5

נר. 191

.איקופףיבלעטער"

זייט 3

אז א וואלוטן-הענדלער גיט זיך אפּ... מיט גראמען

{ איר קענט באגעגענען נאָך היינטיקן טאָג אויף דער קאלעא וואקארעשט א ייהן מיטן נאָמען טעאָדאָר ראַזען, דווקא נישט קיין יונ­גערמאן, וועלכער זאָל אייך וועלן איבערצייגן אז יידן דארפן פאָרן קיין ישראל, אז דאָ אין נישט קיין פּלאץ פאר זיי און וועלכער וועט פאר אויך אויפשיטן די גאנצע ציוניסטישע תורה מיט אלע פּישטשעווקעס. ס'איז כדאי צו רעדן עטלעכע ווערטער וועגן דעם דאָזיקן ,פּראָפּאגאנדיסט" כדי די וועלכע הערן זיך נאָך צו צו זיין פּלאפּלען זאָלן וויסן זיין יחוס. טעאָדאָר ראזען איז נישט אבי ווער. דאָס איז איינער פון די שמוציקסטע אויסווורפן פֿון דער יידישער גאס. וועלכער פּשוטער ייר קען זיך נאָך לויבן מיט אזא פארגאנגענהייט? ער האָט געהאַט דעם כבוד צו זיין א מיטגליר אין מאניוס נאציאָנאל-צאראניסטישער פּארטיי. און אפולו אין דער פּארטיי פון די יידן-פרע­סער גאָגאדקוזא. אין אזעלכע חשובע פּארי טויען וועט איר זאָגן, האָבן דאָך יידן נישט געקענט אריינקומען... מיט טעאָדאָר ראזען איז אָבער עפּעס אנדערש. ראשית האָט ער ,גע­ארבעט" אוֹיף דער שווארצער בערזע און שנית האט ער צווישן אָפּשליסן איין געשעפט און דאָס אנדערע, געשריבן... דיכטונגען. אזא מין דיכטונג וואָם האָט געפונען פּלאץ אין די שפּאלטן פונעם ,אוניווערסול?" צו דער צייט ווען זיין באלעבאָס איז געווען דער פאשיסט סטעליאן פּאָפּעסקו. האָט קיין מורא נישט, טעאָדאָר ראָזען האָט זיך געפונען זיין גלייכן. אן אנדערן טראנפפּאָרט פון זיין שווארצ" בערזערישער דיכטונג האָט טעאָדאָר ראָזען אָפּגעדרוקט אויף איינענעם חשבון אין עטלעכע פּלאקעטן. וועגן ואס א שטייגער האט געקענט זינגען קוזאס חסיד! אט וועלן מיר זען ,פּאֶע­זיען" וועלכע זענען געשריבן קניענדיק פאר דער רומענישער בורזשואזיע. דא פארכליניעט זיך דער ,דיכטער" מיט די ,שווערדן" מיט די קריגערישע ,קעפּ אין קיטשמעס" כדי אויס" צולאָזן מיט אזא לשון:

סיהאָט נישט מאָלדאַָוװע קיין גויטבארערפטיקע

און שוואכע

מיט גאָט און דעם צלס; פאַרױיס!...

אויף דער שווארצער בערזע האָט טעאָדאָר ראזען זיכער נישט געזען די נויט און די אָרעמקייט אין וועלכער ס'האָבן געלעבט סיי די אָרעמע פּוערים סיי די ארבעמנדיקע פון דער שטאָט אונטער דער בורזשואזעריפּריצו­שער בייטש.

נאָר פריילעכקייט. און בלומען

איז דאָס רומענישע פעלד

שרייבט ראָזען אין אן אנדער ,,ווערק". טעאָדאָר ראָזען האָט אָבער נישט פאראטן די אינטערעסן פון דער יידישער רעאקציע. נאך א געלונגענער וואלוטן-שיבעריי, האָט זיך און אים צעפלאמט דער ניצוץ הקדוש און

יעדער טורנע פונעם יידישן מלוכה-יטעאטער איז תמיר געווען א ווונדערבארע געלעגנוזייט פאר זיין אנסאמב?, זיך נאך געענטער צו בא­קענען מיטן ברייטן צושויעררעולם פון די שטעט און שטעטלעך פון אונדזער פֿאָלקס­רעפּובליק; צו באקענען זיך נאָך נעענטער מיט די נייע רעאליטעטן פון אונדזער לעבן, מיט דעם נייעם טיפּ מענטש ואס בויעט דעם סאָ­ציאליזם אונטער דער ליכטיקער אנפירונג פון דער פֿארטיי, פון דעם באליבטן פירער פון די ארבעטנדיקע פון אונדזער היימלאנד, חבר ג. געאָרגיו-דעזש.!

אינעם דאָזיקן זומער-יטורנע האָט דער שוי­שפּילער-קאָלעקטיוו פונעם בוקארעשטער יידישן מלוכה-טעאטער אויפגעפירט די פּיעסע פון חבר פּאול איסאק ,אויסלייטערונג" און דעם מוזיקאלישן ספּעקטאק? ,דאָס פאלק זינגט".

ביידע אויפפירונגען האָבֿן ארויסגערופן אין די באזוכטע שטעט און שטעטלעך פון מאָל­דאָווע נרוים כאגייסטערונג ביים צושויער­עולם, און האָבן דעם שוישפּילער נאָך מער געשטארקט צו געשטאלטיקן די טיפּן--- סיי די פּאָזיטיווע סיי די נעגאטיווע-- אויף אן אלץ מער װואָרהאפטן אופן; אונטערצושטרייכן דעם עדוקאטיוון קאָמבאטיוון כאראקטער פון /אויסלייטערונג" און צו ווייזן דורך ,,דאס פאָלק זינגט" דעם טרויעריקן,. מער קיינמאָל?-נישט צוריקומענדיקן נעכטן און דעם זוניקן אלץ מער ליכטיקערן היינט פון די װאָט ארבעטן און שאפ! די גליקלעכע צוקונפט,

מיר האָבן גערעדט מיט א טיי? שוישפּילער­וועגן דאָזיקן מטורנע, וועלכע האָבן אויסגע­דרוקט זייער באגייסטערונג אויף נאָר א כא­

דעמלט האָבן זיך אָנגעהױיבן שיטן ,יידישע

פּערל" ווי ס'ווייזט אונדז דער טיט? פון אזא מון זאמלונג.

דאָ האט ער פּלוצים פארגעסן דעם צלם און די מאָלדאָװישע ,קעפּ אין קוטשמעס" און האָט זיך פארכליניעט פון דער פּראכט פון די ,יידישע מלכים", פון דעם ,זשאווער וועלכער ליגט אויף ציונס שווערדן", פון דער ,יידישער אייביקייט" רופנדיק צום סוף די פּשוטע יידן זאָלן קומען בויען שטראזן פאר די קאפּיטאליסטן פּונעם ,,לאנד פון די קעניגע". צום סוֹף פון די ,יודעישע פּער?" האָט דער וואז

לוטעניק געטאן א שבועה, ביי דער תורה מיינט איר אוודאי... ניין, טעאָדאָר ראָזען שווערט ביי זשאבאָטינסקין דעם חבר פון

מופאָליני. און אז מע קלערט בשעת א שבועה צו אזא איידלען פּארשוין וי דער פאשיסט זשאבאטינסקי, מעג מען שוין שווערן;

װויף די קברים, אויף די שטערדן, אויף דעס כּבּור

דעם אלטן געסט אייביקן גלויבן

די הייליהסטע רואיגען, די הייליקע ביינער

הייסע ליבּע... און קאלטע שטײַנער

אוב די געשעפטן זענען אָבער נישט גע-ז גאנגען אזוי אויסגעצייכנט איז דער ,דיכטע-" טעאָדאָר ראזען געוואָרן א פּעסימיסט. אויס שווערדן, אויס פלאמען, אויס פאָנען, אויס מכבייער און בר-כוכבאס,= דער פלאמיקער ,פּאטרואָט"? ווערט פּלוציים טאמעוואטע פאר­טראכט אויף... א בלעט?. אין יאר 1934, וועץן די היטלעריסטישע היה האָט שוין אֶנֵי געהויבן ווייזן אירע ציין, נאָך די גרויסע גע­שעענישן וואָס זענען פאָרגעקומען ביי אוֹנד! און לאנד,--- וי דער שטרייק פון גריוויצא -- זינגט זיך טעאָדאָר ראָזען

גאָך א בלעטל אויף דער גאס... דער גלויבן אוו לעבן...רויפך רי האָפּנונג פון לעבו...בלעטלעךר

ראָט לעב...א גרויסע וויסטענישו חלומות..-טרוקעגע בלעטער.

אבער אלץ אין דער זעלבער צייט פארחלשט ער זיך צוקוקנדיק ווי... דער רעגן בייטשט נעבעך די בלעטלעך פון די ראון(אין ליד ,שווערע רעגנס?).

היינט האָט מען פאר אזעלכע טענטלערייען געפונען אן אָרט אין מיסט, איניינעם מיט דעם נאנצן שמוץ פון דער דעמלטיקער גע­זעלשאפט. אָבער טעאָדאָר ראָזען און נאָך א­זעלכע וי ער, פּרווון נאָך פארשפּרייטן זייע­סם שטילערחייט, ביי אן עק פון א געסל, זי גיבן נאָך עצות פון זייער ,רייכער דערפא­ויונג". אט די ,באשיירענע" עצה-געבער דארפן מיר דעמאפקירן. פּונקט אזוי וי זייערע {פערל" האָבן נישט קיין פּלאץ אין אונדזער ליטעראטור, האָבן זיי נישט קיין פּלאץ אין אונדזער געזעלשאפט.

א. שפּיגלבלאט

ו| ניי באקומען א באפעל, אז ביז פארנאכט מוז

חהורבן

(המשון) נאָך דער נאָוואָליפּיע איז דער גור? געפאלן אויף נאוואָליפּקי, קארמעליצקע, דזשעלנע,

סמאטשע, דזשיקע און אזוי כסדר. די, וואָס האָבן זיך נעכטן ארויסגעצויגן פון נאָװאָליפּיע, האָבן היינט געמוזט לויפן פון קארמעליצקע, מאָרגן פון דזשעלנע, איבערמאָרגן פון סמאטשע.

אומעטום האָט מען איבערגעלאָזט הרונים, אומעטום האָט מען איבערגעלאָזט זאכן, אוז אומעטום האָט מען אוועקגעשטעלט פּלויטן. די נאנצע נאָוואָליפּקו איז איין לאנגער פּלױיט. א וויסטער, א פינצטערער, א שענדלעכער. רדא װוינען די ארבעטער פון דער, אָדער פון יענער שאָפּע. אויסטערליש ווילד, נישט אױיסצומאָלן און נישט צו באשרייבן זעען אויס די ארומ­געצוימטע הייזער. דאָס זענען אויפגעקומענע תפיסות, שטייגן, קאָנצענטראציערלאגערן אין סאמע הארץ פון שטאָט. היטלער האָט דאָ די יירן, וי אויף דער האנט. ער קאָן צו יעדער מינוט קומען, אויסשעכטן, אויסרוימען, פאר­טיליקן, פארניכטן.

און ער רוימט טאקע, פארטיליקט, פארניב­טעט(די ווערטער--- פארניכטן, אוױיסראָטן, = גייען נישט אראָפּ פון די שפּא?טן פון דער היטלעריסטישער פּרעסע און פוז די טרי­פענע מיילער זייערע).:

דאכט זיך, אז ס'איז שוין באלד נישטאָ וועמען צו פארטיליקן. אלע טאָג ווערן אוועק­געפירט צענדליקער פּארטיעס מיט צענדליקער טויזנטער מענטשן. אלע טאָג וואלגערן זיך הונדערטער הרוגים אין די גאסן. וועמען וועט די בלוטיקע חיה נאָך אויפרעסן? האָט זי נאָך אלץ ווייניק יידיש בלוט אוױיסגעזופּט? האָט די ב?אנדע בעסטיע נאך אלץ נישט געשטילט איר ווילדן אפּעטיט?

זעט אויס, אז ניין.

די יידישע פּאָליציי האָט אין איין טאָג אויפס­

זי צושטעלן נייע צען טויזנט יידישע ,קעםּ". צוויי טויזנט פּאָליצואנטן--- מאכט אויס צו פינף ,,קעפּ? אויף יעדן פּאָליציאנט.

אוך בין נישט אומשטאנד נאָכאמאָ? צו שילדערן דאָס וויסטע יאָגענישׁ פון די יירישע רוצחים אויף זייערע קרבנות. װאָס איך װעל זאָגן, וועט זיין שוואך געזאָגט. וואָסער קללה איך זאָ? נישט שיטן אויף זייערע פארשאָל­טענע קעפּ, וועט יעדע קללה זיין א כרכה. איך ווי? נאָר איבערגעכן עטלעכע פאקטן און זאָלן זיי רעדן פאר זיך.

פאקט נומער איינס;

אין אן אויפגעפּראלטער צעריסענער שטוב איז אריינגעפאלן א יידישער פּאָליציאנט. די שטוב איז שוין נישט געווען קיין שטוב נאָר א חורבה. אלץ איז געלעגן צעהאקט און צע­בראקט. די בעסערע זאכן צעראבעוועט, צע­גזלט. קיין מענטשן האָט די שטוב שוין אויך נישט געהאט. ווער ווייסט, ווו זיי זענען אהינ­געקומען? בלויז איין מענטשלעך לעבן האָט זיך אין שטוב יאָ געלאָזט הערן. דאָס איז געווען א קונד אין א קישן. ס'איז נישט באקאנט, דורך

װ א ר ש ע

וועלכע ניסים ס'איז אין דער חורכה געבליבן א לעבעדיק נפש. צי האָט עס די מאמע פאר­געסן מיטצוכאפּן, צי האָט מען די מאמע אומ­געברענגט און דאָס קינדר נישט באמערקט, גע­נוג איז, אז ס'האָט געריסן אין קישן. דער וידישער פֿאָליציאנט האָט היינט מסכן געווען א גרויסע זאך. ער האָט שוין געהאט צוגע­שטעלט פיר ,,קע8ּ". ס'האט אים געפעלט דער פינפטער ,קאָפּ?". דאכט זיך, אז קיין גרעסער מז? קאָ} שוין קיין יידישער פּאָליציאנט נישט האָבן. דער פינפטער ,קאפ" האָט זיך ממש געבעטן, מען זאָ? טון זיין רעכט.

דער געטרייער מנוב? האָט געכאפּט דאָם קישן מיט דעם קינד און איין גדולה געלאָפן דערמיט אויפן פּלאץ פון טויט און אומקום. ער האָט זיך היינט אָנגעהאָרעוועט, דער יונג. איצט וועט ער זיך שוין א ביסל אָפּרוען,

אָבער דער דייטשישער תלין, װאָס האָט גע­לאדעוועט די אומגליקלעכע אין די וואגאָנען האט זיך צום גאנצן ענין באצויגן גאר אג­דערש. ער האָט א קוק געטון אויפן קליינעם קרבן, װאָס דער יידישער חבר זיינער האָט אים אונטערגעטראגן, געלאסן ארויסגענומען דעם רעז װאָלווער, און אין פארלויף פון איין סעקונרע איז דאָס ווייסע קיש פארנאָסן געווארן מיט בלוט.

-- ניין-- האָט דער דייטשער תלין גע" זאָגט--- דער דאָזיקער, קאָפּ?" ווערט נישט גע­רעכנט פאר קיין ,, קאָפּ". איך האָב דעם קליי­נעם הונט דערשאָסן. ווער עס ווערט דערשאָסן, דעם פארעכנט מען נישט פאר קיין, קאָפּ'". ביסט, מיר, אלזאָ, שולדיק א פינפטן, קאָפּ". גי און ברענג אים, אז נישט, וועסטו באצאָלן מיט דיין קאָפּ.

דער יידישער אויסווורף האָט נישט געזאָגט דאָס אנדערע וואָרט און דעם נייעם פינפטן ,קאָפּ" געברענגט.

פאקט נומער צוויי.

איינעם פון די, וועמען מען האָט געברענגט צו פירן אויפן אומשלאגיפּלאץ איז געלוננען, אויפן פּלאץ נופא, אריבערצוכאפּן זיך איבער א מויער? און דאָרטן אויסצובאהאלטן זיך. אין יענעם ווינק?, וווהין ער האָט זיך אריבער­געקריגן זענען געלעגן הרונים. האָט ער זיך אוועקגעלייגט אין א מתים-קאסטן, מכלומרשט אויך א הרוג און געווארט ביז דער פארנאכט וועט צופאלן, ער זאָל קענען עוקר זיין.

א יידישער פּאָליציאגט האָט דאָס באמערקט. צי דער ,לעבעדיקער מת" האָט דעם פּאָליצי­אנט איבערגעקויפט, צי האָט ער גלאט געחאט א גוט הארץ, דער פּאָליציאנט, גענוג איז, אז ער האָט זיך נישט געמאכט וויסן און געלאָזט דעם לעבעדיקן הרוג ליגן.

פארנאכט, ווען עטלעכע צענדליק טויזנט קרבנות זענען שוין געווען פארפּאקט אין די וואגאָנען אריין און די דייטשישע רוצחים האָבן פארלאזט דעם פּלאץ, איז דער ,לעבעדו­קער מת" ארויס פון זיין באהעלטעניש.

(המשוך קומט

א שמועס מיט שוישפּילער פונעם בוקא" רעשטער יידישן מלוכה-טעאטער וועגן זומער-טורנע אין דער מאלדאווע

זונדערן אופן. רעדנדיק מיטן באקאנטן שוי­שפּילער יאנקו אלפּערן בנוגע דעם טורנע, האָט ער אונדז פאָלגנדיקס געזאָגט:

.דעם ערשטן ווונדערלעכן. איינדרוק אויפן דאזיקן טורנע האָבן מיר געהאט װאָס אין אלע מקומות ווו מיר זענען אָנגעקומען האָבן מיר בעגעגנט דעם אויפבליפּראָצעס, די אנטוויקלונג פון די שטעט פון אונדזער. היימלאנד און די שטענדיקע איבערגעשטאלטיקונג פון די מענטשן. רי שטעט און שטעטלעך פון דער מאָלדאַָווע זענען פאר אונדז יידישע שוישפּילער גוט באקאנטע. צוריק מיט יאָרן ווען סע האָבן געהערשט די גוטבאזיצערס און קאפּיטאליסטן האט דא געהערשט דער דלות, פינצטערניש און איננאָראנץ. מיר זענען דעמלט אויפגענומען געװאָרן פון די פארצרהטע מאסן פון די דאָזיקע שטעטלעך, מיט ליבשאפט, מיר האָבן פאר זיי געבראכט א שוואכן שטרא? פון לוכט. מיר פלעגן צונויפֿקלאפּן. א בינע פון ברעטער ערגעץ אין א קרעטשמע מיט פארייכערטע ווענט. אין פאלטיטשען למשל האָבן מיר צוריק מיט צוויי יאָר, נישט געהאט ווו צו שפּילן ווייל אונ­דזערע דעקאָרן זענען צו גרויס געווען פאר דער אָרטיקער שמאָלער סצענע. אזוי אז מיר האבן געמוזט אויפשטעלן אין א גאָרטן א סצענע ווו מיר זאֵלן קאנען שִפּילן אין נוטע באדינגונגען.

אצינד אריינפאָרנדיק אין שטעטל האָבן מיר אָנגעהױיבן טראכטן וועגן פּראָבלעם א ,טעא­טער-לאקא?". און פּלוצים דערזעען מיר א ליכטיקן גרויסן בנין: דער קינא" און דער טעאטער-בנין פון דער שטאָט װאָס איז נישט פון לאנג אויפגעבויט געוואָרן דורך דער זאָרג פון אונדזער פאָלקס-דעמאָקראטישן רעזשים, און טאקע אין דאָזיקן טעאטעריזאל? האָבן מיר געגעבן אונדזערע. ספּעקטאקלען.

אי} רימניקו?-סאראט האָט אויף מיר גע­מאכּט א. טיפן איינדרוק א סצענע װאָס איז פארגעקומען אין זא?, נישט אויף דער בינע. בעת איין אקט אין וועלכן איך האָב נישט געשפּילט, האָב איך זיך אריינגעכאפּט אין גע­פּאקטן זאל צווישן עולם. אויפן לעצטן טרעםּ? לעבן דער טיר האָב איך געזען דריי בחורים, אויף די שפּיץ-פוס, ארומגענומען ביי די אקסל, צוויי פון זיי אָפיצירן און דער מיטלסטער א ציווי? וועלכער האָט זיי אויסנעטייטשט אויף רומעניש, יעדע רעפּליקע פֿוֹן אויף דער בינע.

אונדזער באקאנטע שוישפּילערן סיידי גליק­ריפּע? האָט אונדז דערציילט:

אין איצטיקן טורנע האָבן מיר נאָך בולטער געזען די רייפע פרוכט פון דער קולטור-רע­וװואלוציע װאָס די פארטיי האָט איניצירט אין אונדזער לאנד. ס'איז געשאפן געװואָרן א נייער

טיפּ צושויער. צווישן די דאָזיקע געפינען זיך יידישע ארבעטימענטשן, בעלימלאכות פאר וװעל­כע די ערנסטע פּיעסע איז פּונקט אזוי נאָענט וי די קאָמעדיע. האָבן מיר טאקע געזען אז ,אויס­לייטערונג"-- א פּיעסע מיט א ריי ערנסטע קאנפליקטן װאָס דריקן אויס דעם פארשארפנ­דיקן קלאסן-קאמף ביי אונדז אין לאנד, איז אויפגענומען געוװואָרן מיט פולער ערנסטקייט און האָט אין זייער פי? הערצער אריינגעבראכט ממשותדיקע אויסלייטערונג דעמאסקירנדיק די פארשוידענע ציוניסטישע מאכינאציעס פון פאָרן אין בןנוריון-,גן-עדן" אריין.

--;לוט מיין מיינונג--- האָט ווייטער געזאָגט חברטע סיידי גליק--- האָט דער דאָ­זיקער טורנע דערפולט א דערציערישע אוים" נאבע. די געלונגסטע, שטארקסטע צוויי בול?­דער פון דער פּיעסע--- דאָס 1יטע און דאָס 4טע בילד--- ואס שפּילן זיך אָפּ אינעם מלוכה-האנדל, האָבן טיף גערירט דעם צו­שויער-עולם צ. ב. אין פּלאֶעשט האָט א פאר­קויפערן פון א ארטיקן מלוכה-מאנאזין זיך אויסגעדרוקט אויפן פאָלגנדיקן אופן: ,אזא פא? וי עס שפּילט זיך אָפּ אין דער פּיעסע ,אויסלייטערונג" איז אויך פאָרגעקומען ביי אונדז אין מלוכה-מאגאזין".

כמעט אלע שטעטלעך, װאָס זענען געוואָרן פונעם בוקארעשטער יידישן. מלוכה­טעאטער, האָבן ראדיאָ-אמפּליפיקאטאָרן, און די שוישפּליער האָבן אויסגעפירט כפּעציעלע פּראגראמען װואָס זענען אויפגענומען געוװואָרן מיוט גרויס אינטערעס פון דער באפעלקערונג?

בערל שנאבל

באזוכט