גּר. 108
ה. א שטאָלפּער
דער אלטער טויזנטער און דער נייער באן|
ווו מ'האָט די ליי'ס געביטן
אויף א טיש פון זון באשטראלקטן, האט א נייער באן צערעכט זיך מיט א טויזנטער אן אלטן,
װאָס געלעגן ז'א צעקנייטשטער לעבן אנד'רע, א פארבלויטער
ואס געהערט מ'האָט שוין איצטער וי דאָט ווערט? זאָגט, דעם קאָטער. ,זאג מיר נאָר, האָב נישט פאריב?--צוגעשפּרונגען איז וי א פייער
צו דעם טויזנטער דעם אלטן, לעבעדיק, דער באן דער נייער--אפשר ביסטו אוֹיף מיר ברוגז. װאָס מען וועט דיך מיט מיר בייטן? ביסט גענוג צעקנייטשט פון יאָרן
דו באדארפסט פארשטיין די צייטן". מיד צעבראכן פֿונעם ליגן, אָנגעשטרענגט פון צו פיל האָרכן, האָט דער טויזנטער דער אלטער אָנגעהויבן שטי? צו שאָרכן; --,נישט אויף דיר, מיין יונגער ברודער, בין איך ברונז, מאכסט א שִפּאס, |נאָר אויף נאָגער שפּעקולאנטניק צאָרן איך און בין אין כעס,
אים װאָלט איך מיט פּעך באשאָטן; אים אליין, נאָר אים איך שעלט, װאָס ער האָט מיך אָפּגעריסן
פון דעם לעבן אין דער וועלט,
מיך אריינגעקוועטשט אין בייטל
וי א האָלעשקע אין טאָפּ
און אויף מיר דאן טויזנט אנד'רע ואס צעפּלעטשט האָבן מיר דעם קאָפּ! ווען דער בייט? איז צעשפּרונגען
און געמיינט כ'האָב אז איך פּלאץ, האָט ער לעבעדיק באגראָבן
אונדז און קבר פון מאטראץ
און אויף אונדז איז ער געזעסן
און געצאצקעט זיך ווי א פּאָר?, מיט נאוורילע בורטע גראסע.
שוין דאָס אמתע קיאבורל!ו
ער, געבראכט האָט פלייש און בוימל, פּוטער, איער און צום זויפן,
אז פאר פּרײיזן, בגנבה,
זאָל זיי נאָגער, פעט פארקויפן. אָפּגעלעגן אין מאטראץ איך
וי אין תפיסה, א יאָר, צוויי, נישט געזען די שיין פאר ד'אויגן און געמיינט אז איך פארגיי!
ביז נ'א טאָג, א טאָג א שיינעם, ס'איז געווען ערשט דא נישט לאנג, האט רב נאָגער ווילד צעריסן
דעם. מאטראץ וי א בייזע שלאנג. אָנגעכאפּט האָט ביי די קעפּ ער אונדז, וי גלייך פון שלאק געטראָפן, און מיט אונדז איבער דעם שטעטל וי משוגע ז'ער געלאָפן
און געװואָרפן אין די קלייטן
האָט מיט אונדז ער רויט פאר כעס גלייך ער וואָלט געואָלט פארשלינגען די נאנצע וועלט, די שטאָט, די נאס! נאָר ביי קאָגסיגנאציע האָט ער
מלכה לי+)
בלייך, נאָך ב?ייכער פון א פ8ּגר, אונדז פארביטן פאר צען שווערדן און באהאקטן זיי'ן געלעגער.
און געטראכט זיך... די מלוכה וועט אין שטיקער ער צעשניירן, ווייל ס'גייט אונטער אים דער מסחר, וויי? זי קאָן אים נישט מער ליירן. דאָ האָט זיך דער באן צעלאכט שוין: --)כא, כא, כא! אומזיסט די סי! קױינמאָל וועט ער דאָס דערלעבן
ער זאָל שטערן אונדזער בלי!
גענוג האָט ער און בורטע גראסע ס'פאָלק וי א פּיאווקע אױיסגענאָגט און געהאנדלט מיט זיין לעבן
ווען עס האָט זיך שווער געפּלאָגט. װאָס האָט ער געמיינט, רב נאָגער, מיט די טויזנטער אין האנט
אז דאָס לעבן ר'וועט אָפּשטעלן
פון זיין שענסטן גאנג אין לאנד!?
{ האָסט אליין געזען, דאך אלטער,
האָסט געזען און האָסט געהערט
וי דאָס פאָלק האָט איבער נאכט אים זיינע פּלענער גיך צעשטערט.
און געביטן דיך מיט מיר דא.
זיי נישט ברונז און פארקלערט
אין די הענט פון ארבעטסימענטשן ט'גרעסער זיין פון דיר מיין ווערט. קוק מיך אָן ווי'ך ג?אנץ און בלישטשע וי מיין פּנים שטראלט געזונט,
גוטע טאטע-ימאמע האָבן אױסגעכאָוועט מיך וי א קינד.
מיך וועט נאָגער לייכט נישט פּאקן אויך נישט בורטע גראסע אין די העגט, כאָטש נאָך מיר קריכן די אויגן
אוֹיס, זיי ווערן שיר פארברענט,
וי א מיידעלע צום טאנצן
װע? איך גיין פון האנט צו האטט
אין די הענט פון ארבעטאָרער
אין דעם גרויסן טאנץ פון ל?אנד,
און רב נאָגערס ווילדע שנאה
האט א טעם ווי יויך אָן זאלץ.
מיט די שווערדן וועט ער קאָנען שפּאלטן אפשר נאָר דאָם האָלץ.
גיי דיר שלאפן אלטער פעטער
און בארויק דיין נשמה,
גוטע ארבעטזאמע מענטשן
נעמען שוין פאר דיר נקמה".
אויפן טיש ז'אזוי געלעגן
דער א?טיטשקער, שטיל, אָן רויש, ביז א האנט האָט אָפּגעקערט אים
אין א טיפן שטרוינעם קויש...
-- מיינע רייד, דיר נישט צו שווער זיין! גאָכגעשריגן האָט דער באן.
נאָר ביי דעם װאָס ארבעט ערלעך
נאָר ביי יענעם װעל איך זיין
און דאָס פאָלק וועט מיך דורך ארבעט ערן, שיצן, מיט זיין האנט
און איך ווע? אים העלפן בויען
א נוי לעבן דאָ אין לאנד.
פארקויף נישט דאָס אש פון מיין מאמען פאר זעקס מיליאָן זילבער דוקאטן;
עס וועט דאָס אש און דיין פּנים אויפלאמען האָסט יודא דוי קדושים פאראטן!
פארקויף נישט דאס אש פון מיין מאמען |
קאנסט דאָס אש נישט וועגן מיט פּרײיזן
ניטא אזויפיל? פּער? אין
מען:
קאָנסט האנדלען מיט ברוכווארג און אייזן ניט מיטן אשׁ פון מיין מאמען...
וועג ניט דאָם אש אויף די פונטן
ניט בייט? מיט געלט דאָס פארברעכן. עם צעטיילט אונרז בלוטיקע גרונטן
דאָס הייליקע אש ניט פארשוועכן...
נוטא קיין פּרייז פאר מיין דור אויסצוקויפן 2 דאָס געלט איז בל?וט פון די אשן... מיט יידיש בל?וט זי האָבן געזויםן--
קאָנסט עס מיט נאָלד ניט פארוואשן!
פֿארקויף נוט דאָס אש פון מיין מאמען עם שרפעט ביז צו די שטערן
זעקס מיליאן אשן זאָלן פלאמען
און קאָנען פארלאָשן ניט ווערן!...
.) א פּראָגרעסיווע יידישע שרייבערן אין אמעריקע.
;אוסורבלעטער"
:
זייט 3
דער אמתער קאראדזשיאלע
וי סיי וואָסארא עקספּלאָטאטאָרישער רעזשים האָט אויך דאָס בורזשואזיפּריצישע רומעניע אויסגעאיבט איר שעדלעכע ווירקונג אויפן רוב פון אירע שרייבער. אפילו די שרייבער, וועלכע זענען נישט געווען אױיסגעשפּראָכענע שבחים"זינגער פון דער, מאָנסטרועזער קאָאליציע", נאָר. זיי פלענן פּשוט פּֿראווען {קונסט לטם'קונסט", האָבן אין דער אמתן געדינט דעם רעזשים וויי? ,צו לעבן אין דער געזעלשאפט און צו זיין אומאָפּהענגיק פון דער געזעלשאפט איז אן אומעגלכע זאך. די אומאָפּהענגיקייט פונעם בורזשואזן שרייבער, מאָלער, שוישפּילער, איז פּשוט א קאמופלירטע אָפּהענגיקײיט, אָדער ואס קאמופלירט זיך לפּנים, אקעגן דעם געלט-זאק, דער קאָרופּציע, דעם פּרנסה-געבער.*)
און אויך גענוי וי סייוואָסארא עקספּלאָאטאטאָרישער רעזשים, האָט דאָס בורזשואזיפּריצישע רומעניע, זיך נישט באפרידיקט צו האָבן אירע הויף-שרייבער, נאָר דעמלט ווען א קינסטלער פלעג געלונגען צו באזיגן דעם איינפלום פונעם ,געלט-זאק",--- דעמאסקירנדיק און צוויקנדיק דאָס צעפוילקייט און די נידערטרעכטיקייט--- פלעגן די בילער פון דער ליטערארישער קריטיק און די אָפּיציעלע ,קולטורניקעס" איינהילן דאָס ווערק פון דעם דאר זיקן קינסטלער אין תכריכים פון א פֿארשווייגעניש-קאָמפּלאָט.
דאָס, אויב.עס פלעג זיי נישט געלונגען עם צו פארניכטן אָנפאלנדיק דערויף.
קאראדזשיאלעס ווערק איז אָבער צו נרויס געווען אן ס'זאָ? קענען אריין אין די איגנאָריר-תכריכים און צי שטארק איינגעבאקן אין הארץ ביים פאָלק, אז די שמוציקע אינטריגעס(ווי דער פאל קאויאָן), אָדער די כוליגא" נישע דעמאָנסטראציעס צי די שיקאנירונען און גראָבקייטן פון אייניקע טעאטער-דירעקטארן, צי די אָנפאלן מצד די קריטיקער און קריטיקלעך, זאָלן זיך נישט צעפאלן אקעגן דעם דאָזיקן ווערק.
ס'האָט אזוי ארום אָנגעהויבן צו פונקציאָגירן דער ארסענא? פון פעלשן די אמתדיקע באדייטונגען פון קאראדזשיאלעס ווערק. ס'איז גאנץ נוט באקאנט דאָס װאָס מען האָט דעמלט געטון מיט קאראדזשיאלעס טעאטעריווערק. מען האָט געפּרוווט אוועקשניידן טיילן און אים פאלש אינפצענירן כדי צו איבעראנדערש! די באדייטונג דערפון.
בנוגע די ווונדערבארע ,,מאָמענטן און סקוצן" (אמתדיקע עפּאָכע-פראגמענטן און שארפע באה שולדיקונגען) זענען זיי באהאנדלט געוואָרן אלס עפּעס פארגענגלעכע דריבנע, קיצלדיקע זאכ! פון א הומאָריסט, אין בעסטן פאל, פון ראנעטיס מדרגה--- און זיין פּראָזע די ניטדאָנגעטוענע אינעם הומאָריסטישן-סאטירישן מלבוש, אָבער פּונקט אזוי דעמאסקירנדיק און באשו? דיקנדיק, איז גאָר אין גאנצן פארשוויגן געװאָרן, אָדער געפעלשט געוואָרן דער באדייט. די סקיצע ,יאָן, א הארציקער אני-מאמון און א אויסדרוק פון א פעסט שטעלונג-נעמען, איז גאָר אינגאנצן פארשוויגן געװאָרן, באגלייך מיט דעם שניידנדיקן ארויסטריט קעגן דעם שאָװיניסטישן נאציאָנאליזם ,די גרינע רומענער". אויך די באדייטונג פוז דער נאָוועלע א פֿאסכאדליכט" אן אנדערער פּרצוף פונעם שאַװיניסטישן נאציאנאליזם--- אוױסגעכאוועט פון דעם הערשנדיקן קלאם, איז נאָר אינגאנצן געפעלשט געוואָר}.
.) לענין, װעגן ליטעראטור.
מען האָט געפּרוווט צו פּרעזענטיר} קאראדזשיאלען אלסם אנטיסעמיט: די רומענישע בורזשואזיע כדי זיך צו אנעקסירן קארא-" דזשיאלען אין די אוינן פּונעם הוומעניש; עולם אלס אליאירטער פֿון איר דיוװערסיאַניסטישן אנטיסעמיטיזם--- און די יידישע בורזשואזיע, די אליאירטע מיט דער רומענישער -- נדו צו ,,דעמאָנסטרירן" דעם יידישן עוּלם אז אפולו די פּראָגרעסיווע שרייבער זענען אויך אנטיסעמיטן.
אָבער אזויווי אין די ,נרינע רומענער" בולט ארויס דאָס דעמאסקירן און} בא" קעמפן פונעם שאָװינסטישן נאציאָנאליןז8
ווערט אין ,א פּאסכא-ליכט" די דאָזיקע זאך א
רויסגעוויזן אָן פעלשן.
דורך זייער קראפט, האָבן זיך די ריכטיקע באדייטונגען פון קאראדזשיאלעס ווערק, אויך און עבר א וועג געמאכט צום פאָלקס-געוויסן. אבער ערשט נאָכן 28היטן אויגוסט--- באנלייך מיט דער באפרייונג פונעם לאנד, איז דאָםּ ווערק אויך באפרייט געװאָרן פוז דער פעלשונגס-געפענגעניש.
און היינט. כיים פייערן הונדעדט. יאָר פּון קאראדזשיאלעס. געבורט, שטראלט נאָך ליבטיקער דאָס דאָזיקע ווערק אין זיין ריכטיקער שיין און פּראכט.
ווייל, אויב קאראדזשיאלען האָט געפעלט די ריכטיקע אָפּשׁאצונג פון דער קראפט און דער צוקונפט פונעם ארבעטער-יקלאס, חֹאָט ער אים אָבער ליב געחאט. א באווייז איז וואָםּ אין זיינע ווערס האָט ער קיינטאָ? נישט אֲנּגעגריפן אן ארבעט-ימענטשן, נאָך צום ערשטן מאי 1893 האָט ער געשריבן;:
מיר נעפינען זיך היינט אין איינעם פון אונדזערע מאָמענטן פון צערטלעכקייט. אינעם גאָרטן טשיזשמיזשיו קומען זיך צונויף די אובעטער אויף צו פּייערן זייער טאָג, דער טאָג פוז דער ארבעט און פון די קלאסן-פאָדערונגען. די פּרעסע וויצלט זיך אויפן חשבון פּון יענע טויזנטער מענטשן וועלכע פארזאמלען זִיך דאָרט, געפירט פון א איינציקן שווונג, פו} א טיפער איבערצייגונג, פון א נרויסמוטיקן שטרעבן צון אן אנדערער וועלט, מיט אן אני דערער איינפירונג, מיט אנדערע זיטן, מיט אן אנדער מאָראל.
---און ווידער צווישן דעם עולם װאָס קּוֹמט היינט זונטוק זיך צונויף אין גאָרטן טשיזשמיזשיו און צווישן אט דער צייטונג אונדזערא, איז פאראן א גרויסער געמיינזאמער פּונקט:
אהו מיר, אי זיי, קעמפן אראָפּצוברעננען לויטערערע און ערלעכערע. צייטן. זיי, האָבן אויסנעקליבן דעם וועג פון אָרגאניזיר} זיך און פון פּאָליטישע קאמפן--- מיר, דעם וועג פֿון אפּחוזקן און שטעכווערטלעך אויפן חשבון פון די צבועקעס וועלכע פירן אָן די וועלט; דאָס װאָס מיר צעשטערן, איז אין דער זעלבער רוב" טונג אין וועלכער אויך זיי צעשטערן.
באגריסן מיר, הייסט עס, דו פּארזאמלטץ ארבעטער היינט טשישמיזשיו, מיט דער גאנצער ליבשאפט ואָס סע קומט דעם קלאט וועלכער יאָרהונדערטער לאנג שטייט אוים דעם ווילקיר פון א הייפ? פּריװוילעגירטע, צוטאָ? גאָר טרויעריקע שגעונען, אונטער וועלכע עס לינט באהאלטן טרערן און בלוט".
אָט פֿארװואָס אינעם קאמף פאר שלום און בויען דעם סאָציאליזם, נעמט דער ארבעטער" קלאס קאראזשיאלען, אלס מיטארבעטער. אורי בענאדאָר
שום מעגלעכקייט דאָס צו
טיטאָס קולטור-טרעגער... אין ישראל
זינט די טיטאָיקליקע האָט פולשטענדיק אָנטפּלעקט איר פאשיסטישן פּרצוף און האָט יונאָסלאוויע פאָרוואנרלט אין א מארשאליזירטער קאָלאָניע פון צפון-אמעריקאנער. אימפּעריאליזם, איז פאָרגעקומען א באשיינפּערלעכער קער אין די צווישנבאציונגען פון ,מפּא"י--דער הערשנדיקער פֿארטיי אין ישראל--- מיט די עס-עס-לייט פון בעלגראד. מיר זיינען עדות ממש פון אן אידיליע מ'קושט זיך טאָג און נאכט אין די פּיסקעם. דעלענאציעס האלטן אין איין פארן הין און צוריק, אט אזוי וי די שֹׁרכנים פון די טויזנט און איינע מאטרימאָניעלע ביוראָען אין תליאביב.
אנומל?ט האָט די ,,מפּא"י אראָפּגעבראכט קיין ישראל? א טיטאֵישן טאנץדאנסאמבל. ווערט ער ארומגעפירט איבער די שטעט און קאָלאַניעס מיט פּויקן און טרוימייטערס און אלץ אונטער דעם ל?אָזונג טיטאָ-קולטור עליך,. ישראל!
האָט דער דאָזיקער טאנץ-אנסאמב? באוויזן די אמתע קולטור! צוויי פֿון די טיטאָאישע
הױפּט-טענצערינם--- דאכניקא איוואנאוויטש און נאדיא כמיסלעוויטש, האָבן זיך געלאָזט אי בערן תל-אבובער מארק און ווארפנדיק טמ!ריש חנדלעך אין דער זייט פון די הענדלער, האָט זיך ,פּלוצלינג" צו זיי צוגעקלעפ8ּט עטלעכע בלוזקעס, ברוסט-האלטערס און ענלעכע סחורות.
האָבן די מפּא"ישע גאסט-נעבער זיך דערפֿילט נישט אזוי באקוועס, און ס'איז זיי אויסנעקומען אריינשטעקן אין די ידים פון דער פֹּאֵלֵציי 850 פונט, כדי צו באפרייען די טאנענדיסע טיטאָ-גנבטעס ביזן פּראָצעס.
אזוי זעען זיי אוֹיס, די שליחים פון טיטאָן, װאָס זענען דורך מפּא"י ספּעציע? אראָפּגעבראכט געװאָרן, כדי צו באגליקן די ישראל-באפעלקערונג מיט. זייער, קולטור".
אוץ װי עס זעט אוים די לאנע אין דער טיטאָ-טלוכה, אויב מיטגלידער פון א רעפּרעזענטאנץ-אנסאמב? דארפן זיך פארנעמען מיט ננבענען א בלוזקע, איז זיך גאנץ לייבט פארצושטעלן.
: