נר. 187
צוריק מיט 14 יאָר איז געשטאָרבן מאקסים נאָרקי.
נאָר. אונדזער גאָרקי לעבט אינעם זכרון נישט נאָר פון די סאָוועטישע פעלקער, נאָר אויך פון אלע ארבעטנדיקע פון דער גאָרער וועלט; זיין נאָמען איז דער שטאָלץ פון דער גאנצער פֿאָרגעשריטענער מענטשהייט.
די גרויסע אידעען פון קענין-סטאלין האָבן באפרוכטפּערט גאָרקיס שאפן. די אומצערייסבארע פארבינדונג פון דער אידיי מיט דער פראקטיק פון באָלשעוויזם, האָט געמאכט גאָרקין שטארקער פון אלע שרייבער פון דער פארגאנגענהייט. אליין א קינד פון פאָלק, האָט דער גרויסער שרייבער געזען דעם אמתן זין פון לעבן אונעם. קאמף פארן גליק פון מיליאָנען ארבעטנדיקע. כמעט א האלבן יאָרהונדערט האָט גאָרקי גערופן צום קאמף קעגן די נידערטרעכטיקייטן פונעם בורזשואזן לעבנס-שטייגער און האט בולטער געמאכט די סאָציאליסטישע-רעוואָלוציע.
אט דאָס טאקע האָט אים געמאכט פארן ערשטן שרייבער פונעם פּראָלעטאריאט,
אינעם טאָג פון גאָרקיס לויה, האָט מאָלאָטאוו, אין נאָמען פון דער. פּארטיי און פונעם גאנצן סאָוועטישן פאָלק, אויסגערופן פון דער טריבונע פון לענינס מאָווזאָלײי: ,,נאָך לענינען, איז גאָרקיס טויט דער שווערסטער פארלוסט!"
אלע יאָרן האָט גאָרקי היים און עקשנותדיק פארטיידיקט די אידייען פון אינטערנאציאָנאלער פריינטשאפט צווישן פעלקער. אין דער ברי
דערלעכקייט פון פארשידענע נאציאָנאליטעטן,. אין דער אידייעשער און שעפערישער געמיינ=
שאפט פֿון די נאציאָנאלע קולטורן, האָט דער שטורעםהאָנזאָגער פון דער פּראָלעטא-ישער רעוואָלוציע געזען דאָס פאָרבילד פונעם באמתן פרייען פארבאנד פון די פעלקער און זייערע קולטורן, וועלכער איז אזוי גלענצנדיק פאךווירקלעכט געוואָרן אויף א זעקסט? חלק פון דער וועלט אין דער לעניניסטיש-סטאליניסטישער עפּאָכע.
גאָרקיס רעוואָלוציאָגערער אינטערנאציאנאליזם, האָט זיך אין גאנצער קראפט ארויסגעוויזן אין זיין באציונג צו די האָרעפּאשנע יירישע מאפן, און אין זיינע פארבינדונגען און באציונגען מיט דער יידישער ליטעראטור און אירע אָנגעזעענסטע שרייבער.
גאָרקיס ערשטע באקאנטשאפט מיט יידן, איז פאָרגעקומען העכער זעכציק יאר צוריק. דער יונגער וארקי, דעמלט נאך דער אומבאוווסטער בחור אלעקסיי פּעשקאָו, זומער 1891, האָט א געוויסע צייט געלעבט און געארבעט צווישן די יידישע פּויערים פון יעקאטערינאָסלאווער און כערסאָנער גובערניעם. ער האָט געזען וי
-פלייסיק עס ארבעטן די יידישע ערד-ארבעטער,
וויאזוי זי האלטן פֿריינטשאפט און העלפן איינער דעם צווייטן אין א נויט, וויאזוי די יידישע און קריסטלעכע ארבעטער האָבן געלעבט צווישן זיך פריינטלעך. די קריסטלעכע קינדער האָבן מיט חשק באזוכט יידישע שולן.
דער רעוואָלוציאָנערער, אקטיווער הומאניזם איז געווען יענע רעגזנגס-קראפט, וועלכע האָט כסדר געצווונגען דעם גרויסן שרייבער ארוים
ארוי
איקוףיבלעטטר"
צוטרעטן מיט צאָרנדיקע און שטראָפנדיקע רייד, קעגן דעם. רוסישן צאריזם און זיין עקלהאפטער נאציאָנאלער פּאָליטיק, קעגן פּראָוואָצירן פּאָגראָמען און קעגן פאנאנדערבלאָזן צווישן-נאציאָנאלן האס,:
דעם 28יטן אפּריל 1906, האָט גאָרקי אין ניודיאָרק געלייענט א פארטראג ,, די יידן-פראגע", אין וועלכן ער האָט אָנגעוויזן דעם פּראָצעט פון סאציאלער צעגלידערונג פון יעדער נאציע, אונטערשטרייכנדיק זיין הייסע ליבע צו די יירישע האָרעפּאשניקעם, צו יידן רעוואָלוציאָנערן, וועמענס אינטערעסן פאלן זיך צונויף מיט די אינטערעסן פון די ארבעטנדיקע פון אלע פעפקער, אויסשליסנדיק ספּעציע? די יידישע באנקירן: אוויי שוואָמען און ענלעכע געוויקסן, האָבן זיי ניט קיין נאציע". איך גלויב נישט אין דער פיינטשאפט צווישן ראסן און פעלקער, איך זע בלויז איין קאמף-- דעם קלאפן-קאמף". אין דער פארמירונג פון גאָרקיס אנשויונג אין דער נאציאנאלער פראגע, האָט געהאט אן אנטשיירנדיקע באדייטונג זיין. פארבינדונג מיט דער באָלשעוויסטישער פּארטיי און די פּערזענ
ילעכע ווירקונג מצד לענינען און סטאלינען.
אין דער זעלבער צייט ווען ס'זענען דערשינען די גרונד-ווערק:פונעם חָבֹר סטאלין וועגן דער נאציאָנאלער פראגע, איז גאָרקי ארויסגעטראטן מיט א גרויס ארטיק? ,וועגן דער רוסישער אינטעליגענץ און די נאציאָנאלע פראגע", אין וועלכן ער האָט דעמאסקירט די נידערטרעכטיקע פּראקטיק פון די צארישע אגענטן, װאָס האָבן געזייט ראסן-האס צווישן די פעלקער פון רוסלאנד. דער בורזשואזער ציוניסטישער פּראָפּאגאנדע וועלכע האָט געשטרעבט אפּצוווענדן די יידישע ארבעטנדיקע פונעם קאמף קעגן דעם צאריזם, האָט גארקי אקעגנגעשטעלט די יושרדיקע אידיי, אז רוסלאנד זאָל פאר ייד} זיין נישט קיין שטיף-מאמע, נאָר א לייבלעכע, אייגענע מאמע.
;זאָל איטלעכער פריי לעבן און ארכעטן אויף דער ערד, וועלכע איז אויסגעמישט מיטן אש פון זיינע עלעטרן-זיידעס, באשיינט מיט זייער גרויסער ארבעט, און דאן וועלן מיר זיך אלע אָנהױיבן פולן אין אונדזער רוסלאנד וי קינדער בוי דער ברוסט פון דער מאמע".
װאָס יפאר אן איינדרוק דער בײילעסיפּראָצעם האָט געמאכט אויף גאָרְקִין, קאן מען זען פון זיין בריוו צו פּלעכאנאָוון, סעפּטעמבער 1913.
,דער בײלעסיפּראָצעס האָט צערודערט-מיינע גערְוון אזוי וי דאָס איז קיינמאָ? מיט מיר נישט געשען. לייענענדיק די באריכטן, יאָמער איך כמעט פאר שאנד און בייזקייט. דאָס איז אן אקט פון דער צעווילדעוועטער קאנטר-רעװאָלוציע?. אין זיינע ארטיקלען;וועגן אנטיסעמיטיזם"(1929) און ,וועגן אנטיסעמיטן" (1981),. האָט גאָרקי כאראקטעריזירט דעם האס קעגן יידן, וי דעם געפערלעכסטן אויסדרוק פון מענטשן-האס. ער האָט אָן רחמנות
יחורבן ווארשע.
(המשוך)
ס'איז נישט באקאנט, צי ער האָט געזאָגט די קינדער, אויף װאָס זיי דארפן גרייט זיין, און וווהין מען גייט זיי פורן. ס'איז בלויז באוווסט, אז ווען די דייטשישע קינדער-מערדער האָבן באפאלן דאס הויז שעננע 16, זענען סיי יאנוש קארטשאק סיי אייניקע שוועסטערן װאָס האָבן געארבעט אין יתומים-הויז און סיי די צוויי הונדערם קינדער געשטאנען גרייט אויפצונעמען דעם טויט.
אוך מוז נאָך אמאָ? איבערחזרן דאָס באנאלע װאָרט, אז ס'איז ניִשטאָ די פעדער, װאָס זאָל קאָנען באשרייבן דאָס דאָזיקע שוידערלעכע בילד און ס'איז נישטא דער קלאָגער, ואס זאָל באקלאָגן די דאָזיקע בראָך.:
+די היטלעריסטישע' קינדער-מערדער זענען אריינגעפאלן מיט א ווילד-שיסעריי. צוויי הונדערט קינדער צוויי הונדערט שפּראָצנדיקע לעבנס זענען געשטאנען אין טויטישרעק, אז אֶט אט שיסט מען זײַ אויס, ביז איינעם,
און ס'איז עפּעס א ווונדערלעכע זאך: די צוויי הונדערט קינדער האָבן נישט געשריגן, די צום טויט פארמשפּטע צוויי. הונדערט אומשולדיקע נפשות, האָבן נישט געוויינט. קיינס
פון זי איז נישט אנטלאָפן, קיינס פון זיי האָט זיך נישט באהאלטן. זיי האָבן זיך בלױין' געטוליעט, וי קראנקע שוואלבן, צו זייער לערער
און דערציער, צו זייער טאטן און ברודער, צו יאנוש קאָרטשאק, ער זאָ? זיי היטן און שוצן.
ער איז געשטאָרבן דער ערשטער. מיט זיין דארן,. צעבראָכענעם גוף האָט ער זיי פארשטעלט. די דייטשישע הינט האָבן דעם מינדעסטן איינזעען נישט געהאט, א רעוואָלווער אי איין האגט, א בייטש אין דער צווייטער האנט און א הינטישער ביפ:
= מארש!
וי צו די אויגן,. ואָס האָבן געהאַט דאָס
פינצטערע מזל, אנצוקון דאָס דאָזיקע גרויזאמע בילד. יאנוש קארטשאק, אֶן א הוט, ארומגענומען
מיט א לעדערנעם גארטל, אין שטיוול, אן איינ
געבויגענער, אן אויסגעקרומטער, האלט א קינד ביי דער האגט און גייט פאָרױיס. עס גייען אויך עטלעכע שוועסטערן אין ווייסע פארטיכער און נאָך זיי צוויי הונדערט פריש-געצוואָגענע קינדער, וועמען מען פירט צוֹ דער עקרה.
די קינרער זענען ארומגעצוימט פון אלע זייטן מיט דייטשישע, אוקראינישע און אויך דאָסמאָל מיט יידישע פּאָליציאנטן.
אין יידישן ראט איז מען דערוווי? געװאָר געװאָרן, װאָס עס קומט פאר אויף שעננע 16, האָט מען אָנגעהויבן לויפן טעלעפאָנירן און געוואָלט ראטעווען.
וועמען, מיינט איר, האָט די יירישע קהלה געװאָלט ראטעווען? נישט די צוויי הונדערט קינדער, נאָר בלויז יאנוש קאָרטשאקן.
דער דאָזיקער גרויסער, איידעלער מאן האָט
ייו טראפריע ייא יי יי יי יי יי יי יי יי יי
דעמאסקירט די בלוטחזויגער, וועלכע האָבן דעם
ארבעטסימענטש געבראכט צום צושטאנד פוּן*
א קנעכט, ניט מאכנדיק קיין שִׁוִם אויסנאם פאר קיין איינציקער גרופּע בורזשואזיע:, צווישן די באנקיורן איז נישט פאראן קיין העלענער, ניט קיין ייד, זיי זענען אלע דורכאויס רויבער און-- שוין".
אין 1921 האָט ער געענטפערט אויף אן אנקעטע פון א אמעריקאנער זשורנאלן ,אייי ראָפּע ליידט פון א שענדלעכער קראנקחייט-פון אנטיסעמיטיזם. מיט דער דאָזיקער קראנקהייט איז פאוסמט אויך אמעריקע און די פאשיסטן פון ענגלאנד הייבן אָ| פּריידיקן רעם שענדלעכן אנטיסעמיטיזם".
גאָרקיס רעוואָלוציאָנערע פּאָזיציע האָט זיך פולשטענדיק אנטפּלעקט אויך אין זיינע באציונגען צו יידישער ליטעראטור.
אויסער דער ווארעמער אָפּשאצונג וועלכ גאָרקי האָט שוין דאן געגעבן די ווערק פון שלום-עליכם און י.?. פּרץ, זענען וויכטיק זיינע פּראקטישע מאָסמיטלען וועלכע ער האָט אָנגענומען אויף ארויסגעבן אין דער רוסישער שפּראך די שאפונגען פון די גרויסע מויסטער פונעם יידישן קינסטלערישן װואָרט. ער שרייבט צו א פריינט אין 1901: ,איך גיב ארויס א זאמלונג ,דערציילונגען פון יידישע בעלעטריסטן", דאָס וועט זיין אן אינעטערסאנטע זאך. ס'ארא ווונדערבארע יאטן עס זענען פאראַן צווישן די יידישע שרייבער!.."
גאָרקי איז אויך זייער געשעצט געווען פון שלום-עליכמען און פון פּרצן. מיט שלוםעליכמען האָט ער זיך אויך באגעגנט אין פּעטערבורג. אין ,טוביה דער מילכיקער" רעדט שלום-עליכם זויער באגייסטערט איבער גאָרקין. גאָרקי איז כמעט דער גרעסטער מענטש היינט פון דער וועלט", זאָגט טוביה'ס טאָכטער,
און זיין שפּוםװאָרט אויפן אלפארבאנדישן צוזאמענפאָר פון די סאוועטישע שרייבער, האָט גאָרקי צווישן אנדערע שרייבער אָנגערופן אויך שלום-עליכמס נאָמען אלס באווייזן. דערפון, אז רי-צאָל פונעם פאלק ווירקט נישט אויף דעד קוואליטעט פונעם טאלענט", אז, ,בי די יידן איז געווען אן אויסערסט טאלענטירטער סאטיריקער און הוֹמאָריסט שלום-עליכם".
די דערפאָלגן און שעפערישע זיגן פון דער סאָוועטישער ליטעראטור זענען ענג פארבונדן מיטן נאמען גאָרקי, וועלכער איז דער אידייעשער און קינסטלערישער דערציער פון די סאָוועטישע שרייבער. אויך אין דער יידישער סאָוועטישער ליטעראטור איז אומעגלעך צו געפיגען אזא שרייבער, וועלכער זאָל אזוי אדער אגדערש נישט האָבן געפילט די מעכטיקע וויךקונג פון גאָרקין.:
מיר וועלן בארירן אויך דאָס לעצטע ווערק פונעם גרויסן מייסטער פון סאָציאליסטישן רעאליזם-- דער ראָמאן, דאָס לעבן פון קלים סאמגין/, װאָס איז אן ענציקלאָפּעריע פונעם רוסישן מענטשלעכן לעבן און די פערציק יאָר
זיך שיין באדאנקט די לייט פון דער יידישער קהלה, װאָס האָבן מקריב געווען אלע יידן פון ווארשע, און איז מיטגעגאנגען מיט זײַנע קינדער אויפן אומשלאג-פלאץ.
די שטיינער פון ברוּס האָבן געוויינט, זע: ענדיק די פּראָצעסיע. בלויז די היטלעריסטישע רוצחים האָבן געטריבן מיט די בייטשן און יעדע פּאָר מינוט געשאָסן,
ביזן היינטיקן טאָג איז נישטאָ קיין שום סימן, וי יאנוש קארטשאק מיט די צוויי הונדערט יתומים זענען אהינגעקומען. לויט אלע סומניום איז שוין ניִשט געבליבן פון זיי קיין שְׁוֹם געדעכעניש. זאָלן מיינע פּאָר ווערטער זיין די ראָשי פּרקים צו' יענע בלוטיקע מגילה, װואָס הייסט יאנוש קאָרטשאק מיט זיינע צוויי הונדערט קליינע תלמידים,
מיט צוויי. צי מיט דריי טעג שפּעטער נאָך דעב דאָזיקן שטיק? ארבעט, איז ארוים די גזרה אִמֵּצורייגיקן דאָס קליינע געטא אינגאנצן פון יירי,
וי כ'האָב שוין פריער דערציילט, איז די וויסטע גזרה ארויס ארום זעקס אזייגער נאָבמיטאָג-- זענען אין יענעם פארנאכט לויפנדיק אומגעקומען אויפן וועג עטלעכע טויזנט יירישע נפשות. קיינער ווייסט נישט ווו מען האט זי קובר געווען, קיינער זאָגט נישט נאָך זיי קיין קדיש.
און. צומאָרגנס 6 אזייגער אינדערפרי איז קיין איין ייד נישט געבליבן אין קליינעם געטאָ.
וויסטע, ליידיקע גאסן, אָנגעוואָרפענע מיט בעטגעוואנט, מיט שטיקער מעבל. מיט שיסלען, מיט טעפּ, מיט. מיסט און מיט פארגליווערג
| בלוט. וויסטע, ליידיקע הייזער, אויפגעריסענע,
אָדער אָפּנגעלאָזטע טירן. פון יעדער שטוב,
ואס איז נישט מער, וי א קופּע. מיסט, וי
זייט 8
מאקסים גארקי
זיין לעבן און שאפן
פאר דער אָקטאָבער-רעוואָלנציע. ער שילדערט די צענטראלע פיגור פונעם ראָמאן ,קלים סאמגין" וי א טיפּישן בורזשואזן אינטעליגענט, א ליבעראלער פּלױידערזאק, א פּראָוואָקאטאָר. צונויפשטויסנדיק אים מיט יידן, צווינגט ער אים צו האָבן מחשבות יידן, ווייזט ער זיך ארוים וי אן ערנסטער מוסטער פון אן אנטיסעמיט וועלכער פארדעקט זיך מיט א בונטן שלייער פון ליבעראלע פראזן.
ס'זענען פאראן אינעם ראָמאן אייניקע גע" שטאלטן פון יידן. קיינמא? האָט גאָרקי נישט באטראכט דאָס יידישע פאלק וי אן איינהייטלעכן אָרגאניזם. אין דער פּערזאָן פון פּרייסן -- דעם זון פונעם רויפן, קארגן הוט-פאברוקאנט-- האָט נאָרקי געוויזן א פאָרשטייער פון דער ייִדישער בורזשואזער אינטעליגענץ, וועלכע האָט דורכגעמאכט: דעם וועג פון לעגאלן מארקסיזם ביז דער קאדעטישער באנק אין דער מלוכהשער דומע. ער גייט קיינמאָל נישט ארויס איבער די גרענעצן פון אבסטראקטן טעאָרעטיזירן. אין מארסס לערע זעט ער בלויז א מעגלעכקייט צו בארעכטיקן דעם קאפּיטאליזם. אין רוסלאנד. אויסהוילנדיק פוֹנעם. מארקסיזם דעם רעוואָלוציאָגערן תוך, די לערע וועגן קלאסןקאמף און דיקטאטור פונעם פּראָלעטאריאט, נוצט אויס פּרײיס די מארקסיסטישע פראזעאֶלאָגיע אויף צו בארעכטיקן די צילן פון זיין קלאןס פון דער בורזשואזיע.
די יידישע בורזשואזע אינטעליגענץ שטעלט פאָר אינעם ראָמאן אויך זאכאר דעפּסאמענס, וועלכער שפּיגלט אָפּ די אנשויונגען פוֹן די עקסט-נאציאָנאליסטישע ציוניסטישע קרייזן פוז דער יידישער בורזשואזיע;. זיינע אויסזאגעכצער זענען דורכגעדרונגען מיט א ברענענדיקן האס צו דער רעוואָלוציע, צום באָלשעוויזם, צום ליכט ואס דאָס רוסישע פאלק ברענגט צו דו יידן. אין דער אונטערשטער שורה פארייניקט פּרייפן און דעפּסאמענס איין ציל, אָבער און פארשידענע וואריאנטן: פּרייס -- דער יידישער קאפּיטא? זאָ? זיך צונויפוואקסן מיטן רוסישן, דעפּסאמענס--- שאפן א בורזשואזע יידישע מלוכה אין פּאלעסטינע. אקעגן די ביידע העסלעכע געשטאלטן שטעלט
יאונדז גאָרקי אנטקעגן די געשטאלט פון דער
קורסיסטקע ראָזע גריימאן, אלס א דירעקטן און פּרינציפּיעלן קעמפער פאר דער פאָלקס-זאך. גאָרקי האָט א פך אויפגעטון כדי פארצושטעלן דעם ברייטן קרייז לויענער די אמתדיקע געשטאלטן פונעם רוסישן ייד--- דעם בירנער פון זוין היימלאנד. דער רוסישער ייד איז א רוסישער בירגער,. א בירגער פונעם מעכטיקן און פרייען סאָועטן-לאנד. גאָרקיס נאָמען איז שוין פון לאנג געװאָרן באליבט און טייער דעם יידישן ארבעטס"פאָלק, װאָס היט הייליק אָפּ דעם אָנדענק פונעם גרויסן גאָרקי, וועלבער האָט געלעבט, וי ס'האָט געזאָגט דער חבב סטאלין:
/צום פריידן פון אלע ארבעטנדיקע, אויף צעפּיקעניש אלע פיינט פונעם ארבעטער-יקלאס".
פּונקט וי אלע סאָוועטישע פּאטריאָטן, געדענקען די יידן פונעם סאָוועטן-פארבאנד גאָרקיס באגייסטערונג-געבאָט: ,,לעבט חברים סאָלידאר! האָט ליב אונדזער מעכטיק סאציאליסטיש היימלאנד!"
יעדוי ייו ירוי עי עי יי יי יו יי יי
נען ארויס פארלוירענע לעבנס.
דער טוט גייט ארום צוזאמען מיט די דייסשישע און אוקראינישע רויבער, װאָס שפּרייזן איבער די חרוב געוואָרענע יידישע שטיבן און נישטערן און ראבעווען און נעמען צו, װאָס עס איז נאָר ווערט צוצונעמען.
דאָס קליינע געטאָ איז אין פארלויף פון עטלעכע שעה אָפּגערױימט געװאָרן פון יידן; ווער ס'איז אומגעקומען גלייך אויפן אָרט, וועמען מען האָט אוועקגעפירט אויפן אומשלאגפּלאץ, ווער ס'האָט אליין מיט זיך א סוף געמאכט און וועמען ס'איז געלונגען צו אנטלויפן אין גרויסן געטאָ אריין.
נישט געקוקט דערויף זענן און קליינעם געטא נאָך אלץ פארבליבן עטלעכע טויזנט ייד; מיט זייערע משפּחות. די דאָזיקע יידן האָבן זיך בייצייטנס באזאָרגט מיט ארבעט אין א דייטשישער אונטערנעמונג, אָדער, וי מען האָט די אונטערנעמונג גערופן ,,אין-טעבענס ,שאָפּע", וועגן אָט די אונטערנעמונגען,. אָדער שאָּעס, ואס די דייטשן האָבן געשאפן אין געטא, איז כדי צו דערציילן גענויעך.
עטלעכע דייטשישע פירמעס, מיט אזעלכע נעמען, וי טעבענס, שולץ, אשמאן, האָפמאן, שילינג, ברויער און אנדערע האָבן פארלייגט אין געטאָ ווארשטאטן, פ'רוב פון שניידעריי, שוסטעריי, קירזשנעריי און דעסגלייכן. די. ווארשטאטן האָבן געארבעט פארן דייטשישן מילו-' טער. און גערופן האָט מען זי ,,שאָפּעם". איידער די בראָך פון גירוש האָט זיך נאָך אָנגעהויבן האָבן שוין אין די דאָזיקע, שאָפּעַם"' געארבעט יידישע שניידער, שוסטער, קירזשנער און אנדערע. 2:
(המשך קומט)