זייט 2

סיגעט, א שטאָט װאָס בוט זיך איר ניי לעבן

נישט גענוג געווען זיך צו וואלגערן אין די לאגערן

אין טויער פון דער בארשטן-פאבריק ,פּאר­טיזאנול" טרעפן מיר די וואנט-צייטונג. צווישן אנדערע ארטיקלען ליינען מיר יוליו איינהאָרנס בריוו אין וועלכן ער זאָגט זיך אָפּ--- לכבור דעם 21יטן דעצעמבער-- פון פאָרן קיין ישראל. ער האָט תמיד געהאָרעוועט שווער. ביי די 19 יאָר האָט ער אָנגעהויבן לערנען טאפּע­צירעריי. זיין טאטע איז אויך געווען א| אר­בעטער; פאר אוישוויץ האָט ער געהאט א ווייב מיט 8 קינדער. שווער געפּלאָגט זיך. ער האָט אויך געארבעט א?ס טאָג-לױינער, אלס טרע­נער, כדי צו קאָנען אהיים ברענגען דאָס שטיק? ברויט דעם ווייב און די קינדער. מען האָט אים דעפּאָרטירט איניינעם מיט דער משפּחה קיין אױײַשוויץ. פון דאָרט איז נאָר ער אליין צוריקגעקומען.

היינט פילט ער בעשיינפּערלעך, לעבן ווערט פון טאָג צו טאָג בעסער,

--;וען כ'האָב אָנגעהויבן ארבעטן אין דער פאבריק, האָב איך פארדינט 8800 ליי א חודש--- דערציילט ער-- היינט פאררין איך 8000 ליי און מער א חודש. איך דערפו די נארמע. מיט 180 פּראָצענט. כאָטש מיט אזויפי? זאָל איך מימטשטייערן צום בויען דעם סאציאליזם. ווען די ציוניסטן האָבן געפירט די פּראָפּאגאנדע. צו פאָרן קיין ישׂרא?, האָב איך מיך אויך פארשריבן. דערנאָך האָב איך מיך בארעכנט: וואָס זוך איך דאָרט? נאָך נישט גענוג געווען צו וואלגערן מיך אין די לאגערן? דאָך האָב איך מיך נישט געקאָנט באשליסן. און איצט, אז ב-נוריון פארהאנדלט מיט אדע­!נאוער האָב איך אנטגי?טיק איינגעזען אז איך האלט אין באניין; א פעלער. איך ווי? נישט דינען אין איין מיליטער מיט די װאָס האָבן אויסגעהרגעט מיין ווייב און קינדער, וואָס האָבן שיעור מיך אליין דערהרגעט."

ידי קאָמוניסטן האָנן געגעבן די ארבעטער, האָפענונג"

אין דער זעלבער פאבריק רעדן מיר מיט דער חברמע באטאָרי יוליאנא. אליין פון א האָרעפּאשנער משפּחה, האָט זי אָנגעהויבן ארבעטן ביי דער עלטער פון} יאָר. זי האָט געוואשן בריקן און געטון אנדערע ארבעטן ביי די רייכע. איר פאטער איז געפאלן אין דער ערשטער וועלט-מלחמה. די מאמע האָט גע­ארבעט אלס טאג-לוינערן און אזוי האָט יוליא­נא אויך געארבעט.

זי האָט אָבער תמיד געהאָפט אז עס וועט אמאָל בעסער ווערן. ,אן דער האָפענונג װאָלט קוין שום ארמעטער נישט געקאָנט אויס" האלטן, זאָגט באטאָרי יוליאנא. די קאָמוניסטן

אז דאָס

;אוקוף-בלעטער"

האָב אריינגעגעבן אין די ארבעטנדיקע די האָ­פענונג. אין 1949 האָב איך אָנגעהויבן ארי בעטן אין פאבריק. היינט ניי איך אויף א קוואליפיצירונגס-קורס. דאָס האָט מען מיר געגעבן דערפאר וויי? איך ארבעט גערן און גוט, איך שטייג איבער די נאָרטע. מיט 60---80 פּראָצענט טעגלעך. און פֿארוואָס זאָל איך נישט אזוי ארבעטן, ווען איך זע וװאָס דער דעמאָקראטישער רעזשים האָט געטון פאר מיר און מיינע קינדער וועלכע לערנען ביירע אין דער מעטאלורגישער שו? פון סאטו-מארע. מיינע קינדער וועלן שוין נישט זיין קיין טאָג­קוינער".

עס וואקסן נײַע מענטשן

אזוי זעט מען אין אלע פאבריקן פון טיגעט מענטשן וואָס ארבעטן פאר דעם הויכן אי דעא? פון בויען דעם סאָציאליזם. זיי ענרערן זייער ארום און פילן אז צוזאמען מיטן ארום ענדערן זי זיך און וואקסן אלס נייע מענטשן.

די מעב?-פאבריק ,אלעקסאנדער טאמאש" האָט דערפולט דעם יאָריפּלאן אויף 1951 דעם 58יטן אָקטאָבער. דער פּלאן איז איבערגעשטיגן געװאָרן מיט 18 פּראָצענט. און מיט וועמען

{פון די ארבעטער פון דער פאבריק אָדער פון די אנדערע פאבריקן מען

זאָל נישט רעדן, ווערױט מען געווויר וועגן זייער פארהאָרעוועט, פארביטערט לעבן פון דער פארגאנגענהייט און וי אנדערש זייער לעבן איז איצט געוואָרן.

אט איז דער סטאָליער יעקב באש וװאָס האט אָנגעהױיבן ארבעטן ביי 13 יאָר. אין 1996 האָט ער אָנגעפירט מיט א שטרייק. דערפאר האָט מען אים ביי דער ערשטער געלעגנהייט אָפּעזאָגט פון דער ארבעט.

אין 1948 האָט ער, צוזאמען מיט אנדערע ארבעטער, אָנגעהויבן צוריק אויפצובויען די מעב?ל-פאבריק, וועלכע איז הוינירט געוװואָרן בעת דעד מלחמה. היינט, א דאנק די דאָזיקע געטרייע ארבעטער וועלכע פיהן אֶן מיט זייער פאבריק, איז זי פון די ערשטע וואָס האָבן פאר דער צייט דערפולט דעם יאָריפּלאן.

היינט, באטייליקט זיך חבר יעקב באש אין דער אָנפירערשאפט פון דער פאבריק אלס סע קרעטאר פון דער פֿארטייאָרגאניזאציע.

הײַנט איז דאָט לאנד מײַנס"

ראָמאן אדאלבערט, אן אנדערער ארבעטער אין דער זעלבער פאבריק, איז דער זון פון אן אייזנבאן-ארבעטער, װאָס האָט נאָך געהאט אחוץ אים אנדערע 10 קינדער. פריער, פלעג ער אהבעטן אלם ל?ערנ-יינג? ביי טאָג און אלס קוטשער ביינאכט. היינטי ארבעט ער נאָר 8 שעה א טאָג און ער פארדינט גענוג אויף פּרנסה, און מיט די קינדער האָט ער אויך נישט קיין גרויסע דאנות.

פארברידערט קעמפן מיר פארן וווילשטאנד פון אונדזער טייער היימלאנד. די ר. פ. ר.

בעפאָר מיט צייטן האָב איך געהאט א קלוי­נע שיסטער-ווארשטאט, ביי וועלכער איך פלעג שווער און ביטער ארבעטן פון פארטאָג ביז איץ דער זינקענדיקער נאכט כדי צו קאָנען פארדינען דאָס שטיק? ברויט, זיך געפּלאָגט מיט מיין משפּחה אין דחקות און מיזעריע, תמיד געווען א בעליחוב. חוץ דעם שווערן און געמוטשעטן לעבן, האָט געהערשט דער פאה שיסטישער אנטאָנעסקו-טעראָר, װאָס האָט צע­בונטעוועט א ווילדע שנאה צווישן די מיט­לעבנדיקע נאציאָנאליטעטן מיטן רומענישן פאָלק.

דער= נצחון פון דער סאַועטישער רומפולער ארמיי האָט געמאכט א סוף אויך צו אונדזער פּיין, מיר זענען באפרייט געוואָרן! איך אליין האָב זיך צוריק געקערט קיין דאָראָהױי און אָנגעהויבן זיך צונרייטן צו א ניי בעל­הבתישקייט, זיך אויסגעווישט די אויגן וי נאָך א פינצטערן קאָשמאר.

אין יאר 1948, ווען ס'האָט זיך פֿארמירט דער קאָלעקטיוו צו גרינדן די שיסטעריקאָאָ­פּעראטיוו ,1-טער מאי" דאָראָהױ, בין איך געווען צווישן די ערשטע וועלכע האָבן מיט באגייסטערונג זיך באטייליקט אין. דער ארבעט. חיינט צו טאָג ציילט אונדזער שיסטער-קאָאָ" פּעראטיוו 56 מיטגלידער.

היינט, באנאנד מיט די אנדערע ארבעטער פוֹן אונדזער קאָאָפּעראטיוו, ווי די חברים! קאָזשאָקארו נח, לעפערדע וואסילע, סאָלאָמאָן אוצקו, ראיאנו מאטיי, סעגא? יונה, זװאָריש­טעאנו קאָנסטאנטין, נאָטע דראגאנישטעאנו, ארבעט איך. מיט געטריישאפט און מיט לוב­שאפט פארברידערט צו פארשטארקן אונדוער טייער היימלאנד די ר. פ. ר. פאר א פֿרײי און גליקלעך לעבן, פאר שלום, פאר סאָציאליזם.

צווישן אונדז האָבן זיך אויך אריינגעגנבעט די ציוניסטישע פארגיפטער, וואָס האָבן גע­זוכט צו פארטעפפּן די מוחות פון די אָרנט" לעכע ארבעטימענטשן, זיי אָפּצורייסן פון זיי­ערע פּראָדוקטיווע פּלעצער, פון זייער. באַ?­באטישקייט און זיי פארפירן אין קאפּיטאליס­טישן ישראל, צו ווערן נאָכאמאָל עקספּלאָאה טירט איצטיקס מאָ? פון די אייגענע בלוט-; זויגער, זיי צו פֿארוואנדלען אין קאנאָנע;­פלייש אין א עווענטועלער מלחמה וװואָס די נייע מ?חמח-אונטערצינדער, די אימפּעריאליס­טן, גרייטן צו, און אין וועלכן ס'באטייליקט זיך אויך די בן-גוריון-קליקע וועלכע שטרעקט איצט אויס די הענט צו אונטערהאנדלען מיט די נאציסטישע פירער פון מערב-דייטשלאנד. מיר דריקן אויס אונדזער טיפסטע שנאה צו די פארעטער.

דא אין דער ר. פ. ר. איז הייט­לֿאנד ווו ס'ווערט אונדז פארזיכערט אלע מעג­לעכקייטן, ארבעט איז פאר אונדז א כבוד, מיר בויען זיך דאָ א גליקלעכע צוקונפט פאר אונדז און פאר די קומענדיקע דורות.

איך װועל? מיט צען-פאכן כוח מערער און בעסער ארכעטן, פארן פון אלע ארבעטט-מענטשן פון אונדזער היימלאנד. מיר ארבעטימענטשן זענען דאנקבאר דער רומעני­שער ארבעטער-פארטיי וואָס האָט אונדז גע" פירט און פירט אונדז אָן אויפן וועג פון ליכט און גליק און ל?ערנט אונדז מיטבויער פונעם סאָציאליזם.

אנטשל טשיאָבאָטארו ארבעטער אין דעם שיסטער-קאָאָפּעראטיוו יטן מאי"-- דאָראָהױי

צו זיין װוירדיקע.

-- איך האָב נאָר פיר עלעמענטאריקלאסן. מיין גרעפער קינד איז שׁוין אין /יטן קלאס און ווי? ווערץ אינזשינער און וועט עס קאָנען ווערן. דערפאר ווע? איך תמיד פארטייריקן אונדזערע דערגרייכונגען. היינט איז דאָס לאנר מיינם, און מיינע קינדער דערווארט דא א גליקלעכע צווקונפט."

הערשקאָוויטש, פון דער אדמיניסטראציע, דערצילט וועגן אן אפשר נאָך טרויעריקער יוגנט. דער פאטער איז געווען א מלמד, געהאט 0 קינדער, וועלכע האָבן אלע געמוזט ארבעטן און האָבן פארדינט ,,וואסער אויף דער קאשע". ווען ער איז געווען א לערן-יינג? ביי א טישלער; האָט ער נישט געהאט קיין שִׁיך. זומער איז ער גענאנגען באָרוועס און ווינטער איז ער געגאנגען מיט זעק ארומגעוויקלט ארום די פיס. איצט, איז ער געוואָרן באאמטער אין דער פאבריק. ער האָט א קינד פון 4 יאר ואס איז בייטאָג אינעם טאָג-היים פון דעם קאָאָפּע ראטיוו ,אוניטאטעא", ווו עס. ארבעט זיין ווייִב.

דער קאָאָפּעראטיוו ,אוניטאטעא" האָט אויך צו פארצייכענען באדייטנדיקע דערפאָלגן.. דער פּלֿאן אויף 1921 איז דאָ. דערפולט געוואָרן דעם. 28יטן נאָוועמכּער. דאָס איז פאר­דאנקען די פאָוועטישע ארבעטיטעטאָדן וװאָס די אובעטער האָבן אָנגעווענדט, די פארמעסטן און דער באגייפטערטער ארבעט פון'מענטשן װאָס ווייסן אז זיי פאר זיך און נושט פאר א בע?-הבית. צווישן די פארבעסערונגען װאָס זענען געמאכט געוװואָרן איז אויך די פריער-דערמאנטע טאָג-היים.

דאָ באגעגענען מיר אויך די חברטע הערש­קאָוויטש דאָרא וועלכע, רעדנדיק וועגן איר היינטיק לעבן, זאָנט: ,,היינט פי? איך מיך טאקע מיטן קאָפּ אין דער הייך. אמאָ? פלעג מען קוקן פון אויבן אראָפּ אויף די ארכבעטער, היינט בין איך שטאָלץ װאָס איך ארבעט."

ווען איך פרעג זי ואס זי טראכט מכוח פאָרן קיין ישראל, זאָגט. זי: ,דאָ, האמיר א. נרויסע זאך וואָס דאָרט. איז נישטאָ: די פרייחייט. מיר האָבן א קינד, וװאָס'עט שוין האבן א גליקלעכע צוקונפט. איך ווי? אפילו נישט הערן פון דעם אז דאָס קינד זאָ? זיך אזוי פּל?אָגן וי איך האָב מיך געפּלאָגט".

/כ'האָב אפילו נישט געוואגט צו חלומען אזא גליקלעך לעבן" און שניידער-קאָאָפּעראטיוו ,,7-טער נאָוועמ­

מיר באקאנט מיטן חבר יוסף פאטער איז געפאלן אין דער תמיד געארבעט ביי

בער" ווערן שטיין. זיין ערשטער. וועלט-מלחמה. יענעם.

== ,און איצט, ארבעט איר ביי זיך?" פרעגן מיר אים.

(המשך פון נר. 164)

-- איך קאָן רויק זאָנגן, אז איצט ארבעט איך ביי זיך. איך ארבעט דאָ אין קאָאָפּע­ראטיוו און האָב א לעבן װאָס כ'האָב קיינמאָל אפילו נישט געחלומט וועגן דעם. צי מיינט איר ס'א קלייניקייט אץ איך, יאָסל שטיין, זאָל פאָרן זומער אין די בעדער, אזוי וי איך בין לעצטנס געווען אין גאָוואָרא, אין ווילעס ווו נאָר מיניסטאָרן און גרויסע פּריצים האָבן גע­וווינט. מיין קינד איז א פּיאָנער און עס ווערט באהאנדלט אזוי וי אין מיין צייט פלעגן נאָר הערצ? פרוכטערס קינדער באהאנדלט ווערן." ער שטייגט איבער די נאָרמע, טעגלעף, מיט איבעה 50 פּראָצענט.

שווימער רייזי, פונעם זעלבן קאָאָפּעראטיוו, דערציילט וויאזוי די אגודהניקעס האָבן זי גע" ואָלט. פארפירן קיין ישראל, וויאזוי זיי האָבן זי עקספּלאָאטירט, און ענד?עך וויאזוי זי האָט געזען שווינדלערייען.. מיט די. עליה­פּלעצער. זי טראכט שוין. מער נישט צו פאָרן.

ער פילט אז דער. קאָאָפּעראטיוו איז זײַן ווארשטאט 1 מיר גייען אָנקוקן די דערפינדונג וָואָ פּאסי טאָר יאָסוף האָט געמאכט, צוזאמען מיט ד. היימאָוויטש. ס'איז אן אפּאראט װאָס שארפט אויס אױטאָמאטיש די מעסערס מיט וועלכע מען שניידט די שטאָפן. פּאסטאָר יאָסיף איז שוין-אלט 62 יאָר. ער ארבעט איצט ביי פאר" שידענע פּראָיעקטן פון דערפינרונגען. פריער, אין זיין געפּלאָגטן לעבן, האָט ער אפילו נישט געקאנט טראכטן וועגן דערפינדונגען. דעמלט, האָט ער זיך געוװואָלט שאפן אן אייגענעם ווארשטאט. איצט פילט ער אָבער אז דער קאָ" אָפּעראטיוו איז זיין ווארשטאט. מיר האָבן פאָרגעשטעלט פאר אונדזערע לייע­נער עטלעכע פון די ארבעטימענטשן פון' סיז געט ואס באטייליקן זיך, איניינעם מיט אלע ארבעטסימענטשן פון אונדזער לאנד, אין דערהויבענעם ווערק פון בויען דעם סאָ­ציאליזם. זייער ארבעט טראנספאָרמירט דעם אויסזע פון זייער שטאָט, פון מאראמורעש, און צוזאמען מיט דעם ווערט אויך געשטאלטיקט דער נייער טיפּ פון דעם מאראמורעשער מענטש. פון דער מאראמורעשער ערד ווערן פֿאר" שווינדן די אמאָליקע טרויעריקע ניגונים, װאָס אין זיי האָט אָפּגעקלינען דאָס לעבן פון די אר­בעט-ימענטשן. היינט קלינגען איבער די מאד ראמורעשער וועלדער, פעלדער, שטעטלעך, דער" פער און פּרונדן נייע?ידער, לידער פון מענטשן װאָס זייער לעבן ווערט אלץ פריילעכעה--­און וועלעכע פילן שוין אז זיי זענען מענטשן. ש. שטיין

פלענארע זיצונג ביים ,.איקוף"- ראדעוויץ

צוויק מיט א צייט, איז פֿאָרגעקומען א פּלענארע זיצונג מיט דער באטייליקונג פון אלע אקטיוויסטן פונעם היגן ,איקוף", ביי וועלכער עס זענען אויך אָנוועזנד געווען דער חבר פייבאָוויטש, סעקרעטאר, און חכר שטענצלער, פאראנטוואָרטל?עכער פאר אניטאציע און פּראָ­פּאגאנדע פונעם אָרטיקן יידישן דעמאָקראטישן קאָמיטעט. די זיצונג האָט געהאט דעם צוועק צו פּרעמיורן, לוט דעם איניציאטיוו פונעם צ. ק. ,איקוף", די חברים װאָס האָבן זיך אויסנצייכנט אין דער ארבעט.

די פּלענארע זיצונג איז געעפנט געוואָרן מיט א פּאָליטישן איבערבליק, פונעם חבר י. ראָזנ­העק, וועלכער האָט געצויגן א פּאראלעלע פון דער איצטיקער סיטואציע און די נאָך בעסערע ארובעט-באדינגונגען, אין פארגלייך מיט די פון פאריקן יאָר.

,אונדזערע חכרים-אקטיוויסטן--- האָט געז זאָגט חבר ראָזנהעק-- האָבן ארויפסגעוויז פּאָליטישע רייפקייט אין משך פון זייער טע­טיקייט, האָבן זיך פארדינט עווידענצירט צו ווערן פאר זייער ארבעט: באקעמפנדיק רי פארברעכערישע ציוניסטישע פּראָפּאגאנדע,

האָבן זיי אויפן דאָזיקן אופן געראטעוועט אסך יידישע ארבעט-ימענטשן פון אָפּגרונגט./

חבר ראָזנהעק האָט אויך אָנגעוויזן, אז נישט אלע חברים האָבן דערפולט די אויפגאבן. צום שלום האָט ער זיך געווענדט סיי צו די וװואָס וועלן פּרעמירט ווערן סיי צו די אנדערע חברים, זי זאָלן נאך בעסער ארבעטן וי ביז איצט, און אזוי ארום וועלן זיי ביישטייערן איינצוהיטן דעם שלום און צום אויפבוי פון סאָציאליזם אין אונדזער טייער היימלאנד, די ר. פ. ר.

דערנאָך זענען פארטייל?ט געוואָרן די פּרע­מיעם פאר פאָלגנדע אקטיוויסטן: שטענצלער יעטי, מילער מאקס, גרובער אידא, גוטמאן קאָקא, גאלדהירש דוד, קרייטנבערגער הל?ל, דר. שניצלער און וואננער סראָל. די פּרעמירטע האָבן אויף זיך גענומען די התחייבות אויף ווייטער נאָך בעסער צו ארבעטן וי ביז איצט.

צום שלוס האָבן נאָך גערעדט, די דיכטערין רעלי בליי און די חברים לייבאָוויטש און שטענצלער אין נאָמען פונעם אָרטיקן יידישן דעמאָסראטישן קאָמיטעט.

אין א ווארעמער חברישער אטמאָספער איז די פּלענארע זיצונג געשלאָסן געװאָרן.

דער יאסער יידישער מלוכה-טעאטער צו גאסט אין בוקארעשט

פּראָגראם:

ני בע, ני מע, ני קוקוריקו פון א. גאָלדפארען, 20, 23, 28, 27 יאנואר,

הערשעלע אָסטראָפֿאָליער מ. גערשענזאָן, 19, 21, 24, 27 מיר זינגען דעם(לירער און טענץ) /20, 22, 24, 96

ײ

2