:

נר, 102

'

ניך, וי דער פלאם פון א טרוקענער טרוי האָט זיך פארשפּרייט די בשורה 'ן שטעטל. ס'איז אויך געווען צו פאר­טיין, ווייל נישט אן אנדערע האָט די בַּשׁוּרה ארומגעטראָגן דעם גאנצן פאָ-­מיטאָג, וי שרה חיים-שמואל'ם ווייב. די ודיעה האָט זיך אריינגעכאפּט צו

אַלע אירע שכנים אין הויז; איז ארויס" געלאָפן צווישן די יידענעס אויפן גרינ­

צייג-מארק, צווישן עולם װאָס האָט גע­

ווארט אין דער פליישבאַנק, און מיטאַג:

צייט איז זי אָנגעקומען אויך אין דעם װאַרשטאַט נומער 8 פונעם שוסטער­זאָפּעראטיוו ,דער רויטער שטערן", ווו וים-שמוא? פּער? האָט געארבעט. א" הער האָט די בשורה געכראכט טאַקע

שרה אליין,

-= װאָס איז געשען?-- האָט גע­רעגט חיים-שמוא?--- ווען ער האָט

דערזען אריינקומען מיט א לייכטנ­זיק פּנים אין ווארשטאט. -- א גוטער בריוו געקומען פון ,דאָר­"!-- האָט שרה געענטפערט, און יים-שמואל האָט געפילט אין איר קוק, אירע אויגן, דעם פֿאָרווורף פאך די !שט געשלאָפענע- נעכט וואַס ער אָט איר פארשאפט; פאר די ביטערע עג, װאָס זי האָבן איבערגעלעבט אין ד לעצטער צייט. און באמת, זייט די ידיעה אז מען קען זיך מעלדן, האָט אריבערגעטרעטן. די װעל? פון זיין שִמוב ,איז דער שלום­וי ארויפגעפלויגן דורכן פענצטער. ער האָט זיך אָפּגעמאָלדן און ארויס­ומען דעם פֿאָרמו?אר, האָט שרה גע­טן אין איין ציטערן, אז ער זאָל ללה נישט פארשפּעטיקן דעם טאָג, אה ר פארפּאסן זיין אוֹת פונעם אלףיבית, קױיטן סדר ווו מ'האָט געטיילט די פאָר­

-‏ מולארן ביי דער מיליץ. זי האָט נישט

פֿארשטאנען וויאזוי א מענטש, טאקע וי איר /מאן חיים-שמוא? אויך, קען זיך שטעלן אפילו אריינקלערן צי ער זאָל זיך מעלדן, צי נישט. -= נעם דיר א ביישפּי? פון מאָטלען! -- האָט זי אים געהאלטן אין איין זֹאָ­מ.= ער איז א מענטש אן אנטשלאָ­{ סענער, נישט. אזוי וי דו!... -- נעם דיר בעסער א ביישפּי? פון פייגען!--- פלעג חיים-שמואל? איר ענט­פערן. ביי זייער נאענטסטן שכן, ביי מאָטל?

בראָנשטיינען אין שטוב, האָט דער ש­לוםיבית געהאט דאָס זעלבע פּנים, נאָר

{ פּונקט קאפּויער. מאָט? איז זיך געגאנ­{ גען אָפּמע?דן, ארויסנעמען דעם פאָר­{ מולאר, נישט געוואָלט זיך אפּשטעלן א גע אריינקלערן צי אויסהערן דעם, אָדער ייענעם, ,אז מען זאָגט פאָרן? פארט

ייימען!".

ער האָט אזוי ארום נישט באמערקט, װוער ס'זענען די װאָס זאָגן פאָרן, בעת פייגע זיין ווייב איז געקומען מיט דרי טענות: ,וואָס וועסטו דאָרט אָנהוױיבן צו טון? ווילסטו אומגליקלעך= מאכן אונדזערע קינדער? מיר זאָלן זיך אֶנהוי­בן וואלגערן אין די לאגערן?"... נאָר גיי טענה מיט א יידענע! אז ס'איז אזוי באשערט, ווער קען זיין אייגענעם גור?

'אויסמיידן? : ביי

דעם אלעמען, האָט שרה מקנא געווען די משפּחה בראָנשטיין. מאָט? איז. כאָטש געווען ,דער מאן אין הויז", ער האָט אלעס אראנזשירט און שוין,

רה'ן איז אָבער אלץ שווער אָנגעקן­

ען. ביז איר. מאַן חיים-שמואל האָט זיך געלאָזט מאכן די שריפטן, ביז ער האָט

זיך געװאָלט ארויסנעמען דעם קאזיער, האָט שרה זיך אָנגעליטן צרות. מ'האט (אים געדארפט שטופּן, שטויסן--- וי עפּעס א קליין יינגל װאָס ווי? נישט גיין אִין חדר,-- און נאָכקוקן יעדן שריט און טריט זיינעם. וי אויפגערעגט פלעג ער אלץ אחיימקומען פון די פֿארזאמלונ­גֶען ביים יידישן דעמאָקראטישן קאָמי­טעט! שִׁוין דריימאָ? איז ער געווען אָט­אָט צוריק צו געבן דעם פֿאָרמולאר... מזל, װאָס זי האָט באמערקט! און היינט שטייט ערשט די זאך אזיי, אז. דער פֿאָרמולאר איז. ביי איר ערנעץ גוט באהאלטן. די פּאפּירן, דער קאזיער איז ווידער. ביי.איר גוט באהאלטן. און

: שאיקוףיבלעטער" זייט 8 א יגוטער בריווי..

אזוי דויערט דאָס שוין זייט. א היבשע פאָר וואָכן.

אָבער אצונד?

= יא, א נוטער. בריוו,-פון ישראל! -- הָאְָט שרה אויסגערופן מיט א זיג­יייכער שטימע אין ווארשטאט נר. 5 פונעם שוסטער קאָאָפּעראטיוו ,דער רויטער שטערן".

-- ענדלעך, א גוטער בריוו!--- האָט מאָט? בראָנשטיין, ואס האָט אויך גע­ארבעט אין דער זעלבער ווארשטאט, אויפגעדעכעט און צום ערשטן מאָל האט אים הנאה געטון וואָס ער האָט זיך גע­וויזן אזוי אנטשלאָסן פון דער ערשטער מינוט.--,

--=' פון וועמען איז געקומען דער בריוו?--- האָט געפרעגט לאזער צוקו­מענדיק צום רעד?, װאָס ס'האָט זיך גע­שאפן ארום שרה'ן.

--=יפון;.. פון....--- האָט שרה אנגע­

הויבן, אן איבעראשטע. זי האָט נישט באמערקט אז ער, לאזער, איז אויך דאַ אין זער װאַרשטאַט. זייט אַ צייט האָט זי

פון

ױ

י.?. ברוקשטיין

זיך געהיט פון?אזערן, כאָטש ער הא איר אָנגעקערט א שטיק? קרוב, עטעס וי א צווייטער קוזין. נאָר װאָס אן עצה קען מען זיך דערווארטן פון א קאָמו­ניסט, א פּארטיי-מאן, אין דעם ענין ,פאָרן צי נישט-פאָרן?"... ער קען איר נאָך צושיטן זאלץ אויף די ווונדן.|י האָט געוווסט' גאנץ גוט, אז ער האָט זיין חלק אין חייםישמואל'ס אויפפירונג.

-- נו, זאָג שוין פון וועמען איז גע­קומען דער בריוו?-- האָט אויך חיים­שמוא? באלד איבערגעמרענט--- ס'­איז אפשר א סור?

-= ניין!...'פון יעק?. ווידערמאן!--­האָט שרה געענטפערט.

== אזוידויהוי?--- האָט לאזער לאנג­זאם געצויגן דאָס װאָרט, און זיך מער נישט אָנגערופן.

א פּאָר רגעס האָט איעדער געשוויגן. די לופט האָט זיך אויף איינמאָ? ווי אָפּ­געקילט, אזוי אז א טערמאָמעטער וװאָלט געווען באשטימט אראָפּגעפאלן ביז קרוב צום פריר-פּונקט.

יעקל ווידערמאן, דעם שוסטער-מיים­טער, האָט קיינער נישט ליב געהאט נאך פון ווען ער האָט געוווינט דאָ אין שטע­טל. זיינע ,בעל-הביתישע" שטריכן, זיין נאָכלויפן נאָך כבוד; זיין גאנץ לעבן, האָט ער זיך נאָר געזוכט ארויסצושטע­?, אפילו ווארפנדיק מיט די עלנבוי­גנס אויף רעכטם און אויף לינקס. און דערנאָך האָט מען אסך געשמועסט צו­ריק מיט אפּאָר יאָר, אז ער איז ,עולה געווען" וועגן עפּעס נישט פאררעכנטע נגב-געלטער און עליה-געלטער, פון דער צייט ווען ער איז געווען פירער פון די ציוניסטן. ס'האָט געהייסן נאָך דעמלט די עליה-גע?טער זענען אוועק און די {עליה'נטן" זענען' געבליבן..... און גוט געבליבן... אֶן א קישן אונטערן קאָפּ!

-- און װאָס שרייבט ער?-- האט געפרעגט מאָטל, שוין א צערודערטער.

-- גוט! ער האָט ארבעט, בהרחבה, ער גיט נאָך פאר אנדערע!--- האָט שרה געענטפערט.

--- אנוווייז שוין ניך'דעם בריוו!-­איז חיים-שמוא? געואָרן אומגעדולדיק, לאָמיר אים לייענען!

שרה האָט אים דערלאנגט דעם בריוו, מיט אַ ציטערדיקער האַנט. זי האָט זיך ארומגעקוקט צו די מענטשן. זי האָט זיך געפילט פּֿלוצים וי דערשראָקן און נישט געוווסט פארוואָס. חיים-שמואל האָט אָנגעהויבן צו לייענען:

={ליבער חבר חיים-שמואל,= איה שרייב דיר און זאָלסט אויך דערציילן פאר די חברים פון אונדזער פאך, אז מיר גייט ברוך-השם זייער נוט. מיט א פאָר הונדערטער האָב איך זיך איינגעי ריכטעט א ווארשטאט און|| ב'ארבעט שוין מיט אן.אכט ביז צען יאַנאשעס.."

דא האָט זיך חיים"שמואלס קול פּלו­צים וי אױסגעלאשן.

מענדעלע,. דאָס לערן-יינגל האָט זיך

-(שקיץ)

אריינגעשטופּט דעם קאָפּ אין רעד? און געפרעגט מיט זיין דין קול.

-- ואס איז דאס ,יאנאָשעס?"

-- סע זעט זיך דו ביסט יונג, מענ­דעלע!--- האָט דוד דער אלטער צושניי­דער געענטפערט, און די אויגן זענען אים פּלוצים פייכט געװאָרן.--- ,יאה נאָש" דאָס איז אזא... יאנאש... אזא צו­נאמען... װאָס מיינט ביי די בע?-הבתים, אן ארבעטער וועלכן מען קען צאָלן וװי­פיל מע ווי?, און מען קען געבן רעם וועג, ווען מען וויל...

און דעמלט איז געשען, וי א נס אין דער ווארשטאַט פונעם קאָאָפּעראטיין .דער רויטער שטערן?. קיין איינציקער פון די פונעם רעדל, נישט חיים-שמואל דער שוסטער, נישט מאָט? זיין שכן, נישט דור דער צושניידער האָט זיך גע­פילט צו זיין א. ,יעק? ווידערמאן", נאָר אלע האָבן זיך געפילט מיטאיינמאָל ווי­דער ,,יאנאשעס" אזוֹי וי זיי זענען גע­ווען אמאָל פאר דער ביטערער מלחמח, ביי זייערע בעל-הבתים. אַ קאַלטער פי­בער איז זיי אדורכגעלאָפן דעם רוקן, ווי* א בליץ, װאָס לויפט אראָפּ פון דער הויך אויפן לאנגן דראָט פונעם בליץ-כאפּער,

-- ער האָט זיך קוים איינגעריכטעט א ווארשטאט און רופט זיי שוין א| ,יא נאשעם"--- האָט גאָך מאט? בראָנשטיין געמורמלט און זיך געביסן די ליפֿן פאר כעס.

חיים-שמוא? האָט איינגעפּאקט. דעם בריוו, אים אריינגעלייגט אין טאַש און אלע זענען זיך צוריקגעגאנגען צו זייע­ארבעט. לאזער, דער קאָמוניסט, האָט צו­געהערט דעם גאנצן טאָג, וי שטארס עס קלאפּט דער האמער אין חיים-שמו­אל'ס האַנט, וי שֶנעלֶער ס'דרייט זיך מאטל'ס ניוי-מאשין און וי גיכער ם'­לויפט דאָס מעסער ביי דוד, דעם אלטן צושניידטר.

און ביז פארנאכט, האָט זיך די בשו? רֶה פונעם גוטן בריוו אינגאנצן אויסגע­לאָשן, אין אלע הייזער, אין אלע. גאסטן פונעם שטעטל, טאַקע אזוי וי דער פלאם פון א טרוקענער שטרוי...

אין יענער נאכט, האָט מאָט? בראָנ­שטיין נישט געקענט איינשלאָפן. ער האָט זיך ארומגעוװואַלגערט אין בעט. ס'. זענען אים פאריבער אסך געדאנקען. ער האָט א פּאָר מאָל געװאָלט אנהויבן רעדן צו זיין ווייב, און האָט זיך אלץ צורוק­געכאפּט, און איבערגעקלערט און ווידעך געוואָלט צו איר רעדן. ס'האָט שוין אָנ­געהויבן לייכט צו שפּראָצן דאָס טאַג­ליכט, ווען ער האָט זיך אָנגערופן;

-- פייגע! אפשר וואָלט דאך בעסער געווען....

ער האָט גישט געענריקט דעם זאץ. פייגע זיין ווייב איז לעבן אים טיף גע­שלאָפן. איר אָטעם איז געווען גלויכמעץ­סיק און רויק און איר פּנים האָט באַשיינט א לויטערער שמייכל.- און ראָרט נאָענט צו איר, אין קליינעם בעטל, די צוויי קינדער. ,יאָסעלע, יאָסעלע, האָסט װוידער ארומוענומען דיין שוועט­טערל?..." האט ער געשעפּטשעט, און זיך געשמייכלט צופרידן.

מאטל האט זיך איינגעטוליעט אונ­טער דער ווארעמער דאָכענע, און נאָך א פּאָר מינוט, איז ער טיף איינגעשלאָפן.

אין שכנות, ביי חיים-שמואל פַּער אין שטוב, איז די נאכט שווער פארי­בער. ער איז געלעגן וי א' שטיין אין זיין בעט, זיך נישט א ריר געטאָן, גע­האלטן צוגעמאכט די אויגן וויי? ער האָט נישט געקענט צוקוֹקן די פינצטערניש, און די נאכט איז געווען וויסט און לאנג., לאנג און טונק? וי א שווערער ארבעט: טאָג בי א גרויסן בעל-הבית. ער האט נישט געוווסט אז שרה איז אויך נישט געשלאָפן די גאנצע נאכט! נאָר נאנצפרי האט ער באמערקט אז זי ליגט אין איר בעט, מיט אָפענע אויגן, קוקנדיק ערגעץ ווייס. און ווען ער האָט זי שטי? גע­פרעגט: ,,שרה ווו האָסטו אים געלייגט?" האט זי א לייכטן ציטער געטאָן און נאלד פארשטאנען.

-= אין דער מיך, אין שיפלאָר, אונ­טערן שאכטל...

נאָך אין יענעם אינדערפרי, איידער ער איז אריין צו דער ארפעט, האָט חיים­שמואל צעריסן די פּאפּירן, דעם קאזיער און צוריקגעטראָגן די פארמולארן.

בערל שנאבל

,

א פּשוט ליד

פון לאנג שוין איז דער טרויער

אין ליכטיקן רעגן פון אויפבלי צערינען; אויף די גאסן פון מיין היים, דער זכר פון אומקום

צעפּאָרעכט-= און מער קוינמאָ? ר'וועט די הערצער יט בינען.

בליען ווינקלען פון פרייד אין האָרעפּאשנע לייט, עס הויבן זיך וי נייע וועלדער פארן לעבן גערעכטן יידן-בויער, צוזאמען מיט די שלום-שליחים אין דער צייט.

פון חורבן / איבער שפּינװועבס און שימ?, און מאָכיקן נעכטן,

אונטערן גליענדיקן אייזן פון ווערנדיקן לעבן

אין אונדזער רעפּובליק--- אונדזער היים מיר טוען שמידן, דרעש-מאשינען די מיליארדן זומער-גראָשנס ציילן און עס העלפן אויך ציילן, אונדזערע ארבעטנדיקע יידן,

אין גאנצן לאנד רייסט מען ארויס די פֿױלֿע קאָרעניעס, היינט,

און געפלאָכטן, האנט-יאין-האנט, פארברידערט מיטינייע ארבעט- נאָרמעס מיר;פארבלייכן מ'פיינט

וואָס סאַפּעט מיט

אַ קראָפּעווע-צונג,

צעפיבערט.

ערע פּשוטע שטוב כ'האָב געזען,א פעסטונג פון שלום ז'אין לאנר--­און כ'האָב אויסגעגליט מיין פרייד אין פלאם פון איער שטייגן; איך האָב אָנגעזאמלט אין מיין בלוט פון בוי ס'גאנצע געזאנג,

און איך זינג,. אייך א שורה--- פון גרויפן דערנרייכן.

0אא.

: יא

דער באקאנטער רעזשיסער יעקב ראָטבוים דערקלערט:

איך זאג זיך אפ

פון אמעריקאנער

פא פארט, איך בלייב אין פאלקסידעמאקראטישן פּױלן וי

זונטיק, דעם 1-טן ד. ח. איז אין ל?אֶדוש פארגעקומען אן אלגעמיינע פארזאמלונג פון דעם אקטיאָרן- קאָלעקטיוו פון ייז דישן מלוכה-טעאטער אין פּוילן.

צו דער דאָזיקער פארזאמלונג האָט דער צענטראל-קאמיטעט פון די יידן אין פּוִילן ספּעציעל דעלעגירט דעם ח' שמעון זאכאריאש. ס'זענען אויך אָגוועזנד גע­ווען דער פאָרזיצער פֿון אויפזיכט-ראט פון טעאטער מיכא? מירסּקי און דער מיטגליד= פון אויפזיכט-ראט ד"ר דוד ספארד.

אין נאנג פֿון דער פארזאמלונג איז ארויסגעטרעטן מיט א רעדע דער הויפּט­רעזשיטער-פון יידישן טעאטער, יעקב ראָטבוים, וועלכער האָט צוו. אנד. דער­קלערט:

--אין משך פון דערי צייט, וי איך שטיי ביי דער ארבעט אין יידישן מלו­בח-טעאטער האָב איך זיך אויסגעלערנט צו פארשטיין די דערשיינונגען און פּראָבלעמען פון דער פּוילישער פאָלקס­דעמאָקראטישער ווירקלעכקייט אנדערש, וי פֿריער. איך האָבֿ אין דער גאנצער גרויס דערזען די אויפטוען אינעם בא­פרייטן לאנד און זייער היסטאָרישע באדייטונג. איך האָב זיך איבערצייגט אין דער אויסערגעוויינלעכער באציונג

ווירקלעכער קונסט און צום קינסטלער.

יעקב ראָטבוים האָט דאַן אָנגעוויוֹן אז ער האָט זיך איבערצייגט אין דער אויפריכטיקער און טיפער פאראינטערע­סירטקייט אין דער לאגע און אין דעם וווקס פונעם יידישן טעאַטער מצד דעם פאָלקס-דעמאָקראטישן רעזשים פֿוֹן פּוי­לן און מצד דער אָרגאניזירטער יידישער

געזעלשאפטלעכקייט.

איך האָבּ געזען!-- האט ער געזאָגט--- די קאָלאָסאלע מעגלעכקייטן, וועלכע זענען געגעבן געװאָרן דעם פאָלקס- געטרייען/ קינסטלער.. דאָס

באגייסטערט. און רעגט אָן צום שאפן, דאס העלפט און דערמוטיקט אין דער טאגיטעגלעכער גאנץ שווערער ארבעט,

דאָס אלץ האָט מיך באווירקט צו ענ­דערן מיינע פּערזענלעכע פּלענער אוים ווייטער. כ'זאָג זיך אָפּ פונעם אמערו­קאנער פּאכפּאָרט און בלייב אין פאָלקס-. דעמאָקראטישן פּוױילן. דא און בלויז דאָ איז מיין אָרט, כדי מיטהעלפן בויען דעם טעאטער פון פאָלק, דעם טעאטער:

פון דער נייער מענטשלעכער געזעל­שאפט." די דערקלערונג פון יעקב ראָטבּוֹים.

האָט געמאכּט אן אויסערגעוויינלעפן רו-*

שם אויף אלע פארזאמלטע און איז אויפגענומען געװואָרן מיט לאנג-דויערני,

אין פאָלקס- דעמאָקראטישן פּױילן צו דיקע אפּלֿאָדיסמענטן.

קולטור-מאניפעסטציע ביים בוקארעשטער ,איקוף"

שבת דעם ז-טן אָקטאָבער ד. י. איז פאָרגעקומען אינעם זא? ,,בארוך בערעא"

א קולטור מאַניפּעסטאַציע אָרגאניזירט פונעם בוקארעשטער ,איקוף" בי װעל­

כער געלעגנהייט ס'האָט גערעדט די ח'טע מערי מאָסקאָװויטש.

נאָך דער דערע האָט געפאָלגט אַ ריי­נער קינסטלערישער פּראָגראם אֶר­קעסטער ,רעציטאציעס, לידער און טענץ.