יעסטורים, קלעפּ האָבֿ איכ געלייזט פוג פרעמדע אי פֿוג אייגענע. דער גרויסער מעשאָרעס איג קלייט פלעגט מיר נאָכ מער פוג אלע טאָג צומ טויט. אימ איז עפּעס נישט געפעלג געוועג, װאָס איכ נעכטיק אינ דער קים, וווהיג ער פלעגט זיכ שטילערהייט אריינכאפּג. ער פלעגט זי אלצ זוכג צו מיר, וי מיכ פונ דאָרט מעשאלעיאכ צו זייג אוג ביכ?לא? מיינער פּאָטער צו ווערג. איכ בינ איט געוועג עפּעס וי א דאָרנ אי די אויגג. פונ­דעסטווענג װאָלט איכ עפשער אלצדינג איבער­געטראָגג, וועג עס זאָ? נישט געוועג זיב מאכג די מייסע מיט א קנעפּל.

איכ האָבּ אמאָ? דערזעג אינ קלייט, וואלד

אקוראט וי

' גערנדיק זי א מוטערפּערלעג קנעם?, וואָס

האָט געפינקלט, געלויכטג מים אלערליי קאָלירנ אוג פארשיינט די אויגג אזוי, אז אי האָב באסמעג צו אימ א גרויסג יעיצער-האָרע. דער­ביי איז מיר ארוים אויפנ זינעגנ מייג קראנקע שוועסטער. איכ ווע? ארי עס געבנ א מאטאָנע, זי װעט א שאבעס, א יאָנטעוו, דערמיט זיב אויפפּוצג אונ זיכ2 בארימעג פאר אירע כא" ווערטעס. דער דאָזיקער געדאנק האָט מיר נאָכ אונטערנעגעבג כיישעק. איכ האָב גענומעג דאָס קנעפּ? אונ אריינגעלעגט עס אינ קעשענע, איז דער גרויסער מעשאָרעס, וװאָס האָט אלצרינג פוג דער ווייטנס צוגעזעג, באלד צוגעלאָפג צו מיר מיט א נעשריי: ,אוי, שייגעצ, נאנעוו איינער, דו לענסט איג קעשענע? זעט איר--­באלעבאָסטע,. האָט ער געזאָגט--- יענע זאכג, וואָס האָבג געפעלט, איז אויכ זייג מעלאָכע!" דאָס האָט ער שׁויג געזאָגט בעקיוונ, קערדיי אי רויפצוווארפג אוים מיר זיינע אייגענע כא­טאימ, א פּאָנעם, אונ איכ געדענק וי פוגֿ שלאָפ, אז ער פלעגט אמאָ? טאקע אונטעריקנ דער דינסט קלייניקיימג... קורצ, מעג האָט מיר געמאכט א וויסטנ, פינצטערג סאָפ, גוט אויס­געפּאטשט אוג ארויסנעטריבג.

וואנט"צייטונג.

אי סאָווכאָו