גר. 179
אין משך פון לאנגע יאָרן איז פּרץ געשטאנע! נאָענט צו דער ארבעטער-באוועגונג.
האָבנדיק א נאָענטן קאָנטאקט מיט דו אונטערדריקטע פאָלקס-מאסן האָט פּרץ טיף אריינגעדרונגען אין די נשמות פון די האָראָפּאשניקעס. זיין שאפן איז דורכגעדרינגען מיט ליבשאפט צו די אָרעמע, און שנאה צו די רייכע.:
דער יידישער פרוי ווידמעט פּרץ א היפּשע צאָ? עכטירעאליסטישע דערציילונגען. א באזונדער אָרט פארנעמט אין זיי די פרוי; די טאָכטער. פון אַרעמקייט װאָס ווארפט זיך און ווארגט זיך צווישן דער ביטערער נויט און לעבֿנסלוסט.
אין דער דערציילונג, מענדל בראנעס" ווי אויך אין א ,כעס פּון א יידעגע", שילדערט אונרז פּרץ דעם נידעריק-טרויעריקן מצב פון דער פרוי אין די לעצטע יאָרן פון פאָריקן יאָרהונדערט.
די מענער זיצן אָפּ די טעג אין בית-המדרש, זאָרגן וועגן עולם-הבא און זייערע ווייבער ארבעטן פאר זיי, האלטן זיי אויס מיט זייערע שוואכע, אָרעמע פּרנסות און פארדינסטן.
בריינע, ווונטשט זיך ניט מער וי צו זיין איר מאנס פוסיבענקעלע אין גז-עדן. דערפאר שפּייזט זי איר מאן בעסער וי זיך. ,דאָס לערנען ציט ארויס דעם כוח", זאָנּט בריינע, זי וועלכע איז די פּרנסה-געבערין, האלט אז זי טוט נישט גאָרנישט. ,דאריבער דארף איך ווייניִקער עסן".
מענדלען קימערט נישט װאָס זי ארבעט אזויפי?, אז זי האלט אויס א שטוב פון 7 נפשות און אז זי רוט זיך נישט אויס די ביינער. אבי ער ,,שטאָפּט" אין זיך אריין װאָס אמאָל מער. די זאָרג פאר אויפוואקסן קינדער, זיי לערנען, חתונה מאכן, פאלט אויף בריינען, וועלכע ביז צום סוף פאלט צוזאמען, פאלט אוועק.
בריינע האָט ניט קיין אינערלעכן שטאָלץ, קיין באוווסטזיין, אז זי איז עפּעס, אז זי האָט א באדייטונג אין לעבן. זי שטרעבט צו א העכער לעבן, נאָר אזויווי זי קאָן עס ניט דערגרויכן אין דער וועלט, איז איר האָפענונג אויף יענער וועלט, וועלכע איר מאן וועט איר געבן.
אן אָנהױיב פּראטעסט פון דער פרוי איז אָבֶער דאָ אין, א כעס פון א יידענע". דאָס יונגערהייט איינגעשרומפענע ווייב זיצט, ארבעט, שעפּט נחת פון איר מאן וועלכער לערנט. נאָר אז זי דערמאנט זיך ,אז אויף שבת איז נישטאָ קיין דרייער, און עס גייט צו פּסח און די אויערינגלעך מיט די בענטש-לייכטער זענען פארזעצט, דער קאסטן ליידיק, די הענגליבטער פארקויפט און פארן קראנקן קינד קיין טראָפּן מילך נישטאָ"--- ווערט איר דאָס פּנים אָנגעלֿאָדן מיט טונקליצלויע וװאָלקנס און אין
הײדיאָר איז געוואָרן 18 יאָר זינט ס'איז געשאפן געװואָרן דער ייִדישער פֿאָלקס-קלוב אין סאָפיע. לכבוד דער דאָזיקער וויכטיקער דאטע איז דעם 16-ט|(יאנואר-=- נאָטט פון רעדאקציע), פאָרגעקומען אין סאָפיע א פייערלעכע אקאדעמיע, בעת וועלכער ס'איז באלויכטן געװאָרן די וויכטיקע ראָ? פון דער דאָזיקער קולטור-אינסטיטוציע אין געזעלשאפטלעכן און קולטורילעבן פון די יידישע פאָלקסמאסן אין בולגאריע.
אין שייכות מיט דעם דאָזיקן יוביליי איז כדאי צו ברענגען א ריי פאקטן פון דעם לעבן פון דעם לייען-קלוב.
ס'איז נישטאָ קיין איין יידישער איינוווינער אין סאָפיע, וועלכער זאָל נישט קענען די טעטיקייט פון דער דאָזיקער פאלקס-אינסטיטוציע. אין די יאָרן פון דעם בלוטיקן פאשיסטישן טעראָר האָט דער יידישער פאָלקס-יקלוב געפירט א ברייט פארצווייגטע קולטור-ארבעט לוט די אָנווייזונגען פון דער פּארטיי.
אין די מאסן-אויספלוגן וװואָס זענען אָרגאניזירט געװאָרן דורכן לייען-קלוב האָט זיך באטייליקט די גאנצע יידישע פּראָגרעסיווע יוגנט. בעת די דאָזיקע הינטערשטאָטישע אויספלוגן זענען געהאלטן געװאָרן פלאמיקע רעדעס קעגן פאשיזם. די חברים משה בעניעש און יוסף ראָזאָנאָוו און פי? אנדערע, וועלכע זענען שפּעטער אויסגעוואקסן אלס ארטיסטן פון אונדזער רעאליסטישן טעאטער האָבן רעצטירט די קאמפס-שאפונגען פון אונדזערע פּראָלעטארישע פּאֶעטן און שרייבער, וועלכע האָבן געהויבן דעם קאַמפט-גייסט פון די אנטיולנעמער און געשטארקט זייער גלויבן אין דעם נאָענטן זיג
נאָך דער פאשיסטישער מלוכה-איבערקערעניש פון הענקער צאנקאָוו דעם 19יטן מאי 4 יאָר, איז דער פאָלקס-קלוב געשלאָסן געװאָרן דורך דער. פאשיסטישער פּאָליציי. צום פארמאכן דעם לייען-קלוב האָט אויך מיטנעהאָלפן די ציוניסטישע אָרגאניזאציע, וועלבע איז געשטאנען אין דינסט פון דער פאשיסטיז שער מאכט. נישט געקוקט אויף די רעפּרעסיעם האָבן די טוער פון קלוב נישט אָפּגע שטעלט די ארבעט, געפינענדיק נייע פאָרמען
.
איקוףיבלעטער"
וועגן אייניקע פרועןטיפּן ביי פּרצן
די אויגן אירע באווייזן זיך בל?יצן וועלכע יאָגן און זי גיסט אויס איר ביטער הארץ מיט א געשריי: ,,געדרינגען זאָגסטו, געדרינגען?. אוי, א געדרינגעניש זאָל אויף דיר קומען. ס'איז פאר פּסח, דאָנערשטיק... ס'קינד קראנק... קיין טראָפּן מילך! הא!"
דער פרויס פּראָטעסט קעגן איר מאן, דעם עולם-הבאניק, וועלכער קימערט זיך ווייניק וועגן פּרנסה, איז אמת נאך א זייער שוואכער; ס'איז נישט פון א מענטשן וװאָס איז באוווסטזיניק פון זיין ראָל און באדייטונג אין לעבן. אויך די באציונגען פון מאן צו פרוי זענען אויך נישט. פון גל?ייך צו גלייך, פון מענטשן וואָס טייל?ן זיך צוזאמען מיט די פריידן און ל?יידן.
די פרומע גרונע פון ,, מוסר" געהער שוין צו דער גאלעריע פון פּראָטעסטירנדע פרויען אין פּרץ'ס ווערק. זי איז די אלמנה פון א גאָטספאָרכטיקן סופר. אן אלמנה מיט דריי יתומות. זי ארבעט. נאָר. אויף. זיך- און-אויף די קינדער, האנדל?לט מיט ציבעלעס, נאָר קיין מז? און ברכה, איז נישטאָ. א שכנה--- חנה --= מאכט איר פֿאָרווורפן פארוואָס זי גיט ניט אכטונג אויף איר מעזינקע, אויף. מירלען, וועלכע פארברענגט גאנצע נעכט אונטער דער שטאָט מיט ,קאפּעליושן" און ,צילינדערס", ליבנדיק זיך און קישנדיק זיך מיט זיי, און כראמזשעט צוקערקעס... גרונע גיסט אוים פאר דער שכנה איר אָנגעלאָדן הארץ. זי דערציילט וועגן דעם גור? פון אירע צוויי עלטערע טעבטער: גענענד?, וועלכע איז געווען ,,דאָס שענסטע מייד? אין שטאָט", איז היינט שוין אן אלטע מויד, א פארזעסענע, א גרויער צאָפּן, און די צווייטע?אה, וועלכער זי האָט חתונה געמאכט מיט א שארלאטאן וװאָס האָט זי געלאָזט אן עגונה, נאקעט, באָרוועס און מיט א לונגען-פעלער. ביידע טראָגן זיי א האס אויף זייער אייגענער מאמע, וועלכע האָט זיך אוועקגעשטעלט צווישן זיי און דער וועלט.
איז איצט ווען עס גייט די רייד פון איר מעזינקע, ווי? ניט גרונע זיך מישן מער, איר פארפינסטערן דאָס לעבן ,זי(מירל) ארבעט--זאָגט גרונע-- אין א פאבריק! 16 שעה א טאָג ארבעט זי, קוים אויף טריקן ברויט פארדינט זי--- זי ווי? צוקערקעס אויך, זאָל זי עסן! זי וויל לאכן, שטיפן, קושן זיך--זאָל זי! הערסט חנה--- זאָ? זי! איך קאָן איר קיין זיסע זאכן נישט געבן, קיין מאן אוודאי נישט! א ציטרין(לימענע) פון איר מאכן וויל איך נישט, א לונגען-פעלער געבן--- נישט, נישט! זאָ? שוין מיין טאָכטער מיך נישט האסן, אויף מיר נישט וויינען!" ווען די שכנה פרעגט
זי ,וואָס וועלן די?ייט זאָגן אויף דער אויפירונג פון מירלען, פון איר טאָכטער", דארויף ענטפערט גרונע מיט כעם: ,זאָלן לייט פריער אויף אָרעמע יתומים רחמנות האָבן, נישט ארבעטן מיט זיי, וי מיט אייזלען,- אומזיסט! זאָלן מענטשן האָבן הערצער פון מענטשן און נישט האל?טן אָרעמע לייט צום אויסדריקן וי לימאָנען(?ימענעס)... גרונע איז פארביטערט קעגן דער וועלט פון אומגערעכטיקייטן, קעגן דער קאפּיטאליסטישער וועלט, וועלכע ארבעט מיט אָרעמע יתומים וי מיט אייזלען אומזיסט, קעגן די באלעבאטים וועלכע ווארפן אויגן און מאכן זיך שפּילעכלעך פון די אָרעמע ארבעטסטעכטער. די זעלבע טעמע ווערט באהאנדל?ט אויך
אינעם בּאקאנטן ליד ,די דריי נייטאָרנס":
איך גײַ בײַטאָג,-און ניי. באגאכט
סיין חופה-קלייד ויך גישט געמאכט
װאָס קומט ארויס אִיך גי
רי צווייטע טראכט איך שוטעפּ אוֹן שטעפּ אוו שטעפ מיר אויס גאָר גרויע צעסּ
די דריטע: איך פארשטיי דאָך יענעמס וינץ? אָן א חופה אָן א רינג װאָלט געוופן א שפרונג, א טאנץ א ליבע אויף א יאָר א גאנץ נאָר דער גאָך, דערנאָ ךל מיר האָבן שוין אָנגעוויזן אז די?אגע פון דער פווי האָט באזונדערם באשעפטיקט פרצן. די?אגע פון די יונגע פאבריק-ארבעטערינס איז א שווערע, פינצטער און טרויעריק זייער לעבן. אין דעם בילד ,,שוועסטער" שילדערט אונדז פּרץ צוויי דלות-קינדער וועמען די פאבריק נעמט אוועק אלע כוחות. און וועלכע האָבן פארלוירן יעדע האָפענונג, כאָטש זי זענען נאָך יונג און זייערע הערצער פול? מיט לעבן. איינע קען. ניט די אנדערע. אָבער גייענדיק צו-- און פון דער ארבעט, באגעגענען זיי זיך אלע טאָג. און זי פילן א נאָענטקייט וויי? איין גור?ל פארייניקט זיי. ווען עס קומט דער זומער, בענקען זיי ביידע נאָך גרינס, נאָך בלימ?עך, נאך עפּעס ווארעמעס לעבעדיקס, נאָך ,וואָנצעלעך מיט אויגעלעך". גייען זיי ביידע אין שטאָטיפֿארק ווו עס שפּילט די מוזיק און עס טראָגן זיך ריחות פון גומע מאכלים און זי טראכטן צו געברענטער קאווע און צו וואסערזאפט. ,,מען גיט עס אָבער ניט אומזיסט" און זיי בלייבן נאָר מיטן פארלאנג. זיי זעצן זיך אוועק אויף א באנק און פארק
יאר טעטיקייט פון יידישן פאלקסיקלוב
אין סאָפיע
פון טעטיקייט און אונטערעהאַל?טן די פארבינדונג מיט דער פּראָגרעסיווער יידישער יוגנט.
אין 1986 י. האָבן זיך פארייניקט אלע אנטיפאשיסטישע כוחות אין יידישן סעקטאָר, וועלכע האָבן. באנייט די טעטיקייט פונעם פאָלקסיקלוב. די דאָזיקע דאטע ווערט פאררעכנט אלס דער אָנהױיב פון א נייער עפּאָכע
אין דעם אנטוויקלונגסיוועג פֿונעם יירישן פאָלקס-לייען-קלוב, אין דער אָנפירונג פון לייען-קלנב זענען
אריינגעגאנגען אומבויגזאמע אנטיפאשיסטן און קאָמוניסטן, וי די חברים עליע אשכנזי, סאליז
טאדזשער, מ.ראכאמינאָוו און אנדערע, וועלכע.
האָבן אויפן יידישן אָפּשניט רעאליזירט די פארטיי-ליניע. א דאנק דער מסירת-נפשדיקער און ווירקזאמער ארבעט פון די קאָמוניסטן איז דער לייען-קלוב אין משך פון א קורצער צייט געוואָרן א מאסנהאפטע קולטור-אינסטיטוציע, װאָס האָט געפירט א ברייטפארצווייגטע קולטור-אויפקלערערישע טעטיקייט. ביינאנר מיט דער דאָזיקער קולטור-טעטיקייט האָט דער לייען-קלוב געפירט אן ארבעט צווישן דער יירישער יוגנט, פארשפּרייטנדיק די אידעען פון מארקסיזםילעניניזם,
ס'איז אויך געפירט געוואָרן אן ארבעט צווישן די קינדער-גרופּן. אומפארגעסלעך איז אויף דעם געביט די טעטיקייט פון דער חברטע מאטי רובין(אומגעקומען דעם ז-טן אָקטאָבער 1944 יאָר אלס פארטיזאנערין), פון דער חברטע דינא עליזאר און אנדערע, וועלכע האָבן מיט זייעגאנצן יוגנטלעכן ברען איינגעפלאנצט. צווישן די יינגסטע ליבע און קרבנות-נרייטקייט פאדער גרויסער אידעע פון לענין-סטאלין. פון די דאָזיקע קינדער איז שפּעטער אויסגעוואקסן די העלדישע יוגנט, וועלכע האָט זיך אָנגעשלאָסן. אין די רייען פונעם דעמאָקראטישן יוננט-פארבאנד,
א בריוו פּוו בולגאריע פּוו חיים בענאדאוו
דער לייען-קלוב האָט באוויזן אריינצוציען טויזנטער ארבעטער, ארבעטנדיקע אינטעליגענטן. ביינאנד מיט דער אינטענסיווער קולטורארבעט, וועלכע האָט זיך אויסגעדריקט אין אָרגאניזירן כאָרן, דראמאטישע קרייזן און שאךגרופּן, האָט אויך דער קלוב געפירט די אונטערערדישע רעוואָלוציאָנער-פּאָליטישע טעטיקייט.
דא זענען פאָרגעקומען אומלעגאלע צוזאמענטרעפן, ס'זענען איבערגעוויזן געװאָרן אומלעגאלע מאטעריאלן און מ'האָט געזאמלט פאָנדן צו הילף דער פּארטיי.
אין די יאָרן פון דעם היטלערישן רויב-צוג איבער אייראָפּע, ווען די נאצישע הערשער האָבן געלייגט זייער לאפּע אויף בולגאריע, האָט זיך די טעטיקייט פונעם לייען-קלוב אָנגעטראָפן גויף אלץ גרעסערע שוועריקייטן.. די פא'שוסטישע רעגירונג, וועלכע איז געגאנגען אויף דער האנט פון היטלערן, האָט אָנגעהויבן ארויסצוגעבן געזעצן און פאראָרדענונגען קעגן יידן. ס'האָבן זיך אָנגעהויבן שענדלעכע אָנפאלן און פּאָגראָמען אויף דער יידישער באפעלקערונג.
ס'איז. געקומען דער אנטשיידענער מאמענט. די קאָמוניסטישע פּארטיי האָט גערופן אלע דורכו פאשיזם באדראָטע קאָמוניסטן און סתם פּאטריאָטן, זיי זאָלן זיך אנשליסן אין די קאמפסיגרופּן פון די פארטיזאנישע אֶפַּטיילונגען. אין מאָסקווער ראדיא איז פארעפנטלעכט געואָרן דער פּראָגראם פונעם פאָטערלענדישן פראָנט, וועלכער איז באארבעט געװאָרן דורכן. אומשטערבלעכן פירער און לערער פונעם בולגארישן פאלק--- געאָרגי דימיטראָוו. ער האָט גערופן אלע פּארטיזאנישע כוחותה פונעם בולגארישן פאלק אָנצוהייבן דעם קאמף קעגן דעם פארהאסטן מאָנארכא-פאשיסטישן רעזשים און פארייניקן זיך אינעם פאָטערלענדישן פראָנט.
דער אפּע? פון דער פּארטיי איז אויפגענומען
זײַט. 8
זי---ֿשֿ'(-:-:--ע-ע:-:-,
און עס קומען גלייך צו ,,װאָנצעלעך מיט אייגעלעך" און הייבן אָן מיט זי א געשפּרעך, נאָר ווען דער זייגער ווייזט א פערטל אויף ניין שפּרינגען זיי אויף און גייען אוועק יעדע איך וועג. זיי קענען זיך אפילו ניט רעכט זען. פּר'ן פארענדיקט, זיי וועלן זיף אפשר נאָך אמאָל דערזען אין שפּיטאָל; אהין ברענגט דאָך די פאבריק פילע, פילע ארבעט-ימיידלעך... די אומשולדיקע קרבנות פון די רייכע. דער גהינום פון דער קאפּיטאליסטישער עקספּלאאטאציע שלינגט אלץ מער און מער יוננע לעבנס. ארבעטער-מיידלעך פאר וועלכע דאָס?עבן איז א תפיסה, און ווילן זיך ארויסרייפן פון איר; זי יאָגן זיך כאָטש נאָך א שאָטן פון גליק און באצאָלן דערפאר א טייערן פּרייז--- מיטן לעבן.
פּרץ האָט זיך באצויגן מיט ליבע און דרךארץ צו אָט די טיפּן פון ארבעטס-ימענטשן, פּרץ ווייזט אונדז די יידישע ווירקלעכקייט פון זיין צייט. די שרעקלעכע אַרעמקייט; דער בוז טערער דלות מאכט נישט אלע אָרעמע ארבעטסמענטשן טעמפּ און גםיזו-לטובה'ניקעס אזויןוי באַנציע-שווייג".
אין די פּשוטע פֿארפּייניקטע, ליידנדע און געקריוודעטע פרויען, האָט פּרץ געזען די פֿאָרגייערין פון די קעמפנדיקע פרויען, פון היינט;
און אויסדריקנדיק זיין פּראָטעסט, שרייט ער צו דער קאפּיטאליסטישער וועלט:
מיין נישט די װעכט איז א בערזע--- באז שואפן דער שטארקער ואָ? האַנדלען מיט מירע און שוואכע, ואָל קויפן בי אֲרעםע מיירלעך די בושה, בי פרויען די מילך פון. די בריסטן. בי מענער דעם מארך פֿון די בינער, בי קָיןדער דעם שמייכל...
און ענדיקט אויסשרייענדיק:
רי ועלט איז קיי) קרעטשמט, קֵיין בערוע, קיין הפקר אָ, מיין נישט לית רין ולית דיין.
ווען פּרץ װאָלט היינט געלעבט, מיט װאָס פאר א פרייד װאָלט ער געזינגען און באשריבן דעם נייעם טיפּ פון העלדישע פרויען, די סאָוועטישע פרוי, די כינעזישע און די קאָרייעשע פרויען, די פרוי פון זיין פריי היימ?אנד, די פּוילישע פאָלקסירעפּובליק און די פרויען פון אלע פאָלקס-דעמאָקראטישע לענדער, גלֿיקלעכע און שטאָלצע, ארבעטערנס און מאמעס, געגיסנדיק פון אלע רעכט, באגלייך מיט זייערע מענער און קעמפנדיק איניינעם מיט זיי פארן אויפבוי פון אן אלץ גליקלעכער לעבן פאר זיך און פאר זייערע קינדער. וי שטאָלץ ער װאָלט געווען, זעענדיק אויך אין די קאפּיטאליסטישע לענדער פרויען וי ריימאָנד דיען, עודזשעני קאָטאָן, מאָניקא פעלטאָן א. א. װאָט זענען גרייט, מיט זייער לעבן אויסצוקעמפן, אז די וועלט זאָל מער קיין הפקר נישט זיין.
יוליאן שווארץ
--=------------=:-7- 11 1:יײַ.-.
געװואָרן דורך דעם יידישן פאָלקס-יקלוב. מיט גרויס ענטוזיאזם. דער מיטגליד פונעם לייעןקלוב בן-דוד איז אנטלאפן פונעם צוואנגםלאגער פאר יידן און זיך אָנגעשלאָסן אין א קאמפסזאָפּטיילונג. בעת א קאמפס-אקציע האָבן אים די פאשיסטן געכאפּט און אויפגעהאָנגען. די מיטגלידער פונעם קלוב ויאָלעטא יאקאווא, מיקא פאפא, יאנאָקעוו און פי? אנדערע האָבן העלדיש געקעמפט אין די פּארטיזאנערדרייען, פאלנדיק אין דער העראָישער שלאכט קעגן דעם טויט-שונא פון דער מענטשהייט--- דעם פאשיזם.
דעם 9ֿיטן סעפּטעמבער 1944 יאָךר האָט אויפגעשיינט די זון פון פרייהייט. אסך פון די אקטיווע מיטגלידער, וועלכע זענען צוזאמען מיט דער יידישער באפעלקערונג פארטריבן געווארן דורך דער פאשיסטישער מאכט אין די לאגערן, האָבן זיך צוריקגעקערט אין זייער באליבטער הױפּט-שטאָט. צווישן זיי האָבן געפעלט די טרייסטע און איבערגעגעבנסטע טועפונעם לייען-קלוב, זיי האָבן אָפּגעגעבן זייער לעבן אין קאמף קעגן. דעם בל?וטיקן פאשיזם, פאר דער פרייהייט פונעם פאָלק.
מיט מסירת-נפש האָבן די דאָזיקע אקטיוויסטן צוריק אויפגעבויט דעם באליבטן לייען-קלוב, דעם קולטור-צענטער, וועלכער האָט דערצויגן טויזנטער יוגנטלעכע אין גויסט פון יגרענעצלאָזער ליבשאפט פאר דער קאָמוניסטישער פּארטיי און דעם היימלאנד.:
חיינט שטייט וידער דער יידישער. פאָלקסלייען-קלוב, וועלכער טראָגט דעם נאָמען פון איינעם פוּן זיינע בעסטע מיטגלידער--- עמיל שעקערדזשינסקי, אויף דער וואך. ווידער פירט ער זיין שעפערישע קולטוריארבעט אין העלרישן דימיטראָװדראיאָן.
אונדזער פאָלקס-רעגירונג, אונדזער העלרישע פּארטיי אונטער דער אָנמירונג. פון'אונדזער חייִס-געליבטן פירער טשערוענקאָוו גיט אונדז די פולע מעגלעכקייט ווייטער צו פירן אונדזער נאציאָנאלע קולטור-טעטיקייט און צוזאמען מיט די באפרייטע ארבעטנדיקע מאסן פון בֿולגאריע צו מארשירן צו דעם ליכטיקן מאָרגן--- צוב סאָציאליזם.