זייט 3
|| 169;איקוףרבלעטער"
דער בוקארעש
איר מֶעגט האָבן ואס פֿאר א' מזינונג אור ווילט וועגן ראדעוויצער עולם, אָבער איין זאך קאָן מען נישט לייקענען;. אז די ביידע! יודישע מלוכה-טעאטערס האָבן אין די ראדעוויצער א דאנקמאר פֿובליקום, אָבער דאָסמאָל, האָבן זי זיך אליין איבערגעשטיגן.
וי ס'איז גאר באקאנט געװאָרן, אז. דעו בוקארעשטער יידישער מלוכהיטעאטער קומט מוט נאָלדפאדענס ,,כישופטאכערן", איז שוין געװאָרן א געלויף נאָך בילעטן. ווער שמועסט נאָך, אז מע האָט דערזען די טעאטעריאפישן! דאָס קלעפּענץ אויף דער וואנט איז נאָך געווען נאָס, און שׁוױין זענען פּלעצער פון א האלבן ואל געווען אויספארקויפט.
דער שם פוּן דער אָפּערעטע איז דערגאנגען דורך יענע, וואָס האָבן זי געזען אויפגעפיר אי בוקארעשט. וי אזוייזשע רעכנט איר, אז דער זא? קאָן נאָר אריינעמען 600 מענטשן, איז טאקע געדרונגען אז מער וועלן נישט אי ריינקומען? נו, אוודאי, מע זעט טאקע אז אִיר קענט זיך נישט אויס מיט דער מענטאליטעט פון א טעאטער-ליבהאָבער פונעם קליינעם שטעטל?.-- ,,וואָס איז שויך?" שוין פֿארנומען אלע פּלעצער? נישטאָ מער קיין בענקלעך? װועל איך מיר ברענגען א בענק? פונרערהיים!" און נאָכדעם ווען אלע ליידיקע ערטער זענען שוין באזעצט געוואָרן מיט ,בענקלעך פונדערהיים", מיינט איר דאך אוודאי, אז איר זענט שוין פארטיק? האָט איר-- איר זאָלט מיר קיין פאריב? נישט האָבן,--- װוידער א טעות: אויב נישט קיין בענק? צושטעלן, וועט מען אזוי זיך צושפּארן צו דער וואנט... ,נישקשה--טעהנעץ זיי, דײ טעאטער-ליבהאָבער פונעם קליינעם שטעטל,--- קיין פּריצים און מיחסים זענען היינט נישטא, און אוב מיר האָבן שׁוין יאָ די זכיה צו האָבן אזוינע חשובע געסט אין שטאָט, וועט מען זיך אביס? צונױיפשטופּן!... עלעהיי, מע פארט מיט דער באן קיין בוקארעשט, און אלע פּלעצער זענען פארנומען, -- וואָס טוט איר דעמל?ט? שטייט איר יאקאש, א נאנצע נאכט!"...
געווען אמאָל אויף דער ניודיאָרקער--- בראָדווייער יידישער סצענע א מייסטערין פון יענעם מין ,קונסט", װאָס באַשטייט אין קיצלען ביז חלשות דעם עולם, רייצן אים די נידערוקסטע אינסטינקטן און האָדעווען אים מיט פערדישע פּאָרציעס פון סאמע ביליקסטן מין שונד. דער אופן, וי די דאָזיקע שונד-מייסטערין פלעגט טאז איר מלאכה איז געווען, וי ס'איז דער שטייגער אין אמעריקע, א ריין-יידישלעכער; איינגעהילט אין א זיידן טלית? פלעגט זי פריםפארשעמט גלאָצן מיט די אוינן, און צום עולם פלעגן זיך דאן דערטראָגן גאגצע קנוילן פון דעם פיין-שמעקנדיקן ריח"ניחוח, ואס עס לאָזט נאָך זיך, געוויינלעך, א שבתדיקער טשאָלנטדגרעפּץ.
געווען אמאָל אזא פּרומאדאָנע. זי איז נאָך חיינט אויך דא. און כאָטש זי הדריגעט נאך אלץ ממזריש מיט די פיס,(נושט געקוקט אויף איךר באבעשן עלטער) און פּראוועט פרום-תאווהדיקע העוויות, האָט דער עולם שוין אויפגעהערט איר פּֿאָסמאקעווען. ס'פעלט נישט און אמעריקע קיין פרישערע שונדיסחורה. בלייבט די אלטע פּרימאדאָנע אלץ מער אין שאָטן פון עבר.
זייוט באקאנט: זי הייסט מאלי פּיקאָן,
אֶ, מיר קענען זי. מיר האָבן געהאט דעם שטארק צווייפלהאפטן כבוד צוי זען די דאָזיקע ;קינצלערין" צווישן אונדז, אין פּױילן. אין די אנהויביטעג נאָך אונדזער אומקערן זיך אויף דער באפרייטער, אויסגעשרפעטער דאן זענען מיר עס כאגליקט געװאָרן צו באקומען, צוזאמען מיט אמעריקאנער אייעריפּראשעק און אלטע שמאטעם, אויך איר ,רעפּערטואר". פארפאלן! מיר האָבן צוליב אונדזער טראדוציאָנע? פּויליש-יידישער גאסטיפריינטלעכקייט געמוזט ליידן.
קיין ספיקות וועגן די ווירקלעכע סיבות, וועלכע האָבן די ביזנעסדיקע שונד-מייסטערין צוזאמען מיט איר ,סענדער? די יידענע"--יעקב קאליבן געקערעוועט קיין פּױלן, האָבן מיר, פארשטייט זיך, נישט געהאט. פאר דעם אויסגייענדיקן שטערן פון דער בראָדװוייער פּרימאדאנע(,מיט נעזענגע און טענצע") איז נויטיק געווען א ביס? פּובליסיטי(רעקלאמע --- חייסט עס) און װאָס האָט נאָך מער געקאָנט דעמלט נעמען דאָם נעבעך-מיטפילנריקע אמעריקאנער יידישע באלעבעסל, ווי דער פאקט, אז מאלי פּיקאָן האָט כלומרשט געאָפּפערט מיט פילֿטויזנט דאָלארדיקע. פארדינסטן אין אמעריקע, אבי צו דערפרייען די צעווייטיקטע הערצער פון דער ,,שארית הפּליטה"?
אט אזוינע טענות. הְאָּט. מען געהערט. און אז אור וילט צוריקשמועסן, זענען זיי דאָך נישׁט מער, וי געהעכט... בקיצור, פון 600 בענקלעך איז געוװאָרן 700, און וי עולם האָט געזאָגט אז ,,ביי דער וואגט קאָן מען אויך זיך צושפּארן", וועט איר מוח? זיין און פארנאָטירן נישט 600 און נישט 00 נאָר טאקע 800...
וויאזוי די פארשטעלונג איז פאָרגעקומען? דער גרויסער דערפאָלג, די פלאמענדיקע אפּלאָדיסמענטן האָבן שוין עדות געזאָנט אויף דעם, דער עולם איז אהיים אין א געהויבענער שטומונג, זיך דערמאנענדיק אין אמאָליקע צייטן ווען די ,,באבע יאכנעס" האָבן פארפירט זייער אסך פוֹן זייערע רייען.
--- זייטיזשע מוח? רב קרוב, איר וענט דאָך עפּעס א ,,מבין אויף טעאטער, וואָס זאָגט איר צו דער ,כישופמאכערן"--- אזוי האָט צו מיר געזאָגט א ייד אהיימגייענדיק פונעם טעאטער." ---,ווייסט איר װאָט, ענטפער איך אים-- און איך מיין אדרבח ואדרכה, סע וואָלט גאָר גלויכער געווען צו הערן אייער מיינונג. ערשטנס װע? איך האָבן װאָס צו שרייבן! און צווייטנס איז וויכטיקער צו הערן א מיינונג פון אן אנדערן טעאטער-יבאזוכער". איך פארשפּור אייצו זאָגן, אז איך האָב אין דעם יידן פּשׁוֹּט א מצוה געהאט. װואָרום א בלינדער האָט געקאָנט זען אז ער ווי?. זיך אביס? דורכשמועסן, -- און כדי איך זאָ? פון אים אלץ ארויסכאקומען, זאָג איך צו אים:-- ,נאָר איין זאך װוי? איך אייך כעטן, איר זאָלט אָנהויבן פון אלף"יאון ענריסן ביי ,ת'...
--,איך זאָ? אָנהױיבן פון ,אלף" ווילט איר? -- סיין מיטוייער---. אז אייך איז ליב, איז מיר ניחה. הערטיזשע: איר וועט דאָך פוז מיר לאכן, מעגט איר אייך לאכן וויפל איר וילט! איך קאָן אייך נאָר זאָגן דאָס װאָס איך האָב געפילט. איך ווייס נישט ווי איר האָט געפילט,--- נאָר איך, אז דער פאָרהאנג האָט זיך געעפנט און איך האָב דעיזען דעם ביוסט פון אונדזער אברהם גאָלדפאדען, האָב איך געפילט עפּעס יום-יטובדיקס, דער
הויבנס, װאָס מע קאָן עס מיט ווערטער נושׁט אויסדריקן! און דערצו האָט נאָך דער אָרקעסטער געגעבן א שִפּי?-אוֹיף די גאָלדפארענישע מע?אדיעס, נו, דעמלט. האָט שוין עפּעם אָנגע? הויבן. ווארגן אין האלדז, און טרערן. האָבּן זיך געשטעלט אין די אויגן... דאָס זענען גער ווען טױערן פון פרײד, און געטראכט האָב איף מור: אָט. וויאזוי מען ניט אָפּ כבוד אונדזעה גאָלדפאדענען ביי אונהז אין דער רוטענישער פאָלקס-רעפּובליק! און געקלערט האָב איך מיר, אז מע וואָלט געדארפט אָנהוױיבן שרייבן, נישט אונטערן נאמען ,,אמאָל איז געווען"... נאָה ,אזוי איז עס איצט".
אז סע האָבּן זיך באוויזן די באקאנטע מיפּן פון דער אָפּערעטע--- זאָגט ווייטער מיין באגלייטער-- הויבסטו זיך אָן צו דערמאנען אין די זעלבע טיפּן פון אמאל, און אָט קומט דיר אויפן זכרון וי אזוי שלום-עליכם האָט מיט זיין מייסטערהאפטער פעדער אין זיין ,קאטס" רילעווקער טעאטער" באשריבן א פאָרשטעלונג פון דער ,כישופמאכערן". די שוישפּילער, מיט די הונגעריקע פּנימער, בעטן א צי פון א ציגייער װאָס איינער פון זיי האָט דאָס גליק צו רייכערן; די טובערקולאָזע קלעזמאָרים; די שטאל, ווו דער טעאטער האָט געגעבן זיינע ספּעקטאקלען, און דו פארגליימנסט דאָס אל?ץ מיטן איצטיסן טעאטער, מיט דעם דעקאָר, מיט די קאָסטיומען, און גלויבסט נישט דיינע אויגן: אפשר איז ד אלץ א חלום? אָבער ניין, ס'איז נישט קיי חלום. סע וועט נישט אראָפּפּלַיען פון דער באָנטע א האָן אויפן קאָפּ פון דער דאמע מיטן חוט און די פעדערן,--- וי אין שלום-עליבמט דערציילונג. און דאָס פּובליקום וועט אויך ניט שרייען ,,האָצמאך, א טענצל?!/ נאָר שטי? העיט דער עולם צו, און אזוי שטילערהייט, ניפּן זי אֶפּ כבור דעם אָנדענק פונעם שעפער פונעם יירישן טעאטער אין רומעניע. און דו קלערסט; צו האָט נאָלדפאדען געוויסט, אז סע וועט קומען אזא צייט? ער, װאָס האָט זיך ארומגעוואלגערט פון איין לאנד אין אנדערן, און פון איין אָרט אין אנדערן-- ווייל די צארישע מאכט האָט אים
דער לעצטער רעפּערטואר פון דער פארעלטערטער פּרימאדאנע
פון לעאָן מור
מאלי פּיקאָן איז א מבין אויף ביזנעס. נאך איר צוריקקומען קיין אמעריקע האָט זי זיך גענומען אלזייטיק צו עקספּלאָאטירן אונדזער? צרות פון די היטלער-צייטן, אבי ארויסצוקוועטשן א טרער און... דער עיקר ואס מער דאלארן ביי די אַלרײיטניקעס, ואס זענען שטייןרייך געוואָרן גראָד בעת דעם אומקום פון זעקס מיליאָן יירן.
אבער אויף. לאנג האָט עס, ווייזט. אוים, נישט געסטייעט. א סימן: מאלי פּיקאָן קלויבט זיך ווידער אין וועג אריין...
וואָס הייסט זי קלויבט זיך? נישט מסתם אזוי זיך--- גענומען די פּאֶר טוץ וואליזעס און אין וועג אריין! ניין, מאלי פּיקאָן פֿאָרט נישט סתם, זי קלויבט זיך אויף... קידוש-השם (אזוי וי אין איר שונדישן פּצענעירעפּערטואר). זי האָט זיך קורםיכל געלאָזט מאכן די פארשידנסטע איינשפּריצונגען קעגן אלערליי מעגלעכע קראנקחייטן. ווייטער האט זי זיך נעלאָזט אויפנייען כפּעציעלע שוץ-קליידער, דער עיקר פון אמעריקאגער מיליטערישן קאָליר און פאסאָן. און טאקע גלייך געלאָזט וויםן(פּובליסיטי!) דער גאנצער יידישער באלעבאטישער פּרעסע--- פון דעם פרום-יזנותדיקן אנודחיבלאט ביז דער אפּיקורסיש- אלפֿאנסישער בונדישער שריפט, אז--
= מיר פאָרן!
--- וווחין?
-- א שאלה עפּעס!-- טראכט זיך דער לייענער,= אוודאי אינעם ,הייליקן?אנד",
קיין ישראל וי באלד זי האָט זיך געמאכט איינשפּריצונגען--- ווייסט מען דאָך. אין ישראל
זעגֶען דאָך קיין מעדיקאמענטן נישט פאראז.'
בן-גוריון האָט אל אָפּגעשיקט פאר די אמעריקאנער קוילערס אין קאָרייע. היינט, די שעה זאָל קיין שעה נישט זיין, װאָס טוט מען, אויב מ'דארף א רפואה און אין ישראל? איז דער מין אויף קיין רפואה נישט פאראן?!
דוכט זיך לאָגישׁ א'?
מיליטערישע שוץיקליירער? אוודאו, אוודאי איז מאלי פּיקאָן שוין. ארוים פון פּריזיוודעלטער, אָבער אין א מדינה, וי ישראל, ואס איז פון אלע זייטן ארומגערינגלט מיט נאָרפריינטלעכע. מלוכות און פון אירע. גרענעצן, וועלכע זענען אזוי ווייט פון דער ישראל-הויפּט
4
שטאָט, וי א שטייגער פון ניו-יאָרק ביז א דאָרטיקער הינטערשטאָטישער דאטשע, הערט מען כסדר וועגן באוואָפנטע צוזאמענשטויסן, קאָנפֿליקטן, פּראָוואָקאציעס--- און אזא מדינח מוזן אפילו אלטע לייט זיין גרייט...
דוכט זיך לאֲגִישׁ, א?
היינט וי איז. נאָך פאראן אזא מין קולט פאר אלץ, ואס קומט פון דער ,קולטור" פון דעם פארשונדעוועטן אמעריקע, ווי צווישן רי ישרא?-פאסקאזשעס, די רימער פון שווארצן מארק און שׁווארצע נשמות?!
איז.דוכט זיך, ווידער לאָגיש, אז מאלי פּיקאן זאָל אווםקלויבן אהין קיין ישראל.
טאקע אזוי!--- זאָגט מאלי פּיקאָן, נאָד... נישט בי מאָטיען! זי האָט, זאָגט זי, בילכערע געשעפטן.
מאלי פּיקאָן פארט קיין קארייע. פוּן רידזשווייט שטאב האט מען דרינגנדיק. ארויסגעפאָדערט דעם. דאָזיקןז= סאָרט ,קינסטל?ער". ס'פּאָדערט זיך שנעלע חילף, כדי אונטערצוהאלטן.רעם ,גייסט". פון די אמעריקאנער עסעס-לייט און זייערע מיטהעלפערם--- פון די אלע, װאָס צינדן, שענדן און מאָרדן די פּשוטע קארעישע פאלקסימענטשן. מאלי פּיקאָן דארף עס העלפן ראטעווען דעם ,נייסט" פון הער אמעריקאנער רויב-ארמיי!
מיר צווייפלען נישט אין מאלי פּיקאָנס קוואליפיקאציעם אין דער הינזיבט: א לעבן לאנג האָט זי זיך אין אמעריקע פארנומען מיט ,פארוויילן" די אויסגעמאטעדטע, אויסגענוצטע יידישע אימיגראנטן פון די מזרח-אייראָפּעישע לענדער מיטן ערגסטן מין שונד, כדי אויף אזא אופן זיי פּריטשמעליען, נישט געבן זיי קיין מעגלעכקייט צו טראכטן און.זיך רערטראכטן וועגן דעם אויסוועג פוז דעם מאָדערנעם שקלאפז-סיסטעם, פון דער שווייפ-יאגעניש אין די שאָפּן. דאָס, װאָס די אייב קאהאנס האָבן נעטאָן אין דער פּאָליטיק די דובינסקיס--- אין דער פּראָפּעסיאָגעלער. באוועגונג, האָט= מאלי פּיִקאָן געטאָן און דער ,קונסט". אט די דְאֲזיּקֶע דערפארונג פוז פארטונקלען מענטשלעכע מוחות איז פאר די אמעריקאנער מלחמה-צינדער איצט באזונדערס וויכטיק. אפילו די טרומאז-יפּרעסע מאכּט קיין סוד ניט דערפון, אז עס
ר יידישער מלוכה"טעאטער אין טורנע אקן ראדעוויץ
גערֿודפָֿט אוֹן אים נישט געלאָזט שפּילן יידיש טעאטער, און דאָס פארביזנעוועטע אמעריקע האָט אים געלאָזט שטארבן פון הונגער"..
עס קומען!. דיה אָן טרויעריקע געדאנקען. האָס הױערט אֶכֹּעף נישט לאעג. ווייל פס. וועקן ריך אויף די שמורעמריחע אַפּלאַווֹן. פון רעם כעט טויוגטקעפֿיקן פולסי.
א
מיין באגלייטער איז אנטשוויגן געװאָרן. איך האָבֿ געפילט אז ער איז פון זיינע אייגענע רייד גערירט געװאָרן. נאָכדעם וי ער האָט זיך אביסל? בארואיקט, האָט ער פאָרגעזעצט:
-,נו, און ואס איז מיט דעם קליינעם לענד?, װאָס רופט זיך ישרא?? דאָרט איז דאָך טויזנט מאָל ערגער וי עס איז געווען אין צארישן רוסלאנד! דאָרט--- אין ישראל-- שפּילט מען ווידער טעאטער ערגעץ אין א שטאל, צי אין
א האָלץ-קאמער, און אויב מע כאפּט זיי, איז.
וויי צו זייערע יאָרן.
און דיר ווערט אויך קלאָר, אז נישט גלאט די שנאה צו דער שפּראך איז עם, װאָס זיי?אָזן נישט שפּילן קיין יידיש טעאטער, נאָר די מורא פארן פּראָגרעסיוון װוארט איז דער טרייבנדיקער כוח פון יענע רדיפות; זיי וואָס ווילן צוריקווארפן דאָס לאנד אין א מצב פון מיט 2000 יאֶר צוריק, זיי נויטיקן זיך אין די באָבע יארגעס, כּדי צוֹ פארנארן די יידישע מאסן און זייערע לאפּעס אריין, כדי זיי בעסער צו קענען עקספּלאאטירן און זי צו כאנוצן אין א קומענדיקער מלחמה קעגן די וװואָס האָבן אונדז געראטעוועט פון גענצלעפן אונטערגאנג.
און ערשט העמלט הױיבפּטו אָן פארשטיין און שעצן דאָס לאנד ווו דו לעבסט, און דיינע ליפּן שעפּטשען א ברכה צו די פירער און צו דער הומענישער ארבעטעריפּארטיי, װאָס האָט געשאפן די מעגלעכקייט ביי אונדז אין לאנד, און יידישע שוישפּילער זאָלן אָן דאגות-פּרנסה זיך קאָנען ווידמען דער קונסט, און אריינטראָגן דעם פּראָגרעסיוון געדאנק' צווישן די יידישע מאסן.
*. ראָזענהעק
הערשט א פולשטענדיקע פונגאנדערלייגונג צווישן זוער מיליטער אין קאָרייִע. אנדערש האָט דאָך ניט געקענט זיין; מענטשן אָן ציל און אידעע, װאָס זענען געשיקט געוואָרן בלויז צו רויבן און מארדן, צו פארקנעכטן א פרייהייט-ליבנדוק פאָלק, מוזן דערגיין צום אָפּגרוגט פון פולשטעגדיקער פונאנדערליינונג. קיין. אנדערע מיטלען צו;הויבן די מאָרא?" פון די דאָזיקע רויבחיוח,. וו פארניסן. זיערע מוחות מִיִט פּאָרציעס שונד, האבן ניט דִי װאָלסטריט-אגרעסאָרן. מאלי פּיקאָן קען די דאָזיקע מלאכה. פארט זי, וי געזאָגט, מיט אָט דער דאָזיקער מוסיע.
פון די צוגרייטונגען, וועלכע די שונדיפּרימאדאנע הָאֶט געמאכט ערב. איר ארויספאָרן, איז קענטיק, אז זי שאצט גענוי אָפּ מיט װאָס עס שמעקט אזא גאסטראָל אויף דער פארקנעבטעטער זייט פוז קאָרייע. זי האָט אויך זיכער נישט סיין שום. אילוזיעס וועגן דער מבונות פון די קאָרעישע פאָלקסימענטשן אויף דעם דאָזוסן מין אמעריקאנער וגסט", װאָס איז א טרייע באגלייטערין פון דער ווולדער.= אוופראָטונגסמלאכה אויף זייער פארפּייניקטער ערר. זי קאן אוודאי און אוודאי נישט האָבן קיין שום אילֿןזיעס וועגן דעם אופן, וי אזוי די קאָרעישע מענטשן נעמען אויף און אפּלאדירן די טרעגער פון ,,אמעריקאנער לעבנס-שטייגער". אוו זייער רעפּערטואר.
דערפאר טאקע װאָלטן. מור מאלי פּיקאָן אויפריכטיק געראָטן, אז זי זאָל בעת אִירע, קאנצערטן", אנטוענחהוק אויף זיך דאם זיידענע טליתל, גוט. אוינחזרן און אויסזינגען= אזא מין. שלאגער, ווו... א רבנן-קדיש. און טאָן זאָ זי עס אויף אזא אופן, אז אורע קליענטן זאָלן צוזאמען. מיט איר. עם נאָכזינגען און איבערחזרן. דאָם. וועט ווירקליך אנטשפּרעכן זויער אלעמענס געמיט. דאָס וועט אויך פולשטענדיק אנטשפּרעכן זוער אלעמענס גור?, וועלכער איז שוין א געחתמעטער דורכן העלדישן קאָרעישן פאָלק. יי עי א א יע אע על ווו אע ע- ע: י-יייע,:עי י,
הערט די ראדיאָ-עמיסיע אין ידישער שפראך
ש.ב.רת א. זײַגער י אויף די פּאָסטנס: 32,465 און 488 וועלן לענג.