+-מיט א לעבעדיקן טאָן, וי זיין שטיינער.
לע
אמט א
{ און פארייניקן זיך. די ק
גר. 171'
רישקייט נעדענקט זיך.-- אזוי הויבט אַן בער? די מעשה געקומען בין איך הייםין ניט אויפן ירור; מיינע אָקפּן האָבן זיך נאָך געהאָדעװעט און מיינע שיפֿן אויפן ים זענען נאָך געווען ווייט. װאָס זשע האָב איך געטון אין הייסין אוֹיפן יריח, ווילט איר וויסן? יאיך בין נעקומען אֶנֵקוקן א חתן פאר מיין מייד?, די עלטערע הייסט עס, פֿונעם. ערשטן ווייב. כ'האָב. מיך. מיישב געווען, פארשטייט איר מיך, דאָס ערשטע קינד, א יתומה, כאָטש אפֿיל?ו א יונג קינד, נאָר א שטיפמאמע פּיקט אין קאָפּ אריין, איך זאָל חתונה מאכן, כאטש פרעגט זי, װאָס וועט אײר ארויסקומען, אז איך ווע? זי שוין חתונה מאכן? ווער וועט איר העלפן. קאָכן און באקן און צװאָגן די קליינע קינדער, און וועמען וועט זי שעלטן, טראָגן פאר די צעפּ? נאָך. גי רעד יידענע! בקיצור, ס'איז געבליבן חתונה מאבכן. נאָר ס'איז גרינג צו זאָגן: חתונה מאכן! מיט װאָס? מיט די פינף פינגער? אין אונדזער גראד, וי ניט וי--- אויסקליידן דארף מען. עס רעדט זיך אזוי ,אויסקליידן"; מיינען מייגט מען א קלייך? א סיצענס, און א פַּאֶר שיך און
זאָקן, און העמדער כאטש א האלב מו", און פון בעט-געוואנט שמועסט מען נישט, א פּאָר
קישנס, איין איבערבעט, א שטיק? קאָלדרע... און וי אזוי, איך בעט אייך, גיִט מען נישט כאָטש אזא הונדערטער נדן? און דא. איז נישטאָ קיין הונדערט קאפּיקעס אפילו. און וי אויף צו?הכעיס, זעצט ער מיט בריוו, משהדאהר
דער שדכן, ימח שמו, איר דארפט אים קענען, איין בריוו נאָכן. אנדערן, אז ס'איז פאראן אין הייסין, שרייבט. ער מיר, אן אנטיק?, א מציאה, איינס ביי גאָט, דאָס אנדערע ביי יענק? דעם סטאָליער, א בחוה? פון געמיינעם גראד, נאָר א געראָטענער מיט לערנען און מיט ש טרייבן און, מיט שפּילן אויפן פיד?,-- סע עקט זיך גאָר די וועלט מיט אים! שרייב איך אים א"י וועק, משה אהרנען, הייסט עס, א בריו, אז ערשטנס, האלט איך נאָך ניט ביי קיין שידוך, צווייטנס דארפט איר וויסן וויפ? ווי? ער נדן. טאָמער איז דאָם ניט פאר מיין בייט?? און דריטנם, לאָז קומען יענק? דער סטאָליער פריער אקאָרשט אָנקוקן די כלה... קומט מיר אָן צוריק א בריוו פון אים טאקע, פון משהאהרנען הייסט דאָס, אז דאָס װאָס איך שרייב, אז איך האל?ט ניט ביי קיין שידוך--= איז. בלאָטע, װאָרום ער גייט מיט דעם גאנג, אז א מייד? איז ניט קיין ייננ?,--- װאָס זאָגט איר אויף זיין אויפטו?--- און דאָס, װאָס איך פרעג זיך נאך מכוח נדן, איז דאָס גלאט, זאָנט. ער, פוז מיר א גרויס נארישקייט, מע רעדט דען פון איין אָקס, מע זאָ? זיך, זאָנט ער, דארפן דינגען? אזוי טאקע שרייבט ער מיר. און מכוח אָנקוקן מיין טאַכטער איז, זאָגט ער, אן איבעריקע זאך גאָר. וװואָרום ס'איז גלייך ווי אָנגעקוקט. געווען עפּעס איינער א הייסינער ביי
מיר אין שטוב, קאָן ער זיך, זאָגט ער, נאָר פון איר ניט אָפּלֿױבן! בקיצור, בריוו אהער,
- לויפן. ,,רב. משה-אהרן, זאָג איך,
-איקוהיבּלעטער"
שלום-עליכם
א נארישקייט געדענקט זיך
(פראגמעגט פון
בריוו אהין-- איך האָם. גענומען די פיס אויף די פּלויצעס און האָב עולה רג? געווען, צו פיוִם הייסט דאָס, קיין הייסין, געקומען קיין חייסין און דערזען דעם בחור, בין איך צי אים צוגעזאָדן געװאָרן! וואָס זאָל אייך זאָגן? איך האָב נאָך אזא מין. אנטיק זינט איך לעב, זיגט איך שטיי אווף מיינע פיס, ניט געזען און ניט געהערט אפילן! מילא א פּניִם--- א פּרינץ;. א קאָפּ-- א מיניסטער; א מוול--פּער?ל; א האנט--- גאָלך! דאָס. לערנט, דאָס רעדט, דאָס שרייבט און דאָס. לייענט--- אויסקושן דארף מען אים איטלעכס אבר! היינט שפּילט. דאָס פיד?--- א כפּרה, הער
איר, אלע שפּילערס מיט אלע כלייזמר פון דער וועלט! איך וויים גאר ניט ווו ווערט אזעלכס געבוירן? װואָס טויג אייך, ער האָט מיך געפּלעפט, דער שקאָץ, און איך האָב מיר געגעבן דאָס וואָרט,. אז ס'זאָ? זיך קערן די וועלט, איך מוז אים נעמען פאר א חתן! נאָר. גיי נעם, אז סע נעמט זיך ניט! נישטאָ מיט װאָס, כאטש לייג זיך און שטארם! איין הונדערטער איך זאָ? כאטש האָבן, דאָס הייסט, כאטש אויף איבערדרייען זיך, איר פארשטייט א מעשה? װאָרוּם דער בחור אליין האָט ניט אויסגעמאכט גאָר ניט, געב אים יאָ, געב אים ניט, דער סטאָליער ימח. שמו, האָט זיך אָבער געשטעלט איין מאָ? פאר אלע מאָל, עס מעג קו
מען די בתימלכה אליין, וועט ער אים אָן נדן נישט לאָזן גיין צו דער חופּה, מע זאָ? אויפואס שווייגט איר?" ,,װאָס, זאָגט ער, זאָל איך שרייען? גיט זיך עפּעס אן עצה, זאָגט ער, וװואָרום ס'איז שלעכט. מיט דעם. סטאָליער, זאָגט ער, וועט איר גאָרניט מאכן, ס'איז א ביטערער*יונג, זיך האָב אים-שׁױין, זאָגט ער, אליין געװאָלט געבן נעכטן מיטן היבל איבערן קאָפּ!" איר העהט ווערטערן און דאָ דער חתן דרייט זיך
2
פאר די אויגן, נעמט צו ביי מיר א שטיק חיות. איך. פיק, א ממש,. איך עק זיך און גיי אויס, איך שטארב. אָטיט שטארב. איך!... דערווייל,
איך טו א קוק אויף דער אכסניה-- רב שלום
בער טעפּליקער! גאָט אליין, טראכט איך מיר, האָט אייך געכראכט! און איך בין נישט פויל
אויף דער פּען און. גיי צו צו אייך און שטעק אייך אָפּ א ברייטן שלום-עליכם, אשטיינער, וי דא אצונד. װאָס מיין איך? איך מיין, אז מסתמא וועט איר מוך א פרעג טון, וואָס טו איך אין הייסין? וועל איך אייך זאָגן-= א שידוך; וועט איר מיך פרעגן: ואָסער שורוך? װע? איך אייך זאָגן--- מיט יענק? דעם סטאָליער; וועט איר פרעגן: װאָס געב איך נדן? װע? איך אייך זאָגן אט דאָס איז טאקע
װיקטאָר היגאָ די ליאָנ ער ארב עט ער(פראגמענטן)
די ארבעטער פון ליאָן כידעווען, די ארבעטער פון פּאריז קומען זיי צו הילף. ארבעטער פון פּאריז,. איר דערפולט אייער חוב, און אזוי בארארף צו זיין. איר גיט א נאָבלען ביישפּיל. די ציוויליזאציע איז אייך דאנקבא
מיר לעבן אין א צייט ווען מיר דארפן בא יי אויסערגעווענלעכע ברידערלעכע מַאטן. ערשטנק, וויי? ס'איז תמיד גוט צו טון גוטס; צווייטנס זויי? דער פארגאנגענחייט גלוסט זיך נישט צו פארוושווינדען, וויי? די פארגאנגענהייט פּרוווט צו דערוועקן שנאה קעגן דער צוקונפט, וועלכע ברענגט די נאציאָנען, פארייניקונג און איינפארשטענדעניש.
זאָלן מיר ענטפערן דער שנאה מיט סאֲלִידאריטעט אַון מיט אייניקייט.
אין דער דאָזיקער שעה געפינט זיך די וועלט אין געראנג? צווישן צוויי קעגנגעזעצטע כוחוה.
איין איינציק װאָרט איז גענוג צו כאראקטעריזירן די דאָזיקע מאָדנע שעה. צו װאָס קלע-ן א שטייגער די מלכים? צו מלחמה. צו װאָס קלערן די פעלקער? צו שלום.
די רו פון די נאציאָנען איז א לעקציע און א קאָנטראסט צו דער. פיבערדיקער קאָכעניש פוז די רעגירונגען. די פּרינצן באוואָפענען זיך, חי פעלקעו' ארבעטן. די פעלקער האָבן זיך ליב ניגן גרייטן צו גרויזאמע נעשעענישן, די פעלקער שטעלן זיי אקעגן
די פֿראכט פון פרידלעכע שאפונגען.
די פעלקער פארשטייען זיך, פארייניקן זיך, העלפן זיך.
אָבער לאָמיר פארברייטערן דעם האָריזאָנט. לאָמיר קוקן אויף אייראָפּע, אויף די נאציאנען, און אין דער זעלבער צייט וואָם מור באווייזן
די סאָלודאריטעט פון אונדזערע שטעט,?אָמיר פעסטשטעלן, בירגער, אלע סמנים פון מענטשקעכער פריינטשאפט.
די דאָזיקע סומנים ברעכן אויס פון אומעטום.
אזויווי איך האָב געזאגט. פון אָנהוֹיב, אין דער דאָזיקער שטורמישער שעה, קומען די פענאָמענען פון אומרו, פון די קעניגן, די בארויקנדיקע פענאָמענען, פון די פעלקער.
טראָז די בעסטיאלע געשרייען פון דעם קריג, װאָס איז צעצונדן געוואָרן היינט זיבן יאָר פון קסרים, מראָץ די באדראָונג יעדע רגע איבערצוחזרן די. פארוויפטונג, די שלאכטן, אייניקע מאָ? כמעט אויסגעפירטע,(ס'זאָגט עדות דער מאָרד פון טערקיי אויף בולגאריע), טראָץ דעם. מאָביליזירן. די טרופּן, טראָץ דעם גאנצן טונקלען קריגס"גערויש, פילט זיך א ריזיקער ווילן פאר שלום.
ס'דאכט זיך אז אין דער רגע ווערט צוגעגרייט א מאָדנער קאמף צווישן מלחמה, וועלבער איז דער ווילן פון דער פארגאנגענהייט--און צווישן שלום, וועלכער איז דער ווילן פון דער קעגנווארט.
בירנער, דער שלום וועט זיגן!
שלום, איז דאָס וואָהט פון דער צוקונפט... איז דער נאָמען פונעם 90יטן יאָרהונדערט. לאָמיר נישט צווייפלען, מיר פילאָזאָפן צו דערקלערן דער וועלט דעם פרידן. לאֲמיר מאכן ס'זאָל ארויסקוועלן פון דעם דאָזיקן הויכן װאָרט, אלץ ואס עס פארמאָגט.
לאָמיר זאָנן ואס מען דארף פאר. פראנקרייך, פאר אייראָפּע, פאר דער ציוויליזירטעוועלט,. דאס װאָס היינט שוין פארווירקלעכט ווערן, דאָס װואָס מור וױלן: רעליגיעס, אֶן אומטאַלעראנץ, דאָס הייסט, פארנונפט אנשטאט דאָגמאטיזם; באשטראָפן אָן צו הרגענען,
,.מיטן עטאפּי')
דער גאנצער אומגליק, וװואָס'דער' סטאָליער הייסט זיך אנידערלעגן א הונדערטער, און איך הָאָב א פייג, ניט קיין הונדערטער וועט שוין זיין רעכט, איר פארשטייט, צי ניין? וי זשע איז אָבער דער דין, אז איר האָט אפילו ניט אָנגעהויבן צו פרעגן, וואָס איך טו אין הייפין?. האָב איך מִיךְ ניט געפוילט און האָב אליין דערציילט,' אז איך' בין געקומען נישט צוליבּ דעם יריח, נאָר מכוח א שידוך. װאָס האָב איך געמיינט? איך האָב געמיינט: וי וועט איה מיך ניט'א פרעג טון, שידוך? װועל-איך אייך זאָגן: מיט יענק? דעם סטאָליער; וועט איר פרעג! װאָס גיב איך נדן? ווע? איך אייך. זאָגן--- הערסטידו, אט דאָס איז דער גאנצער אומגליק... סוף'--- ווער? וװאָס? איר הויבט אפילו ניט אָן צו פרעגן! בין איך מיך מיישב און דערצייל? אייך אליין, ווער דער שידוך איז, און?וב דעם בחור אין טאָג אריין, וי דער אמת איז. הקיצור, איך רעד און איר אי איך זע ארויס,'אז מיינע ווערטער קריכן אייך, אפּנים, װינציק-װואָס אין קאָפּ אריין,: זאָגט מען, אין איין אוער אדיין, פונעם אנדערן ארויס; האָב איך מיך מיישב
געווען: וװואָס וועל? איך דאָ שפילן פּאָליטיק? אמער, לאֶם איך אָפּזאָגן אלצדינג, ווי זאָגט איר, א צאן אחן יסרייס!- יב װאָרצל! אוודאי האָט איר מיר דעמלט אָפּגעזאָגט וי א
ט א טויטן, און נאָך נוט אָפּגעבאָדן - איך האָב אייך אָפּגעבאָדן? אייך דען געזאָגט? ווילט איר. איך זאָ? אייך זאָגן מיט א
סימן? א נארישקייט געדענקט זיך. איר האָט מיך אפולו געפרענט וואָס פאר א' מחותן. בין איך מיט אייך, ואס איר וואָלט זיך צעווארפן אויף מיר מיט הונדערטערם?
-- מסתמא האָט איר מִיך ניט געזאָגט, אויף װואָס איר דארפט...
-= נאָך א מין זאָגן! א. סימן האָט איר האָט מיר אפילו דעמלט א זאָג' געט
למאי איר וואָלט וועלן א שידוך טון מיט א שילדן?
אויך! וואָס האָב איך
7
און אז איך האָב אייך געזאָגט, אז ער שפּילט טי אויפן פיד?, דער חתן חייסט דאָס
האָט איר מיך א פרעג געטאָן--- א רישקייט געדענקט זיך: ,,וואָס עפּעס אויפן א פאד וואָס ניט או ויפן טרומייט?"... מיר האָט זיך געעקט דאָס חיות, געפאלן שטיקער פלייש,
און אִיר האָט געמאכט חוזק, געזאָגט ווערטלעך. אפּנים, ס'א יז אייך געוען גוט אויפן הארצן?
דער טעפּליקער נגיד, שלום-בער טעפּליקער פון טעפּליק האָט אויסגעהערט די מעשה, גע
= האָס הייסט, בעסער מאכן אנשטאט זיך נוקם זיין; ארבעט אָן עקספּלאָאטאצ יע, דאָס הייטט וװױילטאָג אנשטאט דחקות; פארקער אָן גרענעצן, דאָס הייסט פרייהייט אנשטאט קייטן; נאציאָנאליטעטן אַן שנאה, דאָס הייסט ארביטראזש אנשטאט קריג; מיט איין װאָרט: אלע נטװואָפענונגען, אחוץ דער אנטוואָפענונג פונעם געוויסן.
די דאָזיקע אויסנאמע זאָל בלייבן ווייל? וי לאנג די פּאָליטיק וועט ברענגען צו מלחמה: וי לאנג די שטראָף וועט פירן צום עשאפאָד; וי לאנג די דאָגמע וועט פירן צום גיהנום; וי לאנג דער סאָציאלער כוח וועט זיין א באדראָונג; ווי לאנג דער פּרינציפּ וועלכער הייסט
רעכט וועט זיך אונטערשייחן פונעם פאקט וועלכער הייסט געזעץ;... וי לאנג די פרייהייט וועט קענען געקאָװעט ווערן אין קייטן; וי
לאנג דער אמת וועט קענען דערשטיקט ווערן; וי לאנג דער ריכטער וועט קענען דעגענערירן אין א הענקער; וי לאנג דער פירער וועט זיך קענען פארוואנדלען אין א טיראן; וי לאנג מיר וועלן בארנדאראפּ האָבן אָפּגרונטן פון אונד! אלייע געגראָבענע; וי ל?אנג ס'וועלן נאך זיין זערנידעריקטע, עקספּלאָאטירטע,= אונטערדריקטע, גערעכטע װאָס בלוטיסן, אומבאהאָלפענע װאָס וויינען; דארף דאָס געוויסן, בירגער, בלייבן
באוואָפנט.
דאָס באוואפנטע געוויסן הייסט, די נישט אָפּקויפבארע רעכט אקעננשטעלנדיק זיך וילקירלעכן. געזעץ,' דאָס
הייסט די פילאָזאָפיע באזייטיקנדיק די טאָרטור, דאָס הייסט די טאָלעראנץ ליקװידירנדיק די אינקוויזיציע, דאָס /הייסט דאָס ליכט פון אמת פארמרייבנדיק פון די מוחות דאָס ליכט. פון ליגן,' דאָס הייסט דער פלאם פון דעם מאָרגנרויט פארטרייבנדיק דעם. פלאם פון די שייטערס. יאָ, דאָס געוויסן בלייבט און װועט בלייבן כאוואָפנט.
----רַַ-ַַַַַלַל-ירייחלללל-לייח--- ןייר יי יי
זייט /8=
שוויצט און געשוויגן. ער זאָל געדענקען אקו
ראט וי די מעשה איז געווען, געדענקט ער נים; נאָר געווען איז עפּעס א' מעשה. מיט. א -- דאָס ווייסט ער. געוויס... און ער שעמט זיך פאר זיך אליין, פאר וואָס האָט ער דעמלט אפּגעזאָגט א געמיינעם יידן אין אזא זאך, וואָס פאר אים איז דאָס געווען. א קלייניקויט,--- ער האָט גענוג הונדערטערס,
און פאר יענעם וואָלט דאָס געווען כמוצא. שלל רב. און די מעשה אליין פאראינטערעסירט אים שטארק און ער טוט א פרעג ביי בער?ל דעם רויטן:
-- נו, און מיטן שידוך וואָס איז געװאָרן ביי אייך?
--- גאָרנישט.
--- וואָס הייסט גאָרנישט?
-- ער האָט ניט געוװואָלט, דער סטאָליער
הייסט דאָס, כאָטש געב אים א קרענק!
--- און איער טאָכטער, איער מייר?? -- מיין טאָכטער? אז אֶך און וויי איז מיך! זי ליגט שוין לאנג אין דער ערד... איך אליין האָב זי באגראָבן... גענומען און באגראָבן א קינד.... דאָס' הייסט,* װאָס' בין איך שופדיק? פון זיך האָב איך קיין געלט נישט געקאָנט מאכן!... געווארט נאָך א יאָר, נאך צוויי, קיין יידישער מאָנאסטיר איז ניט פאראן, און דאָ די שטיפמאמע פּיקט,--- בקיצור, האָבֿ איך זי חתונה געמאכט פאר אן איינבינדער, אן אָרעמאן, נעבעך, א גאנץ ערלעכער אפילו, נאָר א קראנקער, א טשאכאָטקעניק, אָפּגעמוטשעט זיך עטלעכע יאָר און אועקגעשטאָרבן און איבערגעלאָזט מיר א ירושה דריי אייניקלעך יתומים, װאָרום זי האָט זיך אָנגענומען פון טשאכאטקע און איז און א יאר ארום אים נאָכגעשטאָרבן, זי צו לענגערע יאָר. איר פארשטייט א מעשח? אצונד,.?א די איך האָב אליין, קיין עין-הרע, קינדער פון ווייבער, באדארף איך האָבן אויףֿ זיך נאָך דריי תומימלעך. דערפאר זאָלט איר אֶבער א נקוקן קינדער, קיין עין-הרע,--- איך ווייס ניט, צי ס'איז פאראן אזעלכע געראָטענע קינדער גרעסטן נגיד, מע זאָל אויספאָרן די מען
וועלט! י| פירט ביי מיר
אים די
צוז ײיון
ביידע
ביים גאנצע וווהין דיך?" זיי נעבעך א פרעג געטאָן דער המן האָט געהייסן מ אריין. ,קיין הייסין, איין טאָג פאָר ה ברענגען. פון דאָרטן, זאָג מיינט איר, זיי האָבן ניט זאָג א ליגן? איר האָט באדארפט אָנקוק}, וי זי האָבן זיך אלע דריי ארומגעשטעלט ארום מיר, וי די שעפעלעך, נישט געוויינט. ניין! נאָר טרערן זענען געשטאנען ביי זיי אויף די אויגעלעך. איר קאָנט פארשטיין װאָס דאָס איז פאר קינדער, אז המן איוואנאָוויטש ווא האָט ארויסגענומען פוז זיין אייגענער קעשענע א גילדן און האָט זי געשענקט, זיי זאל זיך א קאנפעקטען.
מיך נעמען אין ,חהר" האָב איך זי געזאָגט, אויף איך ווע? אייך
איך, טשיקעלאד!" פארשטאנען, אז איך
איך אחהינצוצו
-בובו.
יי יי יי יי יי יו יי יי יו יו יי יי יי עי יי
דערשינען .דער קולטור וועג-ווייזער"'
נָר.---2 יאנואו פּעבוואר 1952 מיט פאָלגנדן אינהאלט: א. שפּיגלבלאט: א װאָרענונג צו די פארעטער (פּאֶעם); י. באקאל: אי סטער מערץ; ה. א.
פּערטער יאָרגאנג,
שטאָלפּער: דער אלטער טויזנטער און דער נייער באן(משׁ?);, י. אי פריינט און
פּריינטשאפט(סקיצע); רעלי בליי: א כלה פון ישרא?(ליד); י. האָראָויץ: מאָריס ווינטשעווסקי, דער רעוואָלוציאָנערער דיכטער; מאָריס ווינטשעווסקי: גאָט מאמאָן(ליר); די צוקונפט(ליד); שלום-עליכם אין ליכט פונעם היינט; שלוםיעליכם מזליטוב(פראגמענט. פו ראָמאן ,דער מבו?"; אשאָט גראשי: שלוםיליד--- יידיש פון א. שפּינ?בלאט; טי מעלע שניידער: בריוו(סקיצע); ה. א. שטאָל
עס שרייבט
פּער;:* דערפו?לטער ווונטש(סקיצע); נאזים היקמעט: געבורט(ליד);--- יידיש פון בער
שנאב?ל; דוד רובין: לעבן דער ברעטעריזעג (פראגמענט); יאָן?וקא קאראדזשיאלע: די גרינע רומענער; סאָגעט; עמ. גא?אן: דער זוןאויפגאנג פון די קנעכט(פראגמענט)--- יידיש פון ש"ס ראָמאן; אליעזר שטיינבארג: דער אמעריקאנער(משל); דער חלף און די זעג (משל); צוויי פייגעלעך(מש?); י. דובאָװים:
אליעזר שטיינבארג, דער פאבוליסט; ב. ויפנער:= ידידי(פעליטאָן);= ה.- סעגאלאָוויטש: הענט(ליד); ה. גליק: שטי? די נאכט (ליד); א. ראָזנהעק: אזוי דארף. עס צו זיין
(איינאקטער); סאטירע און הומאָר. עס זענען גאָך פארעפנטלעכט א ריי פאָלקסילידער און שאפוננען פון די קאָמפּאָזיטאָרן: משה פידל, פּויו רובינשטיין, ע. סעקולעץ, ה. סענאלאָוויטש, הארי ריינונגער און מוזיקיאראנזשא
מענט פונעם מייסטער חיים שווארצמאן.